DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc vùng Tây Bắc

Dân tộc Giáy: đặc điểm, nơi sinh sống và lễ hội Roóng poọc xuống đồng

Người Giáy gần 68 nghìn người, nói tiếng nhóm Tày – Thái, sống ở Lào Cai, Lai Châu, Tuyên Quang. Tên gọi, ruộng nước thung lũng, áo xẻ nách và lễ Roóng poọc.

A narrow river valley with stepped wet rice fields after the first ploughing, a buffalo and plough resting on a muddy terrace edge, low clouds on the slopes, cool morning tones

Dân tộc Giáy có gần 68 nghìn người theo Tổng điều tra năm 2019, nói tiếng thuộc nhóm Tày – Thái, sống tập trung ở các thung lũng thuộc Lào Cai, Lai Châu và Tuyên Quang (vùng Hà Giang cũ). Người Giáy giỏi làm ruộng nước trên các thung lũng hẹp giữa núi cao, ở nhà đất hoặc nhà sàn, phụ nữ mặc áo cài khuy bên nách có cổ áo đắp vải màu. Lễ hội nổi tiếng nhất của họ là Roóng poọc, lễ xuống đồng đầu năm.

Bài này giới thiệu tên gọi và các tên khác, nguồn gốc chuyển cư, nơi sinh sống theo tỉnh mới, ruộng nước và chăn nuôi, nhà cửa, trang phục, lễ Roóng poọc và các dịp tết trong năm, tiếng nói và đời sống hôm nay. Một số chi tiết các tài liệu còn ghi khác nhau sẽ được nói rõ.

Tên gọi Giáy và các tên khác

Giáy là tên dân tộc trong danh mục chính thức. Trong sách vở còn ghi các tên khác như Nhắng, Dẩng, Pầu Thìn, Pu Nà, Cùi Chu, Xa; phần nhiều là tên gọi theo từng vùng hoặc do các dân tộc láng giềng đặt. Chữ Giáy được giải thích là cách đọc chệch từ tên tự gọi của cộng đồng; vì cách giải thích không thống nhất giữa các tài liệu, bạn nên coi đó là giả thuyết.

Người Giáy có quan hệ gần gũi về ngôn ngữ với người Bố Y, cũng là một dân tộc thuộc nhóm Tày – Thái ở vùng biên phía Bắc. Hai dân tộc được xếp riêng trong danh mục, nhưng nhiều nhà nghiên cứu ghi nhận tiếng nói và một số phong tục có nét gần nhau. Bài về người Bố Y trong chuyên mục các dân tộc vùng Đông Bắc có thể giúp bạn so sánh.

Khi gặp chữ Nhắng hay Dẩng trong tài liệu về vùng Lào Cai, Tuyên Quang, hãy nhớ đó thường là người Giáy. Ngược lại, có tài liệu cũ dùng các tên gần giống để chỉ những nhóm khác, nên cần đọc kỹ ngữ cảnh địa danh trước khi kết luận.

Nguồn gốc chuyển cư và nơi sinh sống theo tỉnh mới

Theo nhiều tài liệu, tổ tiên người Giáy chuyển cư từ vùng phía nam Trung Quốc vào Việt Nam khoảng hai thế kỷ trước, theo nhiều đợt nhỏ. Họ chọn các thung lũng có suối, có thể khai phá ruộng nước, thường ở độ cao thấp hơn các bản H'Mông, Dao trên cùng một vùng núi. Chính lựa chọn đó tạo nên cảnh quen thuộc: bản Giáy dưới thung lũng, bản H'Mông trên sườn cao.

Theo đơn vị hành chính từ tháng 7/2025, Lào Cai là nơi đông người Giáy nhất, ở các vùng Bát Xát, Mường Khương, Bảo Thắng, Bắc Hà và thung lũng Mường Hoa thuộc vùng Sa Pa cũ, nổi tiếng với bản Tả Van. Lai Châu có người Giáy ở vùng Tam Đường, Phong Thổ cũ; Tuyên Quang có ở vùng Yên Minh, Quản Bạ, Vị Xuyên của Hà Giang cũ. Ngoài ra có người Giáy ở Cao Bằng và một bộ phận nhỏ di cư vào Tây Nguyên.

Do nhiều bản Giáy nằm ở những vùng du lịch nổi tiếng như Sa Pa, hình ảnh người Giáy xuất hiện khá nhiều trong ảnh và sách hướng dẫn, nhưng thường bị gộp chung là người miền núi. Nếu bạn viết hay chú thích ảnh, hãy hỏi rõ người trong ảnh thuộc dân tộc nào thay vì đoán theo nơi chụp.

Ruộng nước, ngựa và nếp làm ăn

Ruộng nước thung lũng là nền tảng. Người Giáy làm ruộng nước thành thạo, khai phá ruộng bậc thang thấp dọc theo suối, dẫn nước bằng mương và máng. Lúa nước cùng ngô, đậu trên nương là nguồn lương thực chính. Lịch thời vụ chi phối các lễ trong năm, bắt đầu từ lễ xuống đồng.

Chăn nuôi ngựa, trâu, lợn. Trâu dùng cày ruộng, ngựa dùng thồ hàng trên đường núi; nhiều gia đình nuôi lợn, gà, vịt và thả cá ruộng. Ngựa từng là phương tiện quan trọng để người Giáy đi chợ phiên, đi thăm họ hàng ở xa.

Nghề phụ trong gia đình. Phụ nữ dệt vải, may và thêu trang phục; đàn ông đan lát đồ dùng tre nứa, làm mộc. Các nghề này chủ yếu phục vụ nhu cầu trong nhà và trao đổi ở chợ, không thành làng nghề lớn.

Làng bản và gia đình. Bản Giáy thường quần tụ đông nhà, gần ruộng và nguồn nước. Gia đình theo dòng cha, con cái theo họ cha; người già giữ vai trò dẫn dắt trong việc cúng bái, giữ phong tục.

Thay đổi hôm nay. Ở vùng du lịch, nhiều gia đình Giáy mở nhà nghỉ cộng đồng, làm dịch vụ, bán hàng; ở nơi khác, cây trồng chuyển dần sang lúa giống mới, cây ăn quả, chăn nuôi hàng hoá. Ruộng bậc thang vẫn được giữ vì vừa là kế sinh nhai vừa là cảnh quan.

Bản Giáy giữa các láng giềng trên cùng một vùng núi

Ở vùng cao Lào Cai và Tuyên Quang, các dân tộc thường phân bố theo độ cao: người Giáy, người Tày, người Thái ở thung lũng có ruộng nước; người Dao ở lưng chừng núi; người H'Mông, người Hà Nhì ở sườn cao và đỉnh núi. Cách phân bố này không phải quy luật cứng, nhưng giúp hiểu vì sao trong một thung lũng như Mường Hoa, bản Giáy nằm sát ruộng, còn bản H'Mông, bản Dao nằm cao hơn trên sườn đồi.

Sống cạnh nhau lâu đời, người Giáy giao lưu mạnh với láng giềng. Chợ phiên là nơi gặp gỡ, trao đổi lúa gạo, gia súc, vải vóc; nhiều người Giáy nói được tiếng H'Mông, tiếng Dao, tiếng Tày; hôn nhân giữa người Giáy với người các dân tộc khác cũng không hiếm. Một số món ăn, bài hát, cách làm ruộng được vay mượn qua lại tới mức khó nói đâu là gốc.

Vì vậy khi mô tả một phong tục là của riêng người Giáy, người viết cẩn thận nên kiểm xem nó có phổ biến ở các dân tộc láng giềng không. Điều này không làm văn hoá Giáy kém riêng biệt, mà cho thấy vùng núi phía Bắc là không gian nhiều dân tộc cùng tạo dựng.

Nhà ở và trang phục người Giáy

Người Giáy ở cả nhà đất lẫn nhà sàn, tuỳ vùng. Ở Lào Cai và vùng Hà Giang cũ, nhiều gia đình dựng nhà đất ba gian, tường trình hoặc xây, mái lợp ngói âm dương hoặc cỏ gianh, có gác để lương thực. Ở nơi khí hậu ẩm hơn, nhà sàn phổ biến hơn. Gian giữa là nơi đặt bàn thờ tổ tiên và tiếp khách, nên khi được mời vào nhà, khách nên ngồi theo chỗ chủ nhà chỉ.

Trang phục nữ Giáy dễ nhận nhờ chiếc áo ngắn cài khuy bên nách phải, cổ áo tròn đắp nhiều vòng vải màu, ống tay có khi nối các khoanh vải khác màu. Áo thường nhuộm các màu xanh lam, xanh lá, hồng, mặc với quần chứ không mặc váy, đầu quấn khăn. Đàn ông mặc áo cánh, quần ống rộng, đội khăn. Trước đây phụ nữ đeo vòng cổ, vòng tay bằng bạc khi dự hội.

Mỗi vùng Giáy có biến thể về màu sắc và cách quấn khăn, và trang phục may sẵn bán ở chợ khiến các chi tiết truyền thống có lúc bị thay đổi. Khi đọc ảnh tư liệu, nên kết hợp với chú thích địa danh và năm chụp. Cách so sánh trang phục các dân tộc vùng cao được trình bày ở chuyên mục trang phục.

Lễ hội Roóng poọc: lễ xuống đồng đầu năm

Roóng poọc thường được dịch là xuống đồng hay ra đồng, là lễ hội lớn nhất trong năm của người Giáy, diễn ra vào dịp tháng Giêng âm lịch. Ý nghĩa cốt lõi là cầu cho mưa thuận gió hoà, mùa màng tốt, con người, gia súc khoẻ mạnh trước khi bắt đầu vụ cấy mới. Lễ hội của người Giáy ở Tả Van, vùng Sa Pa cũ, được biết đến rộng rãi và thu hút nhiều khách.

Phần lễ do người cao tuổi, người có uy tín trong bản đảm nhận: dựng cây nêu giữa bãi ruộng, làm lễ cúng, rồi thực hiện nghi thức cày những đường cày đầu tiên của năm. Phần hội có ném còn qua vòng tròn treo trên ngọn cây nêu, kéo co, đánh yến, hát giao duyên; ném còn trúng vòng được coi là điềm lành cho mùa vụ. Thứ tự và chi tiết có thể khác giữa các bản và giữa các năm.

Ngoài Roóng poọc, người Giáy đón nhiều dịp tết theo lịch âm, tương tự các dân tộc Tày – Thái vùng Đông Bắc, như Tết Nguyên đán, tết mùng 3 tháng 3, mùng 5 tháng 5, rằm tháng 7. Mỗi dịp có món cúng và tục lệ riêng. Cưới xin của người Giáy có nhiều nghi thức đối đáp bằng lời hát; phần này được các trang chuyên đề cưới hỏi trong hệ viết kỹ hơn.

Tiếng nói, chữ viết và cách tìm hiểu thêm

Tiếng Giáy thuộc nhóm Tày – Thái, gần với tiếng Bố Y và có nhiều từ tương đồng với tiếng Tày, Nùng. Người Giáy ở các vùng khác nhau nói giọng hơi khác nhau nhưng vẫn hiểu nhau. Phần lớn người Giáy hiện nay nói thạo tiếng Việt; nhiều người ở vùng du lịch còn giao tiếp được bằng tiếng H'Mông hoặc ngoại ngữ.

Người Giáy không có chữ viết riêng phổ biến. Theo một số tài liệu, trước đây các thầy cúng dùng chữ Hán để chép sách cúng và ghi chép phong tục. Dân ca, truyện kể, câu đố chủ yếu truyền miệng, nhiều bài đã được sưu tầm và dịch sang tiếng Việt.

Để tìm hiểu kỹ hơn, có thể đọc các công trình của Viện Dân tộc học, xem hiện vật tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và bảo tàng tỉnh Lào Cai. Nếu đến Tả Van hay các bản Giáy khác trong dịp Roóng poọc, hãy đứng ngoài phạm vi nghi lễ, không bước vào ruộng đang làm lễ, hỏi trước khi chụp ảnh người, và nhớ rằng đây là nghi lễ của cộng đồng, không phải buổi diễn dựng cho khách.

Câu hỏi thường gặp

Roóng poọc nghĩa là gì?

Roóng poọc thường được dịch là xuống đồng hoặc ra đồng. Đây là lễ hội đầu năm của người Giáy, tổ chức trong tháng Giêng âm lịch để cầu mùa màng tốt trước vụ cấy mới, gồm phần lễ cúng, cày nghi lễ và phần hội ném còn, kéo co, hát giao duyên.

Người Giáy sống chủ yếu ở đâu?

Người Giáy sống nhiều nhất ở Lào Cai, nhất là vùng Bát Xát, Mường Khương, Bắc Hà và thung lũng Mường Hoa vùng Sa Pa cũ, tiếp đến là Lai Châu, Tuyên Quang (vùng Hà Giang cũ) và Cao Bằng.

Nhắng, Dẩng có phải là người Giáy không?

Trong danh mục chính thức, Nhắng, Dẩng, Pầu Thìn, Pu Nà, Cùi Chu, Xa được ghi là các tên khác của dân tộc Giáy. Tuy vậy, tài liệu cũ đôi khi dùng tên gần giống cho nhóm khác, nên cần đọc kỹ địa danh đi kèm.

Trang phục nữ Giáy nhận biết thế nào?

Dấu hiệu hay gặp là áo ngắn cài khuy bên nách phải, cổ áo tròn đắp nhiều vòng vải màu, mặc với quần chứ không mặc váy, đầu quấn khăn. Màu áo thường là xanh lam, xanh lá hoặc hồng, khác nhau theo vùng.

Người Giáy và người Bố Y có liên quan không?

Hai dân tộc được xếp riêng trong danh mục 54 dân tộc, nhưng cùng nhóm Tày – Thái và nhiều nhà nghiên cứu ghi nhận tiếng nói, một số phong tục có nét gần nhau. Mối quan hệ cụ thể vẫn đang được tìm hiểu thêm.

Khách du lịch dự lễ Roóng poọc cần lưu ý gì?

Nên đứng ngoài khu vực làm lễ, không bước vào ruộng đang cúng, không chen vào nghi thức cày, hỏi trước khi chụp ảnh người và giữ vệ sinh chung. Đây là nghi lễ của cộng đồng, khách là người được mời chứng kiến.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138