DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc miền Trung – Trường Sơn

Dân tộc Co: cây quế, nhà sàn và đời sống vùng núi Quảng Ngãi

Người Co có khoảng 40 nghìn người, nói tiếng nhóm Môn – Khmer, sống ở vùng Trà Bồng thuộc Quảng Ngãi và Trà My cũ, gắn đời sống với rừng quế và nhà sàn dài.

Strips of cinnamon bark drying on bamboo racks in front of a wooden stilt house, forested hills behind, warm late afternoon sun, low angle, no people

Dân tộc Co là cư dân bản địa vùng núi phía tây bắc tỉnh Quảng Ngãi và vùng Trà My cũ của Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng sau sáp nhập năm 2025. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Co có khoảng 40 nghìn người, nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer. Đời sống của người Co gắn chặt với cây quế, với nương rẫy và những ngôi nhà sàn dài trên sườn núi.

Nhắc tới vùng Trà Bồng, nhiều người nghĩ ngay tới quế, loại quế vỏ dày, thơm, từ lâu là sản vật nổi tiếng của miền Trung. Phần lớn những vườn quế ấy do người Co trồng và chăm sóc qua nhiều thế hệ. Bài dưới đây giới thiệu tên gọi, nơi sinh sống, cách làm ăn, nhà ở, trang phục, phong tục và đời sống hôm nay của cộng đồng này.

Tên gọi và nơi sinh sống

Co là tên tự gọi của cộng đồng; trong một số tài liệu còn viết Cor, Col hoặc Cùa. Một vài tên gọi cũ do người ngoài đặt đã không còn được dùng. Tiếng Co thuộc nhóm Môn – Khmer, có tài liệu xếp vào nhánh Ba Na, gần với tiếng Hrê, Xơ Đăng hơn là với tiếng Cơ Tu ở phía bắc.

Người Co sống tập trung ở vùng Trà Bồng, Tây Trà cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi và vùng Bắc Trà My cũ của Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Từ ngày 1/7/2025, cả nước không còn cấp huyện, tỉnh Kon Tum được hợp nhất vào Quảng Ngãi, còn Quảng Nam hợp nhất vào Đà Nẵng. Vì vậy tài liệu cũ ghi “huyện Trà Bồng, Quảng Ngãi” hay “huyện Bắc Trà My, Quảng Nam” cần được hiểu là tên vùng cũ.

Địa bàn cư trú là vùng núi trung bình, nhiều đồi dốc, khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều vào cuối năm. Sông Trà Bồng và các nhánh suối chảy qua vùng này, tạo nên những thung lũng nhỏ có thể làm ruộng. Người Co sống xen cư với người Kinh, người Hrê và người Xơ Đăng, quan hệ trao đổi qua lại từ lâu.

Vùng Trà Bồng cũng là nơi diễn ra cuộc khởi nghĩa Trà Bồng năm 1959, trong đó đồng bào Co cùng các dân tộc miền núi Quảng Ngãi tham gia đông đảo. Sự kiện này được ghi trong lịch sử địa phương và là niềm tự hào của cộng đồng. Khi viết về giai đoạn này, nên dựa vào tài liệu lịch sử chính thống của tỉnh.

Cây quế và kinh tế truyền thống

Quế là cây gắn với người Co. Người Co trồng quế từ rất lâu, có những vườn quế được truyền qua nhiều đời. Vỏ quế được bóc vào mùa thích hợp, phơi khô, cuộn hoặc ép thành tấm, bán cho thương lái hoặc mang ra chợ vùng xuôi. Quế Trà Bồng và quế Trà My nổi tiếng nhờ vỏ dày, nhiều tinh dầu.

Kỹ thuật trồng và bóc vỏ. Người Co có kinh nghiệm chọn đất, chọn giống, trồng xen với cây khác, và biết thời điểm bóc vỏ để cây không chết, vỏ đạt chất lượng. Kỹ năng bóc vỏ, cạo, phơi, phân loại là tri thức truyền trong gia đình, người trẻ học từ cha mẹ ngay trên vườn quế.

Nương rẫy và ruộng nước. Bên cạnh quế, người Co làm rẫy lúa, ngô, sắn, khoai, đậu; ở thung lũng có ruộng nước. Lúa rẫy được trồng theo lối chọc lỗ tra hạt. Các nghi lễ nông nghiệp gắn với từng giai đoạn của rẫy lúa.

Hái lượm, chăn nuôi, đan lát. Rừng cung cấp măng, rau, nấm, mật ong và nhiều loại dược liệu. Người Co nuôi trâu, bò, lợn, gà, phần lớn dùng trong lễ cúng. Đàn ông đan gùi, giỏ, nia rất khéo; nghề dệt từng có nhưng không phổ biến bằng một số dân tộc láng giềng.

Thay đổi hôm nay. Quế vẫn là nguồn thu chính của nhiều gia đình, bên cạnh keo, cây ăn quả và chăn nuôi. Giá quế lên xuống theo thị trường khiến thu nhập không ổn định; nhiều hợp tác xã ra đời để chế biến sâu, bán tinh dầu, sản phẩm thủ công từ quế.

Nhà sàn dài và cách lập làng

Nhà truyền thống của người Co là nhà sàn dài, khung gỗ, sàn tre hoặc ván, mái lợp tranh hoặc lá. Một ngôi nhà dài có thể là nơi ở của nhiều gia đình nhỏ cùng dòng họ. Trong nhà có một hành lang chạy dọc, các gia đình chia nhau từng gian, mỗi gian có bếp riêng. Khách đến thường được tiếp ở phần chung gần cửa.

Làng của người Co thường dựng ở sườn đồi gần nguồn nước, cách xa nhau, mỗi làng có ranh giới đất rẫy, rừng riêng. Người đứng đầu làng là già làng, người có uy tín, am hiểu luật tục và các nghi lễ. Các việc lớn như dựng nhà, chuyển làng, làm lễ chung đều do già làng bàn với các chủ hộ.

Từ cuối thế kỷ trước, nhà sàn dài dần được thay bằng nhà sàn nhỏ cho từng gia đình, rồi nhà đất, nhà xây. Nhiều làng chuyển xuống ven đường giao thông, bố trí theo kiểu mới. Một số nơi còn giữ được vài ngôi nhà sàn cũ, nay được coi là chứng tích quý để thế hệ sau thấy được nếp ở xưa.

Điều đáng lưu ý khi tìm hiểu nhà dài của người Co là nó phản ánh cách tổ chức gia đình mở rộng và tinh thần tương trợ. Việc chuyển sang nhà riêng không chỉ là thay đổi kiến trúc mà là thay đổi trong quan hệ gia đình, dòng họ, cách chia sẻ lao động và lương thực.

Trang phục và đồ trang sức

Trang phục truyền thống của người Co khá giản dị. Phụ nữ mặc váy quấn, áo ngắn, đầu quấn khăn; đàn ông đóng khố, mặc áo, trời lạnh khoác tấm vải. Vải thường nền sẫm, có các sọc hoặc đường hoa văn màu đỏ, trắng ở gấu váy, mép khố, đầu khăn. Có tài liệu ghi người Co từng trao đổi vải với láng giềng nhiều hơn tự dệt.

Đồ trang sức gồm vòng cổ, vòng tay bằng đồng, bạc, hạt cườm; phụ nữ đeo hoa tai. Trong lễ hội, trang phục và trang sức được chuẩn bị kỹ hơn, thể hiện sự trang trọng. Ngày nay, người Co mặc thường ngày như người Kinh trong vùng; bộ đồ truyền thống được mặc trong lễ hội, biểu diễn văn nghệ hoặc các dịp đặc biệt của cộng đồng.

Một số chương trình văn hoá ở địa phương đã sưu tầm, phục dựng mẫu trang phục cũ dựa trên lời kể của người già và hiện vật còn lại. Khi tổ chức sự kiện cần trang phục người Co, nên liên hệ ngành văn hoá địa phương hoặc nghệ nhân trong cộng đồng để có mẫu đúng, tránh dùng nhầm trang phục của dân tộc khác trong vùng.

Trang phục của người Co, người Hrê và người Xơ Đăng có những điểm gần nhau, nhất là cách dùng váy quấn, khố và màu nền sẫm. Người trong cộng đồng phân biệt được nhờ hoa văn, cách quấn khăn, cách đeo trang sức; người ngoài nên hỏi chứ không đoán.

Phong tục, tín ngưỡng và văn nghệ

Người Co thờ cúng tổ tiên và quan niệm có nhiều vị thần cai quản trời, đất, núi, sông, lúa và cây quế. Lễ cúng gắn với các giai đoạn của rẫy lúa: phát rẫy, tra hạt, lúa trổ bông, thu hoạch. Mỗi gia đình có những lễ riêng khi làm nhà mới, khi có người ốm, khi trẻ ra đời. Những lễ lớn của làng thường có sự tham gia của mọi gia đình.

Trước đây, lễ lớn nhất của làng là lễ hiến trâu, tổ chức vào dịp mùa màng bội thu hoặc khi làng có việc lớn, kéo dài nhiều ngày với chiêng trống, rượu cần, ca múa. Ngày nay, lễ này hầu như không còn tổ chức theo cách cũ; nhiều địa phương phục dựng phần nghi thức, ca múa trong các ngày hội văn hoá. Lễ mừng lúa mới vẫn được giữ ở nhiều làng.

Gia đình người Co theo dòng cha. Luật tục quy định quan hệ trong dòng họ, cách chia đất, cách giải quyết tranh chấp; già làng và những người lớn tuổi có tiếng nói quyết định. Tinh thần tương trợ rất mạnh: khi một gia đình dựng nhà, cả làng cùng góp công góp sức.

Văn nghệ dân gian gồm truyện cổ, câu đố, các lối hát đối đáp, hát kể và hát ru. Nhạc cụ quen thuộc là chiêng, trống, các loại sáo và nhạc cụ tre nứa. Đêm lễ hội, tiếng chiêng và lời hát đối đáp giữa trai gái là cách lớp trẻ học cách ứng xử, học tiếng nói và câu chuyện của cha ông.

Đời sống hôm nay và nguồn để tìm hiểu

Vùng người Co đã thay đổi nhiều trong vài chục năm: đường giao thông, điện, trường học, trạm y tế. Một số điểm đáng chú ý:

  • Tiếng Co vẫn được dùng trong gia đình và làng, nhưng lớp trẻ dùng tiếng Việt ngày càng nhiều do đi học, đi làm.
  • Quế vẫn là sinh kế chính; việc hình thành hợp tác xã, xây dựng chỉ dẫn địa lý cho quế vùng này giúp người trồng có đầu ra ổn định hơn.
  • Một số làng phát triển du lịch cộng đồng gắn với vườn quế, nhà sàn, ẩm thực địa phương.
  • Các chương trình hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số về nhà ở, nước sạch, học tập được triển khai; mức hỗ trợ cụ thể cần tra văn bản hiện hành.

Để tìm hiểu kỹ hơn, nên đọc các công trình của Viện Dân tộc học, xem hiện vật tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, ấn phẩm của Bộ Dân tộc và Tôn giáo và địa chí tỉnh Quảng Ngãi. Những vướng mắc pháp lý về giấy tờ, đất đai của gia đình nên hỏi cơ quan chức năng hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Nếu ghé làng người Co mùa bóc quế, hãy hỏi trước khi vào vườn và khi chụp ảnh; vườn quế là tài sản nhiều đời của gia đình.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Co sống ở đâu?

Người Co sống chủ yếu ở vùng Trà Bồng, Tây Trà cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi và vùng Bắc Trà My cũ của Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng sau sáp nhập năm 2025. Họ sống xen cư với người Kinh, Hrê và Xơ Đăng.

Người Co nói tiếng gì?

Tiếng Co thuộc nhóm Môn – Khmer, có tài liệu xếp vào nhánh Ba Na, gần với tiếng Hrê và Xơ Đăng. Hầu hết người Co hiện nay nói thạo tiếng Việt, nhưng tiếng mẹ đẻ vẫn được dùng trong gia đình và làng.

Vì sao người Co gắn với cây quế?

Người Co trồng quế qua nhiều thế hệ, có kinh nghiệm chọn đất, chăm cây, bóc vỏ và phơi quế. Quế vùng Trà Bồng, Trà My nổi tiếng vì vỏ dày, nhiều tinh dầu, và là nguồn thu chính của nhiều gia đình người Co.

Dân tộc Co có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Co có khoảng 40 nghìn người. Khi trích dẫn số liệu, nên ghi kèm năm điều tra vì dân số thay đổi qua từng kỳ.

Nhà sàn dài của người Co có đặc điểm gì?

Nhà sàn dài là nơi ở của nhiều gia đình nhỏ cùng dòng họ, có hành lang chạy dọc, mỗi gia đình một gian và một bếp riêng. Ngày nay nhà dài hiếm dần, thay bằng nhà riêng cho từng gia đình.

Người Co có những lễ hội nào?

Người Co có các lễ gắn với rẫy lúa như lễ phát rẫy, tra hạt và mừng lúa mới. Trước đây lễ hiến trâu là lễ lớn nhất của làng; nay lễ này hầu như không còn tổ chức theo cách cũ mà được phục dựng phần nghi thức, ca múa trong ngày hội văn hoá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138