DacDiem.comĐặc Điểm
Dân tộc ít người vùng cao phía Bắc

Dân tộc La Hủ: từ du canh đến định cư ở vùng biên Lai Châu

Người La Hủ ở vùng biên Lai Châu: tên gọi và các nhóm, tiếng nói Tạng – Miến, nương rẫy, đan lát, nhà ở, trang phục và chặng đường từ du canh đến định cư.

A small wooden house with a bamboo fence at the edge of a forest clearing in the far northwest mountains, smoke rising from the roof, morning mist, medium wide shot

Người La Hủ là một dân tộc ít người thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng – Miến, sống tập trung ở vùng biên giới của tỉnh Lai Châu. Trước đây phần lớn người La Hủ sống du canh, dời bản theo nương rẫy và rừng; từ nửa sau thế kỷ trước, qua các đợt định canh định cư, họ dần về ở bản cố định, làm ruộng, trồng cây lâu năm và cho con đi học.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người La Hủ có khoảng hơn 12 nghìn người. Bài viết tóm tắt tên gọi, tiếng nói, nơi ở, nếp làm ăn, nhà cửa, trang phục và đời sống hôm nay của người La Hủ, dựa trên những điều đã được tài liệu dân tộc học ghi nhận.

Tên gọi, các nhóm La Hủ và tiếng nói

La Hủ là tên tự gọi, được dùng làm tên chính thức. Tài liệu trước đây còn ghi nhiều tên khác như Lao, Pu Đang, Khù Xung, Cò Xung, Khả Quy; phần lớn là tên do các dân tộc láng giềng đặt, một số mang sắc thái không hay, nên khi viết và nói hiện nay chỉ dùng tên La Hủ. Trong cộng đồng thường được chia thành ba nhóm theo màu trang phục: La Hủ Na (Đen), La Hủ Sử (Vàng) và La Hủ Phung (Trắng).

Tiếng La Hủ thuộc nhánh Lô Lô của nhóm Tạng – Miến, gần với tiếng Hà Nhì, Lô Lô, Si La, Phù Lá, Cống. Người La Hủ không có chữ viết truyền thống phổ biến; truyện kể, bài hát, lời cúng được truyền miệng. Ở các bản xa, người cao tuổi chủ yếu nói tiếng mẹ đẻ, còn lớp trẻ đi học đã nói tốt tiếng phổ thông.

Bên kia biên giới cũng có cộng đồng La Hủ, đông hơn nhiều, sống rải ở vùng núi giáp Việt Nam, Lào, Myanmar, Thái Lan. Vì vậy một số tài liệu nước ngoài viết tên là Lahu. Người La Hủ ở Việt Nam có lịch sử cư trú, tiếp xúc văn hoá riêng với người Hà Nhì, Thái, H'Mông, Dao trong vùng, nên không nên lấy mô tả về cộng đồng nước khác để áp nguyên vào đây.

Người La Hủ sống ở đâu

Người La Hủ ở Việt Nam sống chủ yếu ở tỉnh Lai Châu, nhất là các xã vùng Mường Tè cũ sát biên giới phía tây bắc, một phần nhỏ ở các vùng lân cận. Đây là vùng núi cao, độ dốc lớn, nhiều rừng già, xa trung tâm, đường đi từng rất khó khăn, có nơi mãi những năm gần đây mới có đường ô tô vào tới bản.

Sau sắp xếp tỉnh thành tháng 7 năm 2025, Lai Châu vẫn giữ nguyên tên tỉnh; chỉ các xã được sắp xếp lại và cấp huyện không còn. Vì vậy khi đọc tài liệu cũ có nhắc tên huyện, nên hiểu là vùng của huyện cũ và tra tên xã mới khi cần đến làm việc hay gửi hàng.

Bản La Hủ ngày nay thường nằm ở những thung lũng nhỏ hoặc sườn đồi thoải gần nguồn nước, có trường học, nhà văn hoá, trạm y tế xây theo các chương trình hỗ trợ. Trước khi định cư, một bản La Hủ thường nhỏ, chỉ vài chục nóc nhà, có khi chỉ vài gia đình cùng họ, dựng nhà tạm gần nương và dời đi khi đất bạc màu hoặc khi trong bản có chuyện không may. Kiểu cư trú phân tán này khiến việc ghi chép về người La Hủ thời trước khá ít ỏi, nhiều chi tiết chỉ còn trong trí nhớ người già.

Từ nương rẫy du canh đến bản định cư

Trong thời gian dài, nguồn sống chính của người La Hủ là nương rẫy: phát rừng, đốt, chọc lỗ tra hạt lúa nương, ngô, kê, trồng thêm bầu bí, đậu. Sau vài vụ đất bạc màu thì bỏ nương, mở nương mới, có khi cả bản chuyển theo. Săn bắn, đánh bẫy và hái lượm rau rừng, măng, củ, mật ong giữ phần không nhỏ trong bữa ăn. Nỏ và bẫy là dụng cụ quen thuộc của đàn ông.

Từ nửa sau thế kỷ trước, Nhà nước triển khai các chương trình định canh định cư cho đồng bào vùng cao, trong đó có người La Hủ. Bản được dời về nơi có đất làm ruộng, có nước, có đường; các hộ được hỗ trợ làm nhà, khai hoang ruộng nước, giống cây, con giống. Quá trình này kéo dài và không dễ: chuyển từ nương sang ruộng nước đòi hỏi kỹ thuật mới, nếp sống mới, nhiều gia đình mất vài thế hệ mới quen.

Ngày nay bên cạnh lúa nước, ngô, người La Hủ trồng thêm cây dược liệu, cây gia vị, chăn nuôi trâu bò, lợn, gà; một số người làm công nhân, làm dịch vụ ở trung tâm xã. Nhiều nơi tham gia nhận khoán bảo vệ rừng — vốn là hiểu biết sẵn có của một cộng đồng từng sống dựa vào rừng. Săn bắn gần như không còn, vì rừng và động vật hoang dã được pháp luật bảo vệ.

Nghề đan lát mây tre của người La Hủ

Nếu phải chọn một nghề thủ công để nhớ về người La Hủ, đó là đan lát. Đàn ông La Hủ đan giỏi, từ mây, tre, giang lấy trong rừng, làm ra gùi, mẹt, nong, ống đựng, hòm đựng quần áo, cả mâm ăn cơm. Sợi được chẻ mỏng, cạo nhẵn, có khi hun khói cho bền và lên màu nâu sẫm. Các đường đan dày, mắt đều, có những kiểu đan chéo tạo hoa văn nhỏ chạy quanh miệng gùi.

Đồ đan là thứ trao đổi chính với các dân tộc láng giềng thời trước: người La Hủ đổi gùi, mẹt lấy muối, vải, dao, nồi. Trong gia đình, con trai được dạy đan từ nhỏ, đan giỏi là một nết được khen. Phụ nữ La Hủ lo phần khâu vá, thêu, đính vải trên trang phục; nghề dệt của người La Hủ không phát triển bằng một số dân tộc láng giềng, nhiều nhà mua vải về may.

Hiện nay nghề đan vẫn còn, phần lớn làm đồ dùng trong nhà và một ít bán cho khách. Đồ nhựa, đồ kim loại thay thế dần những chiếc mẹt, chiếc gùi; nguyên liệu mây, giang trong rừng cũng ít đi. Một số dự án ở địa phương đã mở lớp truyền nghề cho thanh niên, đưa sản phẩm đan đến các phiên chợ và hội chợ hàng thủ công, giữ được nghề cũ trong khi mở thêm nguồn thu nhỏ cho gia đình.

Nhà ở và trang phục của người La Hủ

Thời du canh, nhà La Hủ là nhà tạm, dựng nhanh: cột gỗ nhỏ, vách tre hoặc nứa, mái lợp cỏ tranh hoặc lá, có loại nhà sàn thấp, có loại nhà đất. Nhà chỉ cần ở được vài năm vì sẽ dời theo nương. Bên trong có bếp lửa, chỗ ngủ, gác cất lương thực; đồ đạc ít, chủ yếu là đồ đan.

Từ khi định cư, nhà La Hủ dần kiên cố hơn: nhà gỗ, nhà sàn kiểu láng giềng Thái, rồi nhà xây, nhà khung lợp tôn theo các chương trình hỗ trợ nhà ở. Kiểu nhà đã thay đổi nhiều, nhưng bếp lửa và chỗ thờ tổ tiên vẫn giữ vai trò trung tâm trong nhà.

Trang phục truyền thống của phụ nữ La Hủ là áo dài quá gối, màu chàm sẫm hoặc đen, xẻ tà, đắp các dải vải màu ở cổ, nẹp ngực, tay áo; đeo nhiều vòng bạc, đính cúc bạc. Ba nhóm Đen, Vàng, Trắng được gọi theo sắc chủ đạo hoặc cách phối màu trên áo. Đàn ông mặc áo ngắn, quần chàm. Ngày thường nhiều người mặc đồ may sẵn, bộ truyền thống dùng vào lễ, Tết, ngày hội. Các chi tiết hoạ tiết cụ thể của từng nhóm, tài liệu ghi chưa thống nhất, nên khi mô tả chỉ nên nói ở mức nét chung.

Phong tục, lễ Tết và quan hệ cộng đồng

Đời sống tín ngưỡng của người La Hủ gắn với nương rẫy và rừng: có các lễ cúng khi phát nương, khi tra hạt, khi lúa trổ, khi thu hoạch, cầu cho cây lúa tốt và người khỏe. Người La Hủ thờ cúng tổ tiên trong nhà. Các lễ do người có uy tín trong bản hoặc người biết cúng đứng ra làm; nghi thức cụ thể khác nhau theo nhóm và đã giản tiện nhiều. Trang này tả các lễ như một phần văn hoá, không bàn chuyện linh ứng.

Tết là dịp lớn nhất trong năm, cả bản nghỉ ngơi, thăm hỏi, ăn uống, hát múa. Hát đối đáp, thổi khèn bầu, sáo là những nét sinh hoạt văn nghệ hay được nhắc. Trong hôn nhân, trước đây có những tục như ở rể; ngày nay việc cưới hỏi chịu ảnh hưởng nhiều của các dân tộc láng giềng và theo pháp luật về hôn nhân.

Quan hệ trong bản dựa nhiều vào tình làng xóm và dòng họ: dựng nhà, mở ruộng, việc tang đều có người góp công góp sức. Người già và người có uy tín được tôn trọng, là chỗ dựa để hoà giải, nhắc nhở con cháu. Giữ được nếp này cũng là điều kiện để cộng đồng nhỏ như người La Hủ vượt qua những thay đổi lớn của mấy chục năm qua.

Đời sống người La Hủ hôm nay

Người La Hủ thuộc nhóm các dân tộc có số dân ít và sống ở vùng đặc biệt khó khăn, được hưởng các chính sách riêng về giáo dục, y tế, sinh kế. Trẻ em La Hủ học ở trường bán trú, có học sinh vào các trường dân tộc nội trú, đi học cao đẳng, đại học theo chế độ cử tuyển hoặc ưu tiên. Đối tượng, mức hỗ trợ thay đổi theo từng văn bản; gia đình cần biết rõ nên hỏi nhà trường, UBND xã và đọc văn bản đang có hiệu lực.

Khó khăn vẫn còn: thu nhập thấp, đường sá xa, tảo hôn ở một số nơi, trẻ em bỏ học sớm. Đồng thời những thay đổi tích cực đã rõ: nhiều bản có điện, nước sạch, sóng điện thoại; người La Hủ đầu tiên làm giáo viên, y sĩ, cán bộ xã đã trở về phục vụ chính bản mình.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm các công trình về nhóm Tạng – Miến của Viện Dân tộc học, hiện vật đồ đan lát ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, tư liệu giới thiệu của Bộ Dân tộc và Tôn giáo. Khi trò chuyện với người La Hủ, nên hỏi về nghề đan, về ký ức đi nương thời trước — những câu chuyện mà sách vở còn ghi chưa đủ.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc La Hủ sống ở tỉnh nào?

Người La Hủ ở Việt Nam sống chủ yếu ở tỉnh Lai Châu, tập trung ở các xã vùng Mường Tè cũ sát biên giới phía tây bắc. Sau sắp xếp năm 2025 Lai Châu vẫn giữ tên tỉnh, chỉ các xã được sắp xếp lại nên cần tra tên xã mới.

La Hủ có những nhóm nào?

Người La Hủ thường được chia thành ba nhóm theo màu trang phục là La Hủ Na (Đen), La Hủ Sử (Vàng) và La Hủ Phung (Trắng). Các nhóm nói cùng một thứ tiếng, khác nhau chủ yếu ở cách phối màu áo và một vài nét phong tục.

Vì sao trước đây người La Hủ hay chuyển bản?

Trước đây người La Hủ sống bằng nương rẫy du canh, đất bạc màu sau vài vụ thì bỏ nương, mở nương mới và bản cũng dời theo. Từ nửa sau thế kỷ trước, các chương trình định canh định cư giúp họ về ở bản cố định, làm ruộng nước.

Nghề thủ công nổi tiếng của người La Hủ là gì?

Đó là nghề đan lát mây tre. Đàn ông La Hủ đan gùi, mẹt, nong, hòm đựng quần áo, mâm ăn cơm với mắt đan dày và đều, xưa kia dùng để đổi lấy muối, vải, dao với các dân tộc láng giềng.

Tiếng La Hủ thuộc nhóm ngôn ngữ nào?

Tiếng La Hủ thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng – Miến, gần với tiếng Hà Nhì, Lô Lô, Si La, Phù Lá và Cống. Người La Hủ không có chữ viết truyền thống phổ biến, văn hoá chủ yếu được truyền miệng.

Có nên gọi người La Hủ bằng các tên khác như Khù Xung, Cò Xung?

Không nên. Đó là những tên cũ, phần lớn do dân tộc khác đặt, một số mang sắc thái không hay. Tên chính thức và cũng là tên tự gọi là La Hủ, nên dùng tên này khi nói và viết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138