Trang phục truyền thống của người Tày và người Nùng chủ yếu là áo vải nhuộm chàm, màu xanh đen thẫm, rất ít hoa văn. Phụ nữ Tày mặc áo dài năm thân xẻ nách phải, dài quá gối; phụ nữ Nùng mặc áo ngắn hơn, nhiều nhóm có đáp vải khác màu ở cổ tay, nách. Bộ áo giản dị nhưng bền màu nhờ quy trình nhuộm chàm lặp lại nhiều lần, ngâm, phơi, đập vải kỹ, có nơi còn quét thêm nước củ nâu.
Người Tày và người Nùng là hai dân tộc đông dân của vùng Đông Bắc, sống nhiều ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên (gồm vùng Bắc Kạn cũ), Tuyên Quang (gồm vùng Hà Giang cũ) và nhiều tỉnh khác. Hai dân tộc gần nhau về ngôn ngữ, cùng nhóm Tày – Thái, nên trang phục có nhiều nét tương đồng. Bài này giải thích vì sao trang phục hai dân tộc chọn màu chàm, cách làm chàm, và làm sao phân biệt áo Tày với áo Nùng.
Vì sao người Tày, Nùng chuộng màu chàm
Ở vùng Việt Bắc, cây chàm được trồng quanh nhà, ven nương, ven vườn. Lá chàm cho ra thuốc nhuộm màu xanh, nhuộm nhiều lần thì thành xanh đen. Màu này dễ làm từ nguyên liệu sẵn có, bền với nắng mưa, ít lộ vết bẩn khi lao động ngoài ruộng, trên nương. Đó là những lý do thực tế khiến màu chàm trở thành màu chủ đạo.
Màu chàm cũng gắn với thẩm mỹ của người Tày, Nùng: chuộng sự kín đáo, gọn gàng, không phô trương. Nhiều người lớn tuổi coi một bộ áo chàm thẫm đều màu, vải mịn, may khéo là dấu hiệu của người phụ nữ đảm đang. Vẻ đẹp của trang phục nằm ở đường may, ở màu vải và ở dáng người mặc, không nằm ở độ dày hoa văn.
Điều này khác hẳn với một số dân tộc láng giềng như Dao, H'Mông, Lô Lô có trang phục nhiều màu, thêu kín. Khi so sánh, không nên nói trang phục Tày, Nùng "đơn điệu" hay "kém hơn"; mỗi cộng đồng có quan niệm cái đẹp riêng. Những người làm nghề nhuộm chàm vùng Việt Bắc nhìn sắc độ của vải có thể biết tấm vải được nhuộm bao nhiêu lượt.
Tuy nhiên, áo chàm không hoàn toàn trơn. Ở một số nhóm, đặc biệt là người Nùng, áo có đáp những dải vải màu ở tay, ở nách, ở cổ. Phụ nữ Tày đeo thêm trang sức bạc và thắt lưng màu. Khăn, túi, địu con, chăn đệm có hoa văn thổ cẩm dệt rất đẹp, nhất là thổ cẩm Tày với các mẫu hình học và hình hoa.
Từ lá chàm đến tấm vải xanh đen
Quy trình nhuộm chàm truyền thống của người Tày, Nùng khác nhau đôi chút giữa các vùng, nhưng gồm những bước chính sau:
- Thu lá chàm. Lá và thân non cây chàm được cắt về khi cây đã tốt, thường vào giữa năm.
- Ngâm lá. Lá chàm được ngâm trong chum, thùng nước vài ngày cho phân huỷ, nước chuyển màu. Sau đó vớt bỏ bã.
- Hoà vôi. Cho vôi vào nước chàm, khuấy mạnh nhiều lần để tạo bọt, rồi để lắng. Phần lắng dưới đáy là cao chàm, được giữ lại làm thuốc nhuộm.
- Pha nước nhuộm. Cao chàm được pha với nước tro bếp hoặc nước có tính kiềm, có nơi cho thêm rượu, thêm lá cây theo kinh nghiệm riêng, để ủ cho nước nhuộm "chín".
- Nhuộm nhiều lượt. Vải trắng được nhúng vào nước chàm, vớt ra phơi cho màu lên, rồi lại nhúng. Mỗi lượt màu đậm thêm một chút. Muốn có màu xanh đen thẫm, phải nhuộm hàng chục lượt.
- Cố định màu. Ở nhiều nơi, vải sau khi nhuộm được quét nước củ nâu hoặc ngâm với các loại vỏ cây để màu bền hơn và vải cứng, bóng hơn.
- Đập vải. Vải được gấp lại, đặt lên phiến đá và dùng chày gỗ đập cho mịn, cho bóng. Bước này giúp mặt vải láng và giữ màu tốt.
Toàn bộ quy trình có thể kéo dài nhiều tuần. Nhuộm chàm cần kinh nghiệm: nước chàm quá yếu thì màu nhạt, nhuộm vội thì loang. Người làm nghề lâu năm nhìn màu bọt, ngửi mùi nước chàm cũng biết nước nhuộm đã dùng được chưa.
Khi giặt áo chàm, màu có thể ra một chút ở những lần đầu. Người Tày, Nùng thường giặt bằng nước lạnh, phơi chỗ râm để giữ màu lâu.
Vì sao áo chàm bền màu
Áo chàm thủ công được biết tới với độ bền màu tốt, mặc nhiều năm vẫn giữ được sắc xanh đen. Lý do đầu tiên nằm ở cách nhuộm nhiều lượt. Mỗi lượt nhuộm chỉ bám một lớp màu mỏng vào sợi vải, nhưng hàng chục lượt chồng lên nhau làm màu ngấm sâu vào sợi, không chỉ phủ ở mặt ngoài.
Lý do thứ hai là quá trình ôxy hoá khi phơi. Màu chàm khi ở trong nước nhuộm chưa lên hết, phải ra không khí mới chuyển thành màu xanh. Việc nhúng rồi phơi lặp đi lặp lại giúp màu được cố định qua từng lượt. Đây là nguyên lý chung của thuốc nhuộm chàm, được nhiều nền văn hoá trên thế giới sử dụng.
Lý do thứ ba là các bước hoàn thiện. Quét nước củ nâu, ngâm vỏ cây, đập vải trên đá giúp mặt vải chắc, láng, màu khó phai. Một số tài liệu ghi các chất trong củ nâu tạo thêm một lớp màu nâu đỏ nhẹ, khiến màu cuối cùng ngả về xanh đen ánh nâu, rất đặc trưng.
Cuối cùng là cách người Tày, Nùng dùng và giữ áo. Áo chàm thường được giặt nhẹ tay, phơi trong bóng râm, cất ở nơi khô. Những bộ áo lễ có thể được giữ hàng chục năm. Điều này giải thích vì sao nhiều gia đình vẫn còn áo chàm của bà, của mẹ để lại.
Phân biệt áo của phụ nữ Tày và phụ nữ Nùng
Hai dân tộc sống xen kẽ, mặc gần giống nhau, nên người ngoài rất khó phân biệt. Bảng dưới đây ghi những đặc điểm thường được nhắc tới; cách mặc thực tế thay đổi theo từng nhóm địa phương.
| Chi tiết | Phụ nữ Tày | Phụ nữ Nùng |
|---|---|---|
| Độ dài áo | Áo dài năm thân, dài quá gối | Thường ngắn hơn, nhiều nhóm mặc áo dài tới hông hoặc quá hông |
| Cách cài | Xẻ nách phải, cài cúc bên phải | Cũng cài bên nách phải, cúc thường bằng vải hoặc kim loại |
| Trang trí | Gần như không đáp vải màu, trơn toàn bộ | Nhiều nhóm đáp vải màu ở cổ tay, nách, quanh cổ |
| Khăn đội đầu | Khăn chàm vuông gấp chéo hoặc quấn gọn | Khăn chàm, có nhóm quấn khăn dày hơn, nhiều kiểu theo nhóm |
| Đi kèm | Thắt lưng màu, xà tích bạc, vòng cổ bạc | Thắt lưng, đồ bạc; một số nhóm đội nón lá riêng |
Người Nùng có nhiều nhóm địa phương như Nùng Phàn Slình, Nùng Cháo, Nùng An, Nùng Inh, Nùng Lòi, mỗi nhóm có biến thể trang phục riêng. Người Nùng An ở vùng Cao Bằng chẳng hạn, có cách đội khăn và đáp vải không giống người Nùng Phàn Slình ở Lạng Sơn.
Vì vậy, bảng trên chỉ là gợi ý. Phân biệt chính xác cần dựa vào lời của người trong cộng đồng, hoặc các bộ sưu tập ghi rõ nguồn gốc vùng miền tại bảo tàng.
Trang phục đàn ông và những món đi kèm
Đàn ông Tày, Nùng mặc áo cánh ngắn, có loại cài cúc giữa, có loại cài nách, quần ống rộng, tất cả bằng vải chàm. Trong dịp lễ, đàn ông lớn tuổi mặc áo dài chàm, đội khăn xếp hoặc quấn khăn. Ông then, bà then trong nghi lễ hát then có trang phục riêng, thường là áo dài màu đỏ hoặc xanh, đội mũ, tuỳ theo vùng.
Phụ nữ Tày đeo vòng cổ bạc, vòng tay bạc, xà tích bạc đeo bên hông có treo các vật nhỏ như hộp đựng vôi, ống kim chỉ. Thắt lưng thường là dải vải màu xanh lá, hồng hoặc tím, quấn ngoài áo, tạo điểm nhấn trên nền chàm. Đi chợ, đi chơi, phụ nữ đeo thêm túi vải thổ cẩm.
Một số nhóm Nùng đội nón lá riêng, có nơi gọi là nón Nùng, vành rộng, đan tỉ mỉ. Chiếc nón vừa che nắng mưa vừa là món đồ thủ công có giá trị. Chiếc địu con bằng vải thổ cẩm cũng là món đồ quen thuộc, thường được dệt hoa văn đẹp bởi gắn với việc nuôi con.
Chân đi giày vải hoặc dép, ngày xưa nhiều người đi chân đất khi làm việc. Trang phục Tày, Nùng nhìn chung thiết kế để làm việc thoải mái, đi đường núi được, mặc nhiều lớp khi rét. Mùa đông ở Cao Bằng, Lạng Sơn rất lạnh, người ta khoác thêm nhiều lớp áo chàm và quấn khăn dày.
Áo chàm hôm nay: từ đời thường tới sân khấu
Ngày nay, người Tày, Nùng phần lớn mặc quần áo phổ thông hằng ngày. Áo chàm truyền thống được mặc trong dịp Tết, lễ hội Lồng tồng, đám cưới, sinh hoạt văn nghệ, hát then, hát sli, hát lượn. Nhiều cơ quan, trường học ở vùng Việt Bắc khuyến khích mặc trang phục dân tộc vào một số ngày nhất định.
Nghề nhuộm chàm thủ công thu hẹp dần, vì vải công nghiệp màu chàm có sẵn, rẻ và nhanh. Một số làng và hợp tác xã ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang vẫn giữ nghề trồng chàm, nhuộm chàm, làm sản phẩm cho khách du lịch và cho người trong vùng. Nghề này được các chương trình bảo tồn văn hoá phi vật thể quan tâm.
Áo chàm Tày, Nùng cũng xuất hiện trên sân khấu, trong phim ảnh và các buổi trình diễn trang phục. Khi dùng, nên chú ý đúng dáng áo: áo dài năm thân cho phụ nữ Tày, áo ngắn có đáp vải cho phụ nữ Nùng, khăn đội đúng cách. Ghép áo Tày với khăn của dân tộc khác là lỗi người trong cộng đồng nhận ra ngay.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tham khảo hiện vật tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam ở Thái Nguyên, bảo tàng tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, cùng các nghiên cứu về người Tày, người Nùng của Viện Dân tộc học. Hồ sơ đầy đủ về hai dân tộc có ở mục các dân tộc vùng Đông Bắc của trang.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao áo của người Tày, Nùng chủ yếu là màu chàm?
Vì cây chàm có sẵn ở vùng Việt Bắc, màu chàm bền với nắng mưa, ít lộ vết bẩn khi lao động, và hợp với quan niệm thẩm mỹ kín đáo, gọn gàng của người Tày, Nùng.
Áo dài năm thân của người Tày là gì?
Đó là áo dài của phụ nữ Tày, may từ năm mảnh vải ghép, xẻ nách phải, cài cúc bên phải, dài quá gối, màu chàm thẫm, gần như không có hoa văn. Đây là trang phục tiêu biểu của phụ nữ Tày.
Làm sao nhuộm chàm cho bền màu?
Theo cách truyền thống, vải được nhúng nước chàm rồi phơi, lặp lại hàng chục lượt; sau đó quét nước củ nâu hoặc ngâm vỏ cây, rồi đập vải trên đá cho mịn. Nhuộm nhiều lượt giúp màu ngấm sâu vào sợi.
Áo chàm mới giặt có ra màu không?
Có thể ra một chút màu ở những lần giặt đầu, nhất là vải nhuộm thủ công. Người Tày, Nùng thường giặt bằng nước lạnh, không vò mạnh, phơi chỗ râm để giữ màu lâu.
Áo người Nùng khác áo người Tày ở đâu?
Áo phụ nữ Nùng thường ngắn hơn áo dài năm thân của phụ nữ Tày, nhiều nhóm Nùng đáp vải màu ở cổ tay, nách, quanh cổ. Mỗi nhóm Nùng như Phàn Slình, An, Cháo lại có biến thể riêng.
Có thể xem nghề nhuộm chàm ở đâu?
Một số làng và hợp tác xã ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang vẫn giữ nghề trồng và nhuộm chàm. Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam ở Thái Nguyên và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có hiện vật và tư liệu.