Trang phục truyền thống của người Khmer Nam Bộ gồm sampot, tức váy quấn của phụ nữ, thường bằng lụa hoặc vải bông; xà rông kẻ ô của đàn ông; khăn rằn quàng cổ hoặc quấn đầu; áo bà ba hoặc áo cài cúc giữa cho ngày thường; áo trắng khi đi chùa; và bộ đồ cưới nhiều lớp, nhiều màu, đeo trang sức vàng. Trong đời sống hôm nay, người Khmer mặc quần áo phổ thông là chính, trang phục truyền thống dành cho lễ, Tết, đám cưới.
Người Khmer ở Việt Nam sống tập trung ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhất ở Cần Thơ (gồm vùng Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (gồm vùng Trà Vinh cũ), An Giang (gồm vùng Kiên Giang cũ), Cà Mau (gồm vùng Bạc Liêu cũ). Trang phục Khmer có quan hệ với trang phục của các cư dân trong khu vực, nhưng ở Nam Bộ đã giao thoa nhiều với người Kinh, người Hoa. Bài này mô tả từng món và dịp mặc.
Sampot: váy quấn của phụ nữ Khmer
Sampot là tấm vải dài quấn quanh thân dưới, mặc như váy. Có nhiều cách quấn: quấn thẳng một vòng rồi gập nếp ở bụng, hoặc quấn rồi kéo vạt luồn ra phía sau tạo dáng như quần ống rộng. Cách quấn thứ hai thường dùng trong lễ cưới, trong biểu diễn múa, và trong trang phục cung đình xưa của văn hoá Khmer.
Sampot ngày thường làm bằng vải bông, màu nhã, hoa văn đơn giản. Sampot ngày lễ làm bằng lụa, màu đậm như đỏ, tím, xanh lục, vàng, có ánh óng khi gặp nắng. Một số loại sampot lụa được dệt bằng kỹ thuật buộc nhuộm sợi trước khi dệt: người thợ buộc từng bó sợi theo mẫu, nhuộm, tháo dây, rồi mới đưa lên khung, nhờ đó hoa văn hiện ra mờ nhoè rất đặc trưng.
Kỹ thuật buộc nhuộm sợi trước khi dệt có ở nhiều nơi trên thế giới, trong khu vực Đông Nam Á được biết đến rộng rãi. Ở Nam Bộ, số người còn dệt lụa theo lối này không nhiều, chủ yếu ở một số làng Khmer có truyền thống dệt, vùng An Giang, Vĩnh Long. Nhiều tấm sampot lụa dùng hiện nay được mua từ nơi khác.
Sampot được mặc với thắt lưng bằng vải hoặc kim loại, có khi là thắt lưng bạc, mạ vàng trong ngày cưới. Phụ nữ lớn tuổi trong vùng quê vẫn mặc sampot vải bông ở nhà, đặc biệt trong mùa nóng, vì thoáng và dễ làm việc.
Xà rông và khăn rằn của đàn ông
Xà rông là tấm vải may khép thành ống, đàn ông Khmer mặc bằng cách quấn quanh hông rồi gập, xoắn mép vải để giữ. Xà rông thường có hoạ tiết kẻ ô vuông, kẻ sọc, màu đỏ, xanh, nâu, tím. Xà rông thoáng, mặc ở nhà, đi tắm sông, đi ngủ, làm việc vườn rất tiện. Đây cũng là trang phục phổ biến của nhiều cư dân vùng nhiệt đới.
Trong dịp lễ, đàn ông Khmer có thể mặc sampot quấn kiểu luồn vạt ra sau, kết hợp với áo trắng hoặc áo màu, đeo khăn chéo vai. Người lớn tuổi đi chùa thường mặc áo trắng, quần hoặc xà rông, quàng khăn trắng.
Khăn rằn là chiếc khăn kẻ ô vuông nhỏ, thường màu đen trắng, đỏ trắng hoặc xanh trắng. Người Khmer dùng khăn rằn để quấn đầu che nắng, quàng cổ, lau mồ hôi, buộc ngang hông, thậm chí làm võng cho trẻ nhỏ hay làm túi đựng đồ. Khăn rằn được nhiều cư dân Nam Bộ dùng, nên trở thành một hình ảnh quen thuộc của miền Tây.
Điều đáng chú ý là khăn rằn ở Nam Bộ có quan hệ giao lưu giữa người Khmer và người Kinh, người Hoa trong vùng. Khi viết về nguồn gốc khăn rằn, nên nói rằng đây là món đồ phổ biến của cư dân Nam Bộ, trong đó người Khmer dùng rất nhiều, chứ không khẳng định nó thuộc riêng một dân tộc.
Áo ngày thường và áo đi chùa
Áo ngày thường. Phụ nữ Khmer Nam Bộ ngày thường mặc áo bà ba hoặc áo ngắn cài cúc giữa, tay dài, màu nhã. Kiểu áo này giống áo bà ba của người Kinh miền Tây, là kết quả của quá trình sống chung lâu đời. Áo được mặc với sampot hoặc quần.
Áo ôm truyền thống. Một số kiểu áo truyền thống của phụ nữ Khmer ôm sát người, cổ tròn hoặc cổ đứng, cài cúc ở trước hoặc bên cạnh, may bằng vải lụa hoặc vải có ánh, thường dùng trong ngày lễ.
Áo trắng khi đi chùa. Trong những ngày lễ lớn ở chùa, nhiều người Khmer, nhất là người lớn tuổi, mặc áo trắng, quàng khăn trắng chéo vai. Màu trắng gắn với sự trang nghiêm, thanh sạch khi tham gia sinh hoạt ở chùa.
Khăn chéo vai. Khăn quàng chéo vai là chi tiết thường gặp khi người Khmer đi lễ chùa. Khăn có thể là khăn trắng hoặc khăn có hoa văn, tuỳ theo dịp và tuỳ người.
Áo của sư sãi. Các vị sư mặc áo màu vàng nghệ hoặc vàng sẫm, quấn theo cách riêng. Đây là trang phục tu hành, người thường không mặc, và khách tham quan không nên bắt chước để chụp ảnh.
Bộ đồ cưới Khmer: nhiều lớp, nhiều màu
Đám cưới truyền thống của người Khmer kéo dài và có nhiều nghi thức, cô dâu chú rể thay nhiều bộ trang phục trong suốt buổi lễ. Mỗi bộ có màu khác nhau, thường là đỏ, hồng, vàng, xanh, tím. Việc thay đồ nhiều lần là một nét riêng nổi bật, người dự cưới thường nhớ nhất chi tiết này.
Trang phục cưới của cô dâu gồm sampot lụa quấn kiểu luồn vạt ra sau, áo ôm sát bằng lụa óng, khăn choàng chéo vai, cùng nhiều trang sức vàng, mạ vàng như vương miện, vòng cổ, vòng tay, thắt lưng, hoa tai. Chú rể mặc sampot lụa, áo màu, khăn chéo vai, có khi đeo thêm thắt lưng và vòng.
Những bộ đồ cưới này lấy cảm hứng từ trang phục cung đình cổ trong văn hoá Khmer, vì thế mang vẻ lộng lẫy. Ngày nay, nhiều gia đình thuê trọn bộ đồ cưới từ các tiệm chuyên phục vụ đám cưới Khmer, bao gồm cả người trang điểm, làm tóc. Phần nghi lễ cưới cụ thể, các bước và ý nghĩa, thuộc phạm vi phong tục và được nhiều nơi khác giới thiệu.
Khi khách mời người Kinh hay người nước ngoài đến dự đám cưới Khmer, họ thường được khuyến khích mặc lịch sự, có thể mặc áo dài hoặc trang phục chỉnh tề. Mặc thử trang phục cưới Khmer để chụp ảnh lưu niệm là chuyện bình thường nếu được gia đình mời và hướng dẫn cách mặc.
Trang phục trong lễ hội và biểu diễn
Trong những dịp lễ lớn của người Khmer như Tết Chôl Chnăm Thmây, lễ Sene Dolta, lễ Ok Om Bok, người dân mặc trang phục đẹp, nhiều người mặc áo trắng đi chùa, thanh niên mặc đồ màu tươi tham gia sinh hoạt văn nghệ. Đua ghe ngo trong lễ Ok Om Bok có đội đua mặc đồng phục màu sắc theo chùa, theo phum sóc của mình.
Nghệ thuật múa Khmer như múa Apsara, múa dân gian, múa Rô băm có trang phục biểu diễn riêng: áo ôm bằng lụa thêu kim tuyến, sampot quấn kiểu cung đình, mũ nhọn hoặc vương miện, nhiều trang sức. Những trang phục này cầu kỳ, tốn công làm và chủ yếu dùng trên sân khấu, không phải trang phục đời thường.
Sân khấu Dù kê, loại hình kịch hát của người Khmer Nam Bộ, cũng có hệ thống trang phục riêng cho từng vai, phỏng theo trang phục cung đình và trang phục dân gian. Đây là một kho tư liệu quý về trang phục Khmer, được các đoàn nghệ thuật ở Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang lưu giữ.
Khi thấy trang phục múa, sân khấu, nên hiểu đó là trang phục biểu diễn chứ không phải cách người Khmer mặc hằng ngày. Ngược lại, khi viết về đời sống hằng ngày, đừng mô tả người Khmer luôn mặc đồ lụa óng, vì phần lớn họ mặc quần áo bình thường như mọi người dân Nam Bộ.
Trang phục Khmer hôm nay và nguồn tìm hiểu
Hiện nay, người Khmer Nam Bộ mặc quần áo phổ thông hằng ngày. Người lớn tuổi ở vùng quê vẫn mặc xà rông, sampot vải bông khi ở nhà. Học sinh, sinh viên Khmer mặc trang phục truyền thống trong các ngày lễ, hội diễn văn nghệ ở trường. Nhiều cô gái Khmer chọn áo truyền thống cho ngày cưới, ngày lễ chùa.
Nghề dệt lụa, dệt xà rông, dệt khăn của người Khmer còn duy trì ở một số làng, nhưng quy mô nhỏ. Các chương trình bảo tồn văn hoá phi vật thể, các trường dân tộc nội trú và các chùa Khmer đóng vai trò lớn trong việc giữ gìn trang phục, nhạc múa truyền thống, vì chùa vừa là nơi sinh hoạt vừa là nơi dạy chữ, dạy nghề cho thanh niên.
Trang phục Khmer cũng xuất hiện trong thời trang, du lịch và phim ảnh về miền Tây. Khi dùng, nên phân biệt sampot với xà rông, phân biệt đồ cưới với đồ biểu diễn, và không dùng áo của sư sãi làm trang phục hoá trang.
Một gợi ý cho người mới tìm hiểu: muốn thấy trang phục Khmer trong đời sống thật, hãy đến các phum sóc vào dịp Tết Chôl Chnăm Thmây hoặc lễ Sene Dolta, khi cả gia đình đi chùa từ sáng sớm. Lúc đó có thể thấy đủ các lớp trang phục, từ áo trắng của người lớn tuổi, áo màu của thanh niên tới sampot lụa của phụ nữ trung niên. Đi cùng người địa phương sẽ giúp hiểu đúng ý nghĩa và biết chỗ nào nên đứng, lúc nào nên giữ im lặng.
Để tìm hiểu kỹ hơn, có thể tham khảo Bảo tàng Văn hoá Khmer ở vùng Sóc Trăng cũ, Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer ở vùng Trà Vinh cũ, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, cùng các nghiên cứu về người Khmer Nam Bộ của Viện Dân tộc học. Hồ sơ dân tộc Khmer có ở mục người Kinh, Hoa và các dân tộc Nam Bộ của trang.
Câu hỏi thường gặp
Sampot là gì?
Sampot là tấm vải dài quấn quanh thân dưới, mặc như váy, là trang phục truyền thống của phụ nữ Khmer. Có kiểu quấn thẳng gập nếp ở bụng và kiểu luồn vạt ra sau như quần ống rộng, dùng trong lễ cưới và biểu diễn.
Xà rông và sampot khác nhau thế nào?
Xà rông là tấm vải may khép thành ống, thường kẻ ô, đàn ông mặc quấn quanh hông. Sampot là tấm vải dài không khâu kín, quấn theo nhiều kiểu, thường bằng lụa trong dịp lễ.
Khăn rằn có phải của riêng người Khmer không?
Khăn rằn là món đồ phổ biến của cư dân Nam Bộ, người Khmer dùng rất nhiều, nhưng người Kinh và người Hoa trong vùng cũng dùng. Không nên khẳng định khăn rằn thuộc riêng một dân tộc.
Vì sao cô dâu Khmer thay nhiều bộ đồ trong đám cưới?
Đám cưới Khmer truyền thống có nhiều nghi thức, mỗi phần gắn với một bộ trang phục màu khác nhau. Việc thay đồ nhiều lần là nét riêng của đám cưới Khmer, thể hiện sự trang trọng của ngày lễ.
Người Khmer mặc gì khi đi chùa?
Trong những ngày lễ lớn, nhiều người Khmer, nhất là người lớn tuổi, mặc áo trắng, quàng khăn trắng chéo vai khi đến chùa. Màu trắng gắn với sự trang nghiêm khi sinh hoạt ở chùa.
Tìm hiểu trang phục Khmer ở đâu?
Có thể tham khảo Bảo tàng Văn hoá Khmer ở vùng Sóc Trăng cũ, Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer ở vùng Trà Vinh cũ, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và các đoàn nghệ thuật Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long.