DacDiem.comĐặc Điểm
Tổng quan 54 dân tộc và tiếng nói

Chữ viết của các dân tộc thiểu số: chữ Thái, chữ Chăm, chữ Khmer, chữ Latinh

Dân tộc nào có chữ viết riêng: chữ Thái, Chăm, Khmer gốc Ấn; chữ Nôm Tày, Nôm Dao gốc Hán; chữ La-tinh đặt cho Mông, Tày – Nùng, Ê Đê, Ba Na và hơn nữa.

Close-up of a bundle of dried palm leaves tied with cotton string beside a small brass oil lamp on a woven rattan mat, warm side light, no legible writing

Ở Việt Nam, chỉ một số dân tộc có chữ viết truyền thống riêng: Thái, Lào, Lự, Chăm và Khmer dùng chữ gốc Ấn Độ; Tày, Nùng, Dao từng dùng chữ Nôm riêng dựa trên chữ Hán; người Hoa dùng chữ Hán. Nhiều dân tộc khác như Mông, Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, Cơ Ho được đặt chữ theo bảng chữ cái La-tinh trong thế kỷ 20.

Phần lớn các dân tộc còn lại có tiếng nói nhưng chưa có chữ viết được dùng rộng rãi, hoặc chữ mới xây dựng chưa phổ biến. Bài này đi qua từng hệ chữ: nguồn gốc, dùng để ghi gì, ai còn đọc được và hiện được dạy ở đâu.

Có tiếng nói không có nghĩa là có chữ viết

Mọi dân tộc đều có tiếng nói riêng, nhưng chữ viết là một phát minh không phải cộng đồng nào cũng cần tới trong lịch sử. Nhiều dân tộc Tây Nguyên, Trường Sơn lưu giữ luật tục, sử thi, gia phả hoàn toàn bằng trí nhớ và lời kể. Một già làng có thể kể sử thi qua nhiều đêm liền mà không cần một trang giấy; đó là một hình thức lưu trữ tri thức không kém phần tinh tế.

Chữ viết truyền thống thường xuất hiện ở những cộng đồng có quan hệ lâu đời với các trung tâm văn hoá lớn: chữ gốc Ấn lan qua các nước Đông Nam Á lục địa tới người Chăm, Khmer, Thái, Lào; chữ Hán lan xuống phía nam và được người Tày, Nùng, Dao mượn, cải biến thành chữ Nôm riêng. Những dân tộc còn lại, trong thế kỷ 20, được các nhà truyền giáo, học giả và sau này là Nhà nước cùng cộng đồng xây dựng chữ viết dựa trên bảng chữ cái La-tinh.

Vì vậy khi nói "dân tộc X có chữ viết", nên hỏi thêm: chữ truyền thống hay chữ mới đặt, bao nhiêu người còn đọc được, dùng trong việc gì. Một hệ chữ có trong sách giáo khoa chưa chắc đã sống trong đời thường của cộng đồng.

Chữ Thái và các chữ gốc Ấn ở miền núi phía Bắc

Người Thái ở Tây Bắc và miền tây Thanh Hoá – Nghệ An có chữ viết riêng từ nhiều thế kỷ trước, thuộc họ chữ gốc Ấn Độ đi qua các vùng Thái ở Đông Nam Á. Chữ Thái có nhiều biến thể theo vùng và theo nhóm Thái Đen, Thái Trắng, khiến một người đọc thạo chữ ở Sơn La chưa chắc đọc trơn tài liệu ở Nghệ An.

Bằng chữ này, người Thái đã ghi lại một kho tư liệu lớn: truyện thơ như Xống chụ xon xao (Tiễn dặn người yêu), sử thi, gia phả các dòng họ, luật tục bản mường, sách ghi chép về lịch sử các mường như Quắm tố mướng, sách về nông lịch và thuốc nam. Nhiều bản chép tay hiện được lưu ở các thư viện, bảo tàng và trong gia đình.

Đã có những nỗ lực thống nhất và cải tiến chữ Thái để dùng chung, và hiện nay tiếng Thái là một trong các môn tiếng dân tộc có chương trình chính thức trong trường phổ thông. Ở Sơn La, Điện Biên, Nghệ An có nhiều lớp dạy chữ Thái cho cán bộ, giáo viên và người dân, nhiều lớp do chính người già trong bản đứng dạy. Người Lào và người Lự ở vùng biên cũng có chữ gốc Ấn riêng, gần với chữ của cộng đồng cùng tộc bên kia biên giới.

Chữ Chăm và chữ Khmer ở phía Nam

Người Chăm có chữ viết từ rất sớm, gốc từ chữ Ấn Độ cổ. Trên các bia đá Chăm Pa còn lại những dòng chữ cổ, còn chữ dùng phổ biến trong cộng đồng hiện nay là Akhar Thrah, dùng ghi văn học, lịch, luật tục, sách nghi lễ, nhiều bản xưa chép trên lá buông và giấy. Ở vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ, Ban biên soạn sách chữ Chăm đã làm việc nhiều năm để soạn sách dạy tiếng Chăm cho học sinh tiểu học và các tài liệu tra cứu.

Người Khmer ở Nam Bộ dùng chữ Khmer, cũng thuộc họ chữ gốc Ấn. Chữ Khmer gắn với ngôi chùa trong phum sóc: trong nhiều thế hệ, trẻ em trai vào chùa học chữ, và đến nay nhiều chùa vẫn mở lớp dạy chữ Khmer trong dịp hè cho học sinh. Tiếng Khmer cũng có chương trình môn học chính thức trong trường phổ thông, có báo, đài phát thanh và truyền hình bằng tiếng Khmer.

Hai hệ chữ này là những hệ chữ dân tộc thiểu số có lượng người đọc viết thường xuyên lớn ở nước ta, nhờ có thiết chế giữ chữ (chùa, ban biên soạn, trường học) và có sách báo xuất bản đều đặn. Đây là bài học hay cho việc giữ các chữ viết khác: chữ sống được khi có nơi dạy, có việc để dùng và có người đọc.

Chữ Nôm Tày, Nôm Dao và chữ Hán của người Hoa

Người Tày, Nùng từng sáng tạo chữ Nôm Tày theo cách người Kinh làm chữ Nôm: mượn chữ Hán, ghép thêm bộ phận để ghi âm tiếng Tày. Chữ Nôm Tày dùng chép lời then, lượn, truyện thơ, gia phả, văn tự. Phần lớn bản chép tay nằm trong tay các thầy then, các gia đình lâu đời, nay chỉ còn ít người đọc được.

Người Dao cũng có chữ Nôm Dao, dựa trên chữ Hán đọc theo âm Dao, dùng chép sách nghi lễ, truyện kể, bài hát và gia phả. Trong lễ cấp sắc và các nghi lễ quan trọng, việc đọc sách chữ Nôm Dao là một phần không thể thiếu, nên chữ này được truyền qua các thầy trong cộng đồng. Một số địa phương đã mở lớp dạy chữ Nôm Dao cho thanh niên.

Người Hoa dùng chữ Hán, gắn với các trường dạy tiếng Hoa, hội quán, báo chí tiếng Hoa ở TP Hồ Chí Minh. Người Sán Dìu và Ngái, cùng nhóm ngôn ngữ Hán, xưa có người biết chữ Hán để chép sách, câu đối, nhưng hiện nay chữ Hán không phổ biến trong hai cộng đồng này.

Chữ La-tinh: từ chữ Tây Nguyên thời trước tới chữ Mông, Tày – Nùng

Từ thời Pháp thuộc, các nhà truyền giáo và học giả phương Tây đã đặt chữ theo bảng chữ cái La-tinh cho một số thứ tiếng Tây Nguyên như Ba Na, Ê Đê, Gia Rai, Cơ Ho. Những bộ chữ này được dùng để soạn sách, ghi sử thi và về sau được chỉnh sửa nhiều lần. Đến nay, tiếng Bahnar, Ê Đê, Jrai có chương trình môn học chính thức dựa trên chữ La-tinh.

Đầu thập niên 1960, Nhà nước phê chuẩn phương án chữ La-tinh cho tiếng Tày – Nùng và tiếng Mông. Chữ Mông La-tinh có đặc điểm dễ nhận ra là dùng chữ cái cuối âm tiết để ghi thanh điệu, thay vì dấu thanh như tiếng Việt. Chữ này được dùng khá rộng trong sách, báo, đài phát thanh tiếng Mông và trong môn tiếng Mông ở trường.

Sau năm 1975, nhiều dân tộc khác như Raglai, Hrê, Cơ Tu, Bru – Vân Kiều, Xtiêng, Mnông, Chu Ru cũng có bộ chữ La-tinh do các nhà ngôn ngữ học phối hợp với cộng đồng xây dựng. Mức độ phổ biến rất khác nhau: có bộ chữ được in sách, dạy trong trường; có bộ chữ chỉ dùng trong một số tài liệu nghiên cứu. Muốn biết tình trạng hiện tại của một bộ chữ, nên hỏi giáo viên dạy tiếng dân tộc hoặc tra tài liệu của sở giáo dục địa phương.

Bảng tóm tắt các hệ chữ của dân tộc thiểu số

Bảng chỉ ghi những hệ chữ được tài liệu ghi nhận rõ. Cột tình trạng hiện nay là nhận định chung, mỗi địa phương có thể khác.

Hệ chữDân tộc dùngGốcTình trạng hiện nay
Chữ TháiTháiGốc ẤnCó lớp dạy, có chương trình môn học; nhiều bản chép tay cổ
Chữ Lào, chữ LựLào, LựGốc ẤnÍt người đọc, gần chữ cộng đồng cùng tộc bên kia biên giới
Chữ Chăm Akhar ThrahChămGốc ẤnCó sách dạy, có chương trình môn học
Chữ KhmerKhmerGốc ẤnDạy trong trường và trong chùa, có báo đài
Chữ Nôm TàyTày, NùngGốc HánÍt người đọc, chủ yếu trong bản chép tay then, truyện thơ
Chữ Nôm DaoDaoGốc HánTruyền trong cộng đồng qua sách nghi lễ, một số lớp dạy
Chữ La-tinhMông, Tày – Nùng, Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, Cơ Ho và nhiều dân tộc khácBảng chữ cái La-tinhMức phổ biến khác nhau; một số có chương trình môn học

Nếu bạn muốn học một hệ chữ dân tộc, cách tốt nhất là tìm lớp do người trong cộng đồng dạy, vì phát âm và cách đọc các bản chép tay cũ cần có người hướng dẫn trực tiếp.

Chữ dân tộc trong đời sống số hôm nay

Phông chữ và bàn phím. Chữ Thái, Chăm, Khmer, Lào đều đã có mã trong bảng mã chữ quốc tế, nên có thể gõ trên máy tính và điện thoại khi cài đúng phông và bàn phím. Tuy vậy, nhiều biến thể địa phương của chữ Thái chưa được hỗ trợ đầy đủ, người gõ đôi khi phải chọn một kiểu chữ gần đúng.

Chữ La-tinh có lợi thế. Chữ Mông, Ê Đê, Jrai, Bahnar viết bằng bảng chữ cái La-tinh nên gõ được trên bàn phím thông thường, chỉ cần thêm một vài dấu phụ. Nhờ vậy nhiều người trẻ dùng chữ dân tộc để nhắn tin, đăng bài trên mạng xã hội, viết lời bài hát.

Phát thanh, truyền hình và báo in. Đài phát thanh và truyền hình quốc gia có các chương trình bằng nhiều thứ tiếng dân tộc; một số tỉnh có báo, bản tin song ngữ. Đây là nơi chữ và tiếng dân tộc được dùng đều đặn, giúp chuẩn hoá cách viết.

Số hoá bản chép tay cổ. Các thư viện, bảo tàng và nhóm nghiên cứu đang chụp, lưu, phiên âm các bản chép tay chữ Thái, Chăm, Nôm Tày, Nôm Dao. Việc này cần sự đồng ý của gia đình, dòng họ giữ sách, vì nhiều cuốn là vật gia bảo hoặc sách nghi lễ.

Rủi ro khi tự học qua mạng. Nhiều bảng chữ cái lan truyền trên mạng chép sai hoặc trộn các biến thể. Nếu học nghiêm túc, hãy đối chiếu với sách dạy của sở giáo dục hoặc tài liệu do người trong cộng đồng biên soạn.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc nào ở Việt Nam có chữ viết riêng lâu đời?

Các dân tộc có chữ viết truyền thống lâu đời gồm Thái, Lào, Lự, Chăm và Khmer với chữ gốc Ấn Độ; Tày, Nùng và Dao với chữ Nôm riêng dựa trên chữ Hán; và người Hoa dùng chữ Hán. Các dân tộc khác chủ yếu có chữ La-tinh xây dựng trong thế kỷ 20.

Chữ Thái cổ còn ai đọc được không?

Vẫn còn, đặc biệt là người cao tuổi và những người theo học các lớp chữ Thái ở Sơn La, Điện Biên, Nghệ An. Tiếng Thái có chương trình môn học trong trường phổ thông nên lớp trẻ có cơ hội học, dù các bản chép tay cổ với nhiều biến thể địa phương vẫn cần người thạo hướng dẫn.

Chữ Mông La-tinh ghi thanh điệu thế nào?

Chữ Mông La-tinh dùng một chữ cái đặt ở cuối âm tiết để báo thanh điệu, thay vì dấu thanh đặt trên chữ như tiếng Việt. Nhờ vậy chữ có thể gõ trên bàn phím thông thường, nhưng người mới học cần làm quen với quy ước này.

Người Ê Đê có chữ viết không?

Có. Người Ê Đê có chữ viết theo bảng chữ cái La-tinh, hình thành từ nửa đầu thế kỷ 20 và được chỉnh sửa nhiều lần. Tiếng Ê Đê hiện có chương trình môn học chính thức trong trường phổ thông, có sách, báo và chương trình phát thanh bằng tiếng Ê Đê.

Chữ Nôm Tày khác chữ Nôm của người Kinh thế nào?

Hai loại chữ cùng cách làm là mượn và ghép chữ Hán để ghi âm, nhưng chữ Nôm Tày ghi tiếng Tày nên có nhiều chữ riêng mà người đọc Nôm Việt không hiểu. Phần lớn văn bản Nôm Tày là lời then, lượn, truyện thơ và gia phả.

Vì sao nhiều dân tộc không có chữ viết truyền thống?

Nhiều cộng đồng lưu giữ tri thức bằng lời kể, hát, sử thi và luật tục truyền miệng, phù hợp với đời sống làng bản của họ. Chữ viết truyền thống thường xuất hiện ở những nơi có giao lưu lâu đời với các trung tâm văn hoá dùng chữ Ấn hoặc chữ Hán.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138