DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc miền Trung – Trường Sơn

Dân tộc Hrê: ruộng nước trên núi, đàn ra-ngói và trang phục truyền thống

Người Hrê có khoảng 150 nghìn người, sống ở vùng núi Quảng Ngãi và An Lão cũ, làm ruộng nước bậc thang từ sớm, giữ nghề dệt và kho dân ca, nhạc cụ riêng.

Water buffalo ploughing a small flooded terrace field in a mountain valley of central Vietnam, farmer seen from behind, green hills and low clouds, early morning

Dân tộc Hrê là một trong những dân tộc đông dân nhất ở dải miền núi Trường Sơn phía nam miền Trung. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Hrê có khoảng 150 nghìn người, sống chủ yếu ở vùng núi tỉnh Quảng Ngãi và vùng An Lão cũ của Bình Định, nay thuộc tỉnh Gia Lai sau sáp nhập năm 2025. Người Hrê nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer, nổi bật với việc làm ruộng nước trên núi từ sớm, nghề dệt thổ cẩm và kho dân ca, nhạc cụ phong phú.

Khác với hình dung chung rằng cư dân miền núi chỉ làm rẫy, người Hrê từ lâu đã biết khai ruộng bậc thang, dẫn nước suối, dùng trâu cày bừa. Đó là một nét kinh tế đặc sắc, khiến bản làng người Hrê có dáng vẻ khá riêng giữa núi rừng Quảng Ngãi. Bài này giới thiệu tên gọi, nơi ở, ruộng nước, nhà cửa, trang phục, âm nhạc và đời sống hôm nay.

Tên gọi, nhóm địa phương và tiếng nói

Tên Hrê. Theo cách giải thích phổ biến, tên Hrê gắn với dòng sông Rê chảy qua vùng cư trú của cộng đồng ở miền núi Quảng Ngãi. Trước đây, trong tài liệu cũ có thể gặp những tên gọi khác do người ngoài đặt, nay không dùng nữa.

Các nhóm địa phương. Một số tài liệu ghi các tên nhóm như Chăm Rê, Chom, Lũy, Thượng Ba Tơ. Ranh giới giữa các nhóm không rõ rệt; khác biệt chủ yếu ở giọng nói, một số tập quán và hoa văn trang phục giữa các vùng. Khi trích dẫn, nên ghi theo nguồn và không tự suy diễn.

Ngôn ngữ. Tiếng Hrê thuộc nhánh Ba Na của nhóm Môn – Khmer, gần với tiếng Co, Xơ Đăng, Ba Na. Tiếng Hrê đã có bộ chữ ghi bằng chữ cái Latinh, theo nhiều tài liệu được dùng trong một số lớp học song ngữ, sách sưu tầm dân ca và chương trình phát thanh tiếng dân tộc.

Song ngữ trong đời sống. Phần lớn người Hrê hiện nay nói thạo tiếng Việt. Trong gia đình và làng, tiếng Hrê vẫn được dùng nhiều; các buổi lễ, hát kể dân gian gần như chỉ dùng tiếng Hrê.

Một lưu ý về chữ viết. Trong văn bản tiếng Việt, tên dân tộc thường viết là Hrê, có tài liệu viết H’rê hoặc Hré. Nên dùng cách viết Hrê theo danh mục các dân tộc Việt Nam để thống nhất.

Nơi người Hrê sinh sống

Sau sắp xếp đơn vị hành chính ngày 1/7/2025, không còn cấp huyện; tỉnh Bình Định hợp nhất vào Gia Lai, tỉnh Kon Tum hợp nhất vào Quảng Ngãi. Bảng dưới đây dùng tên vùng cũ để dễ tra tài liệu.

Vùng cư trú (tên cũ)Tỉnh hiện nayGhi chú
Sơn Hà, Sơn TâyQuảng NgãiVùng thượng nguồn sông Rê, đông người Hrê
Ba TơQuảng NgãiCó làng dệt thổ cẩm nổi tiếng, vùng đất gắn với cuộc khởi nghĩa Ba Tơ năm 1945
Minh LongQuảng NgãiVùng núi thấp, giao lưu nhiều với người Kinh
An LãoGia LaiVùng núi phía bắc Bình Định cũ

Địa bàn cư trú là vùng núi thấp và trung bình, có nhiều thung lũng hẹp, sông suối dày. Đây là điều kiện để người Hrê phát triển ruộng nước bậc thang, khác với nhiều cộng đồng sống trên cao nguyên rộng.

Tài liệu viết trước năm 2025 dùng tên huyện, xã cũ. Khi cần liên hệ công việc, người đọc nên tra tên xã mới trên cổng thông tin của tỉnh Quảng Ngãi hoặc Gia Lai.

Ruộng nước trên núi và kinh tế truyền thống

Nét nổi bật trong kinh tế người Hrê là ruộng nước. Ở những thung lũng hẹp, người Hrê đắp bờ thành từng bậc ruộng nhỏ, dẫn nước từ suối qua mương, máng tre. Trâu được dùng để cày bừa, và từ lâu trâu là tài sản quý của gia đình. Lúa nước cho năng suất ổn định hơn lúa rẫy, giúp nhiều làng đủ ăn quanh năm.

Bên cạnh ruộng nước, người Hrê vẫn làm rẫy, trồng lúa rẫy, ngô, sắn, khoai, bông, đậu, và nhiều loại rau. Hái lượm, săn bắt, đánh cá suối bổ sung thực phẩm. Vườn nhà có cau, chuối, mít, cây ăn quả. Chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà phục vụ cày kéo, lễ cúng và trao đổi.

Nghề thủ công gồm dệt vải, đan lát, rèn nông cụ đơn giản. Đàn ông đan gùi, nia, mủng, giỏ bắt cá; phụ nữ trồng bông, se sợi, nhuộm và dệt. Sản phẩm dệt dùng trong gia đình và để trao đổi. Ngày nay, các hợp tác xã dệt ở vùng Ba Tơ cũ đưa thổ cẩm Hrê ra thị trường rộng hơn.

Những năm gần đây, kinh tế người Hrê thêm nhiều cây trồng mới như keo, quế, cây ăn quả; nhiều thanh niên đi làm công nhân ở khu công nghiệp. Ruộng nước vẫn được giữ, nhưng cách làm có nhiều thay đổi: giống lúa mới, máy cày nhỏ thay trâu ở những nơi có đường vào.

Nhà ở và làng

Nhà truyền thống của người Hrê là nhà sàn dài, khung gỗ, mái lợp tranh, hai đầu hồi thường khum tròn hoặc có trang trí. Trong nhà, phần ngoài dành cho khách và sinh hoạt chung, phần trong là chỗ ngủ, chỗ bếp của các gia đình. Gầm sàn để nông cụ, củi, có nơi nhốt gia súc. Cầu thang lên nhà thường đặt ở đầu hồi hoặc mặt trước, tuỳ từng vùng.

Làng người Hrê thường dựng ven suối, gần ruộng, mỗi làng vài chục nóc nhà. Không có nhà chung cao vút như nhà rông Tây Nguyên, sinh hoạt cộng đồng thường diễn ra ở nhà của già làng hoặc nhà lớn trong làng. Người đứng đầu là già làng, người có uy tín và hiểu luật tục.

Từ cuối thế kỷ trước, nhà sàn dài thưa dần, thay vào đó là nhà sàn nhỏ, nhà trệt, nhà xây. Nhiều làng chuyển ra gần đường giao thông, dựng nhà theo dãy. Ở vùng Ba Tơ, Sơn Hà cũ vẫn còn những ngôi nhà sàn được gia đình giữ lại như nơi tiếp khách, dệt vải, làm lễ.

Trong nhà người Hrê, bếp lửa, nơi cất chiêng, ché và cột chính có ý nghĩa quan trọng. Khách đến chơi nên theo chủ nhà, ngồi đúng chỗ được mời, không tự ý chạm vào chiêng hay đồ vật dùng trong lễ cúng.

Trang phục và thổ cẩm Hrê

Trang phục truyền thống của phụ nữ Hrê gồm váy quấn, áo chui đầu và khăn. Váy làm từ vải dệt nền đen hoặc chàm sẫm, có những dải hoa văn đỏ, trắng chạy ngang ở gấu và thân váy. Áo ngắn, cổ tròn, viền hoa văn. Đàn ông đóng khố dài, quấn khăn đầu, mặc áo; trong lễ hội có khi khoác thêm tấm choàng dệt. Vòng cổ, vòng tay bằng đồng, bạc, hạt cườm là đồ trang sức quen thuộc.

Vùng Ba Tơ cũ có làng dệt thổ cẩm Làng Teng, nơi phụ nữ Hrê giữ nghề dệt qua nhiều thế hệ. Họ dệt trên khung dệt thủ công, phối màu đỏ, đen, trắng, vàng thành các dải hoa văn hình học, hình răng cưa, hình thoi. Theo cách giải thích phổ biến, nhiều hoạ tiết lấy cảm hứng từ thiên nhiên và đời sống quanh làng.

Ngày nay, người Hrê mặc thường ngày như người Kinh, bộ trang phục truyền thống dùng trong lễ hội, đám cưới, biểu diễn văn nghệ, ngày lễ lớn của cộng đồng. Các hợp tác xã dệt sản xuất khăn, túi, áo, váy cách tân để bán cho khách, giúp phụ nữ có thêm thu nhập và lớp trẻ có lý do để học nghề.

Khi chọn mua thổ cẩm Hrê, nên hỏi về chất liệu sợi và thời gian dệt. Hàng dệt tay mất nhiều ngày công, khác hẳn hàng in hoa văn bằng máy. Biết phân biệt là cách đơn giản nhất để tôn trọng công sức người thợ.

Âm nhạc, dân ca và đàn ra-ngói

Người Hrê có kho dân ca, nhạc cụ phong phú. Các tài liệu sưu tầm thường nhắc đến lối hát kể và hát đối đáp, trong đó có những làn điệu được ghi là ka-choi, ka-lêu theo cách phiên âm phổ biến. Hát kể dùng để kể truyện cổ, lịch sử dòng họ, còn hát đối đáp xuất hiện trong lễ hội, khi tiếp khách, khi trai gái tìm hiểu nhau.

Bộ chiêng của người Hrê được dùng trong các lễ lớn, mỗi làng, mỗi gia đình khá giả có bộ chiêng quý được giữ qua nhiều đời. Bên cạnh chiêng, người Hrê có nhiều nhạc cụ tre nứa, sáo, kèn và các loại đàn. Đàn ra-ngói là cái tên được nhắc nhiều khi nói về âm nhạc Hrê; cấu tạo và cách chơi có thể khác nhau giữa các vùng, nên muốn hiểu chính xác nên tìm nghệ nhân trong cộng đồng hoặc tài liệu sưu tầm của ngành văn hoá Quảng Ngãi.

Âm nhạc gắn với nghi lễ nông nghiệp như cúng ruộng, mừng lúa mới, cũng như các dịp đời người như mừng nhà mới, cưới hỏi, tang lễ. Có những điệu chỉ dùng trong một nghi lễ nhất định, không đem ra diễn tuỳ tiện. Người ngoài muốn ghi âm, quay phim nên xin phép già làng và gia đình.

Những năm gần đây, các câu lạc bộ chiêng, dân ca được thành lập ở nhiều làng, lớp trẻ được người già truyền dạy. Các hội diễn cấp tỉnh là dịp để nghệ nhân Hrê giới thiệu nhạc cụ và làn điệu của mình tới công chúng.

Đời sống hôm nay và nguồn để tìm hiểu

Người Hrê có tỷ lệ đi học, tham gia công việc chung khá cao so với nhiều dân tộc miền núi. Một số điểm đáng chú ý:

  • Tiếng Hrê vẫn được dùng rộng rãi trong gia đình, làng; có chương trình phát thanh và tài liệu song ngữ.
  • Nhiều người Hrê làm giáo viên, bác sĩ, cán bộ, góp phần ghi chép và giới thiệu văn hoá của cộng đồng.
  • Nghề dệt, âm nhạc dân gian được khôi phục qua hợp tác xã, câu lạc bộ, lễ hội văn hoá các dân tộc của tỉnh.
  • Ruộng nước và nương rẫy vẫn là sinh kế chính, kết hợp trồng rừng, chăn nuôi, làm công nhân.

Để tìm hiểu kỹ hơn, có thể đọc các công trình của Viện Dân tộc học, xem hiện vật tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, ấn phẩm của Bộ Dân tộc và Tôn giáo và tư liệu địa chí Quảng Ngãi. Câu hỏi về chính sách dành cho đồng bào dân tộc thiểu số nên tra văn bản hiện hành; vấn đề pháp lý cụ thể có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Khi đến thăm làng Hrê mùa cấy, nên đi theo bờ ruộng, không giẫm vào ruộng mạ và hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm việc.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Hrê sống ở đâu?

Người Hrê sống chủ yếu ở vùng núi tỉnh Quảng Ngãi, quanh các vùng Sơn Hà, Sơn Tây, Ba Tơ, Minh Long cũ, và vùng An Lão cũ của Bình Định, nay thuộc tỉnh Gia Lai sau sáp nhập năm 2025.

Dân tộc Hrê có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Hrê có khoảng 150 nghìn người, là một trong những dân tộc đông dân ở miền núi miền Trung. Nên ghi kèm năm điều tra khi trích dẫn con số này.

Vì sao người Hrê làm ruộng nước trên núi?

Vùng cư trú của người Hrê có nhiều thung lũng hẹp, suối dày, thuận lợi để đắp ruộng bậc thang và dẫn nước. Từ lâu người Hrê đã dùng trâu cày bừa, làm lúa nước bên cạnh lúa rẫy, giúp lương thực ổn định hơn.

Thổ cẩm Làng Teng là gì?

Làng Teng ở vùng Ba Tơ cũ, tỉnh Quảng Ngãi, là làng dệt thổ cẩm của người Hrê. Vải dệt tay phối màu đỏ, đen, trắng, vàng thành các dải hoa văn hình học, được dùng may váy, áo, khố, khăn và nay được bán cho khách.

Đàn ra-ngói là nhạc cụ gì?

Ra-ngói là tên một nhạc cụ dân gian được nhắc nhiều khi nói về âm nhạc người Hrê. Cấu tạo và cách chơi có thể khác nhau giữa các vùng, nên muốn hiểu chính xác nên hỏi nghệ nhân trong cộng đồng hoặc đọc tài liệu sưu tầm của ngành văn hoá Quảng Ngãi.

Tiếng Hrê có chữ viết không?

Theo nhiều tài liệu, tiếng Hrê có bộ chữ ghi bằng chữ cái Latinh, được dùng trong một số lớp học song ngữ, sách sưu tầm dân ca và chương trình phát thanh. Trong đời sống hằng ngày, người Hrê vẫn dùng tiếng Việt khi đọc viết là chính.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138