DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc miền Trung – Trường Sơn

Dân tộc Tà Ôi: nghề dệt zèng, nhà sàn và bản làng vùng A Lưới

Người Tà Ôi gồm các nhóm Tà Ôi, Pa Cô, Pa Hy, sống ở vùng A Lưới thuộc Huế và vùng núi Quảng Trị, nổi tiếng với nghề dệt zèng cài hạt cườm.

Close view of hands working a backstrap loom, small white beads being woven into dark indigo cloth with red stripes, wooden floor of a stilt house, side window light

Dân tộc Tà Ôi là cư dân bản địa vùng núi phía tây thành phố Huế và tỉnh Quảng Trị, sống tập trung nhất ở vùng A Lưới. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Tà Ôi có khoảng 52 nghìn người, nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer, gồm ba nhóm địa phương chính: Tà Ôi, Pa Cô và Pa Hy. Nét văn hoá được biết đến nhiều nhất là nghề dệt zèng, loại vải dệt có cài hạt cườm.

A Lưới là một thung lũng dài nằm sát biên giới Việt – Lào, từng là vùng chiến sự ác liệt. Trên mảnh đất ấy, người Tà Ôi giữ được nhiều nét văn hoá riêng: tấm zèng sẫm màu điểm hạt cườm trắng, những lễ cúng gắn với rẫy lúa, các làn điệu hát đối đáp. Bài dưới đây đi từ tên gọi, nơi ở, kinh tế, nhà ở, dệt zèng tới phong tục và đời sống hôm nay.

Tên gọi và ba nhóm Tà Ôi, Pa Cô, Pa Hy

Tà Ôi. Tên tự gọi của nhóm đông người, sống nhiều ở phần giữa và phía nam vùng A Lưới. Một số tài liệu viết Ta Oi hoặc Tà-ôi; trong danh mục các dân tộc hiện nay dùng chung tên Tà Ôi.

Pa Cô. Nhóm sống nhiều ở phía bắc A Lưới và vùng núi Đakrông, Hướng Hoá cũ của Quảng Trị. Trong đời sống hằng ngày, nhiều người Pa Cô tự giới thiệu là Pa Cô hơn là Tà Ôi, và các tài liệu địa phương cũng hay gọi tên nhóm này riêng.

Pa Hy. Nhóm sống ở vùng thấp hơn, gần đồng bằng, có quan hệ giao lưu lâu đời với người Kinh. Một số tài liệu ghi Pa Hi. Nếp sống của nhóm này thay đổi sớm hơn hai nhóm kia.

Vì sao chung một dân tộc. Ba nhóm nói những biến thể gần nhau của cùng một ngôn ngữ thuộc nhánh Katu, có nhiều điểm chung về phong tục, nhà cửa, nghề dệt. Ranh giới giữa các nhóm không cứng: hôn nhân, làm ăn, sinh hoạt chung khiến nhiều bản có người cả ba nhóm.

Ghi trên giấy tờ. Người Pa Cô, Pa Hy khi làm giấy tờ ghi dân tộc Tà Ôi theo danh mục hiện hành. Việc xác định, điều chỉnh thông tin dân tộc là thủ tục pháp lý, nếu vướng nên hỏi UBND cấp xã hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Nơi sinh sống: thung lũng A Lưới và vùng núi Quảng Trị

Vùng A Lưới cũ, nay thuộc thành phố Huế (không còn cấp huyện từ ngày 1/7/2025), là nơi người Tà Ôi sống đông nhất. Thung lũng chạy dài theo hướng bắc nam, cao khoảng vài trăm mét so với mặt biển, hai bên là núi Trường Sơn, khí hậu mát hơn đồng bằng và mưa nhiều. Người Tà Ôi sống xen cư với người Cơ Tu, người Bru – Vân Kiều, người Kinh.

Ở tỉnh Quảng Trị, người Pa Cô và Tà Ôi sống ở vùng Đakrông và Hướng Hoá cũ, dọc đường Hồ Chí Minh nhánh tây. Phía bên kia biên giới, ở Lào cũng có cộng đồng cùng gốc. Quan hệ thân tộc qua biên giới từng rất gần gũi, nhiều gia đình có họ hàng ở cả hai bên.

Trong chiến tranh, A Lưới là một trong những vùng chịu nhiều bom đạn và chất độc hoá học nhất. Nhiều bản phải dời đi, rừng bị tàn phá, hậu quả kéo dài nhiều thập kỷ. Sau chiến tranh, người Tà Ôi trở về dựng lại bản, khai hoang lại ruộng rẫy. Những câu chuyện này vẫn được người già kể cho con cháu như một phần ký ức chung của cộng đồng.

Ngày nay, A Lưới là điểm đến của du lịch cộng đồng và du lịch lịch sử. Các bản dệt zèng, các làng có nhà sàn truyền thống được giới thiệu cho khách. Người đọc khi tra thông tin nên chú ý tên xã đã thay đổi sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính, các tài liệu cũ dùng tên xã, huyện trước năm 2025.

Kinh tế và nhà ở truyền thống

Kinh tế truyền thống của người Tà Ôi dựa vào nương rẫy, trồng lúa, sắn, ngô, khoai, kết hợp với ruộng nước ở các thung lũng. Hái lượm, săn bắt và đánh cá suối giữ vai trò quan trọng, nhất là trong những tháng giáp hạt. Người Tà Ôi nuôi trâu, bò, lợn, gà, phần lớn dùng trong các lễ cúng và trao đổi. Trong vườn nhà thường trồng cau, chuối, mít, thơm và các loại rau gia vị.

Rượu làm từ nhựa cây rừng và rượu cần là thức uống quen thuộc trong lễ hội, khi tiếp khách. Nghề đan lát mây tre do đàn ông đảm nhận, làm ra gùi, giỏ, nong, nia, đồ đựng; nghề dệt do phụ nữ đảm nhận, là niềm tự hào của cộng đồng.

Nhà truyền thống là nhà sàn, khung gỗ, sàn tre hoặc ván, mái lợp tranh hoặc lá mây. Trước đây có những ngôi nhà sàn dài cho nhiều gia đình cùng dòng họ, mỗi gia đình một bếp riêng dọc theo nhà. Làng xưa thường được bố trí quanh một khoảng sân chung, có ngôi nhà dùng cho sinh hoạt cộng đồng, nơi tiếp khách, hội họp và làm lễ.

Từ cuối thế kỷ trước, nhà dài dần nhường chỗ cho nhà sàn nhỏ và nhà trệt. Nhiều gia đình vẫn giữ một nhà sàn bên cạnh nhà xây để làm nơi dệt vải, cất đồ, tiếp khách theo nếp cũ. Một số làng được quy hoạch lại để giữ cụm nhà sàn truyền thống phục vụ du lịch cộng đồng.

Dệt zèng: kỹ thuật, hoa văn và giá trị

Zèng là tên gọi loại vải thổ cẩm của người Tà Ôi, dệt trên khung dệt thủ công kiểu khung căng ngang lưng, người dệt ngồi duỗi chân, dùng sức lưng để giữ độ căng của sợi. Nét riêng của zèng là hạt cườm được luồn vào sợi ngay trong lúc dệt, tạo thành hoa văn nổi trên nền vải, chứ không phải đính lên sau.

Màu nền truyền thống thường sẫm, xen các sọc đỏ, trắng, vàng; hạt cườm trắng tạo hoa văn hình học, hình người, hình cây, con vật. Theo cách giải thích phổ biến, nhiều hoạ tiết phản ánh môi trường sống và quan niệm của người Tà Ôi về con người, núi rừng. Ý nghĩa cụ thể của từng hoạ tiết có khi khác nhau giữa các làng, nên khi tìm hiểu nên hỏi chính người dệt.

Sợi dệt xưa làm từ bông tự trồng, nhuộm bằng lá, vỏ, rễ cây rừng. Ngày nay, nhiều người dùng sợi công nghiệp cho nhanh và bền màu, nhưng vẫn có những nhóm thợ giữ cách nhuộm tự nhiên. Một tấm vải lớn có thể mất nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng để dệt xong, tuỳ độ phức tạp của hoa văn.

Nghề dệt zèng của người Tà Ôi ở A Lưới đã được ghi vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Zèng được dùng may váy, áo, khố, khăn, túi, và là vật quý trong trao đổi, cưới hỏi. Hiện nay, các hợp tác xã dệt zèng đưa sản phẩm ra thị trường, có lúc xuất hiện trong các bộ sưu tập thời trang, giúp phụ nữ có thêm thu nhập và lớp trẻ có lý do để học nghề.

Phong tục, lễ hội và hát đối đáp

Người Tà Ôi thờ cúng tổ tiên và quan niệm có nhiều vị thần cai quản trời, núi, rừng, sông, lúa. Các nghi lễ nông nghiệp như cúng khi phát rẫy, khi gieo hạt, mừng lúa mới khi thu hoạch là những dịp quan trọng trong năm. Già làng và những người am hiểu nghi lễ đóng vai chủ trì, cả làng góp lễ vật và cùng tham dự.

Một nghi lễ lớn được nhắc nhiều ở vùng A Lưới là lễ cải táng, người Pa Cô gọi là Ariêu Ping, tổ chức để đưa hài cốt người đã khuất về nơi an nghỉ cuối cùng của dòng họ. Đây là dịp cả dòng họ, cả làng tụ họp, thể hiện quan niệm về sự gắn kết giữa người sống và tổ tiên. Lễ được tả lại trong nhiều tài liệu và được phục dựng trong các dịp lễ hội văn hoá; khi xem, cần giữ thái độ trang nghiêm.

Gia đình người Tà Ôi theo dòng cha, con cái mang họ cha. Mỗi dòng họ có tên gọi, có những kiêng kỵ riêng liên quan đến loài vật hoặc cây cỏ. Luật tục quy định cách cư xử trong làng, việc chia đất rẫy, xử lý mâu thuẫn, và vẫn được tham khảo trong đời sống hôm nay bên cạnh pháp luật nhà nước.

Về văn nghệ, người Tà Ôi có nhiều làn điệu dân ca, trong đó lối hát đối đáp mà tài liệu thường ghi là cha chấp được biết đến rộng hơn cả. Nhạc cụ gồm khèn, sáo, đàn, chiêng, trống, cùng các nhạc cụ tre nứa. Những đêm lễ hội, tiếng chiêng, tiếng hát vang trong làng là nơi lớp trẻ học văn hoá của cộng đồng.

Đời sống hôm nay và nguồn để tìm hiểu

Vùng A Lưới thay đổi nhiều trong ba mươi năm qua: đường lớn, điện, trường học, trạm y tế, sóng điện thoại. Vài điều đáng chú ý:

  • Tiếng Tà Ôi vẫn được dùng nhiều trong gia đình và trong làng; một số chương trình phát thanh, tài liệu tuyên truyền dùng tiếng dân tộc.
  • Nghề dệt zèng được khôi phục và phát triển nhờ hợp tác xã, du lịch, các chương trình hỗ trợ; nhiều phụ nữ trẻ quay lại học nghề.
  • Sinh kế mở rộng sang trồng keo, cao su, cây ăn quả, chăn nuôi, làm dịch vụ du lịch; một phần thanh niên đi làm xa.
  • Hậu quả chiến tranh vẫn còn trong ký ức và ở một số vùng đất; công tác rà phá bom mìn và hỗ trợ nạn nhân vẫn đang tiếp tục.

Muốn tìm hiểu sâu, có thể tìm đọc các công trình của Viện Dân tộc học, hiện vật zèng tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, ấn phẩm của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, và tư liệu của ngành văn hoá thành phố Huế về di sản dệt zèng. Nếu có dịp đến A Lưới, ghé các hợp tác xã dệt để xem thợ dệt làm việc là cách hiểu nhanh nhất.

Khi mua zèng, nên hỏi về chất liệu sợi, cách nhuộm và thời gian dệt để hiểu giá trị tấm vải; tránh mặc cả theo kiểu coi rẻ công sức của người thợ.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Tà Ôi sống ở đâu?

Người Tà Ôi sống tập trung nhất ở vùng A Lưới, nay thuộc thành phố Huế, và vùng núi Đakrông, Hướng Hoá cũ thuộc tỉnh Quảng Trị. Ở Lào cũng có cộng đồng cùng gốc sống gần biên giới.

Pa Cô và Tà Ôi có phải một dân tộc không?

Có. Theo danh mục 54 dân tộc hiện hành, Pa Cô là một nhóm địa phương thuộc dân tộc Tà Ôi, cùng với nhóm Tà Ôi và nhóm Pa Hy. Trong đời sống hằng ngày, người Pa Cô thường tự giới thiệu bằng tên nhóm.

Dệt zèng là gì?

Dệt zèng là nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Tà Ôi, dùng khung dệt căng ngang lưng. Điểm đặc biệt là hạt cườm được luồn vào sợi ngay khi dệt để tạo hoa văn. Nghề dệt zèng của người Tà Ôi ở A Lưới đã được ghi vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Dân tộc Tà Ôi có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Tà Ôi có khoảng 52 nghìn người. Phần lớn sống ở thành phố Huế và tỉnh Quảng Trị, một số sống ở các tỉnh khác do đi học, đi làm.

Lễ Ariêu Ping là lễ gì?

Ariêu Ping là tên người Pa Cô gọi lễ cải táng, đưa hài cốt người đã khuất về nơi an nghỉ chung của dòng họ. Đây là nghi lễ lớn, thể hiện sự gắn kết giữa người sống và tổ tiên, khi tìm hiểu hay tham dự cần giữ thái độ trang nghiêm.

Tiếng Tà Ôi thuộc nhóm ngôn ngữ nào?

Tiếng Tà Ôi thuộc nhánh Katu của nhóm Môn – Khmer, gần với tiếng Bru – Vân Kiều và tiếng Cơ Tu. Ba nhóm Tà Ôi, Pa Cô, Pa Hy nói những biến thể gần nhau, hiểu được nhau trong giao tiếp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138