Bản, buôn, plei, phum sóc là những tên gọi khác nhau của làng ở các dân tộc Việt Nam: bản là cách gọi phổ biến ở vùng núi phía Bắc, buôn ở người Ê Đê, M'Nông, plei ở người Gia Rai, Ba Na, còn phum và sóc là đơn vị cư trú của người Khmer Nam Bộ. Dù tên khác nhau, hầu hết các cộng đồng đều chọn chỗ lập làng theo vài nguyên tắc chung: gần nguồn nước, có đất làm ruộng rẫy, có rừng hoặc núi che chắn, đủ an toàn cho người và gia súc.
Bài này giải nghĩa từng tên gọi, tả cách các dân tộc chọn đất, bố cục làng và tổ chức tự quản truyền thống. Ở mỗi vùng có nhiều ngoại lệ; bài chỉ nêu những nét được tài liệu dân tộc học ghi nhận rộng rãi, không thay cho hiểu biết của chính người trong làng.
Các tên gọi làng của những dân tộc tiêu biểu
Bảng dưới liệt kê các tên gọi thường gặp trong sách báo. Tên gọi trong tiếng của từng dân tộc có thể có nhiều biến thể phát âm, ở đây ghi theo cách viết phổ biến bằng chữ Việt.
| Tên gọi | Dân tộc dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bản | Thái, Tày, Nùng, Mường, H'Mông, Dao và nhiều dân tộc vùng núi phía Bắc | Tiếng Việt đã dùng chung, cũng là tên đơn vị hành chính thôn bản |
| Buôn | Ê Đê, M'Nông và một số dân tộc phía nam Tây Nguyên | Buôn Ma Thuột mang chữ buôn trong tên |
| Plei, pơlei | Gia Rai, Ba Na | Nhiều địa danh ở Gia Lai bắt đầu bằng Plei |
| Kon | Ba Na, Xơ Đăng ở vùng Kon Tum cũ | Chữ Kon có trong nhiều tên làng, kể cả tên Kon Tum |
| Vel | Cơ Tu | Làng tròn quanh nhà Gươl |
| Palei | Chăm | Làng Chăm ở Khánh Hoà, Lâm Đồng, An Giang |
| Phum, sóc | Khmer | Phum là xóm nhỏ, sóc là làng gồm nhiều phum |
Khi viết hoặc nói, dùng đúng tên gọi theo dân tộc là cách thể hiện sự hiểu biết và tôn trọng. Gọi một buôn Ê Đê là bản, hay một phum sóc Khmer là làng chung chung, không sai về nghĩa nhưng làm mất đi sắc thái riêng của mỗi cộng đồng.
Bản vùng núi phía Bắc: thung lũng, sườn núi và núi cao
Ở vùng núi phía Bắc, chỗ lập bản thay đổi theo độ cao và theo cách làm ăn của từng dân tộc. Người Thái, Tày, Nùng, Mường làm ruộng nước nên lập bản ở thung lũng, chân đồi, ven sông suối, lưng tựa núi, mặt nhìn ra cánh đồng. Bản thường dài theo dòng suối, nhà sàn xếp thành dãy hoặc thành cụm, có cọn nước, mương phai dẫn nước vào ruộng.
Người Dao, Khơ Mú, La Chí, Phù Lá lập bản ở lưng chừng núi, nơi có rẫy, có ruộng bậc thang và rừng. Người H'Mông, Hà Nhì, Lô Lô thường ở vùng cao hơn, nhà rải rác theo sườn núi, các gia đình cùng dòng họ ở gần nhau. Trên cao nguyên đá, nhà H'Mông có rào đá quanh, bản trải dài theo những thung lũng hẹp giữa núi đá.
Hầu hết các bản đều giữ một khu rừng đầu nguồn hoặc rừng phía trên bản, không cho chặt phá. Ở nhiều dân tộc, khu rừng ấy gắn với lễ cúng rừng hằng năm. Nhìn từ góc sinh thái, giữ rừng trên bản là giữ nước cho ruộng, chắn đất đá cho nhà. Các bản cũng có bến nước, nơi lấy nước sinh hoạt, thường được giữ sạch theo quy ước chung.
Buôn, plei, kon, vel: làng ở Tây Nguyên và dọc Trường Sơn
Các dân tộc Tây Nguyên lập làng gần nguồn nước, thường là một con suối hoặc dòng sông, có bến nước chung. Bến nước là chỗ lấy nước, tắm giặt, cũng là nơi diễn ra lễ cúng bến nước hằng năm ở nhiều dân tộc. Với người Ê Đê, Gia Rai, bến nước gắn với dòng họ đã lập làng, là dấu hiệu chủ quyền của làng trên đất ấy.
Bố cục làng khác nhau theo dân tộc. Buôn Ê Đê có những nhà dài xếp song song theo hướng bắc – nam. Plei Gia Rai, kon Ba Na, Xơ Đăng có nhà rông ở giữa hoặc ở chỗ đẹp nhất, nhà ở xếp quanh. Vel Cơ Tu có hình tròn, nhà ở quây quanh nhà Gươl. Khu nhà mồ đặt ở rìa làng, thường bên kia suối hoặc dải rừng.
Mỗi làng có ranh giới đất, rừng, bến nước được các làng lân cận thừa nhận theo luật tục. Trước đây, khi đất rẫy bạc màu, nhiều làng dời đi chỗ khác sau một số năm. Từ nửa sau thế kỷ hai mươi, hầu hết các làng đã định cư ổn định, nhiều làng nằm ven đường, ven thị trấn, bố cục cũ thay đổi nhiều.
Phum, sóc của người Khmer và palei của người Chăm
Người Khmer ở Nam Bộ sống trong các phum và sóc. Theo tài liệu dân tộc học, phum là đơn vị nhỏ gồm vài gia đình có quan hệ họ hàng, thường theo dòng mẹ; nhiều phum họp thành sóc. Sóc Khmer thường nằm trên các giồng đất cao, dải đất cát pha cao hơn ruộng xung quanh, tránh được nước ngập mùa lũ.
Trung tâm của sóc thường là ngôi chùa Khmer, nơi sinh hoạt chung, học chữ, tổ chức lễ hội của cộng đồng. Quanh chùa là nhà ở, vườn cây thốt nốt, tre, xoài; ruộng lúa ở vùng trũng chung quanh giồng. Nhiều sóc ở vùng Trà Vinh cũ nay thuộc Vĩnh Long, vùng Sóc Trăng cũ nay thuộc Cần Thơ, vùng An Giang, Cà Mau.
Người Chăm ở Khánh Hoà, Lâm Đồng gọi làng là palei. Làng Chăm vùng này thường ở đồng bằng ven sông, nhà quây thành từng khuôn viên của dòng họ mẹ, có hàng rào bao quanh. Người Chăm ở An Giang lại sống thành xóm ven sông, có thánh đường ở trung tâm. Cùng một dân tộc, cách lập làng đã khác nhau theo vùng đất.
Làng người Kinh: lũy tre, đình làng và xóm ngõ
Để thấy rõ sự đa dạng, có thể đặt các làng miền núi cạnh làng của người Kinh ở đồng bằng. Làng Việt truyền thống ở Bắc Bộ thường có lũy tre bao quanh, cổng làng, đình làng là nơi hội họp và thờ thành hoàng, giếng nước chung, ao làng, chợ phiên. Nhà ở xếp theo xóm, theo ngõ, nhiều ngõ mang tên dòng họ đã lập xóm.
Ở miền Trung, làng ven biển, ven sông có bố cục dài theo bờ nước, nhiều làng gắn với nghề chài lưới. Ở Nam Bộ, làng của người Kinh thường trải theo kênh rạch, nhà quay mặt ra sông, đi lại bằng xuồng ghe; lũy tre ít hơn, vườn cây ăn trái nhiều hơn. Cách lập làng theo nước thay vì theo lũy tre phản ánh vùng đất khai phá muộn, rộng và nhiều sông.
Dù khác nhau, làng của người Kinh và làng của các dân tộc thiểu số có những điểm gặp nhau: một trung tâm sinh hoạt chung như đình, nhà rông, nhà Gươl hay chùa; một người hoặc một nhóm người có uy tín đứng ra lo việc chung; những quy ước của làng về đất, nước, rừng. Hiểu điểm chung ấy giúp nhìn các dân tộc trong cùng một bức tranh, không coi cách sống nào là chuẩn mực để so hơn kém.
Người đứng đầu và luật tục của làng
Già làng, trưởng bản. Hầu hết các làng truyền thống đều có người đứng đầu được cộng đồng tín nhiệm: già làng ở Tây Nguyên và Trường Sơn, trưởng bản ở vùng núi phía Bắc. Đó thường là người lớn tuổi, hiểu luật tục, có kinh nghiệm làm ăn, nói được trước đông người. Họ không phải chức vụ cha truyền con nối mà được làng chọn.
Luật tục. Mỗi cộng đồng có luật tục, tức những quy ước truyền miệng về đất đai, rừng, nước, hôn nhân, xử phạt khi có lỗi. Luật tục Ê Đê, M'Nông đã được các nhà nghiên cứu sưu tầm, ghi thành sách. Ngày nay luật tục vẫn có vai trò trong hoà giải ở cơ sở, bên cạnh pháp luật của Nhà nước.
Họp làng. Việc lớn được đem ra họp làng ở nhà rông, nhà Gươl hoặc nhà của người đứng đầu. Mọi chủ hộ đều được nêu ý kiến, già làng tổng hợp và quyết định cùng mọi người.
Đổi công. Dựng nhà, làm rẫy, thu hoạch thường làm theo lối đổi công: hôm nay cả làng giúp nhà này, mai giúp nhà khác. Đây là sợi dây giữ cộng đồng gắn bó.
Làng hôm nay: thôn bản hành chính và điều gì còn giữ
Hiện nay, bản, buôn, plei, sóc là đơn vị cư trú dưới cấp xã, gọi chung là thôn, bản, buôn, ấp tuỳ nơi, có trưởng thôn do dân bầu. Sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính từ giữa năm 2025, nhiều xã được hợp nhất, tên xã đổi, nhưng tên làng cũ thường vẫn được giữ trong đời sống. Khi tìm hiểu một làng, nên ghi cả tên làng, tên xã cũ và tên xã mới.
Nhiều nét của làng truyền thống vẫn còn: già làng có uy tín, các lễ cộng đồng, bến nước, rừng giữ chung, lối đổi công trong mùa vụ. Một số nét đã thay đổi: nhà xây thay nhà sàn, làng kéo dài theo đường lớn thay cho bố cục tròn hay dãy song song, thanh niên đi làm xa. Ở các làng làm du lịch cộng đồng, bố cục và nhà cũ được giữ lại nhiều hơn.
Người muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc các công trình về làng bản các dân tộc của Viện Dân tộc học, tài liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, tư liệu của Bộ Dân tộc và Tôn giáo về văn hoá các dân tộc. Khi đến một làng, hãy chào già làng hoặc trưởng thôn trước, hỏi về lịch sử lập làng: đó thường là câu chuyện thú vị nhất mà khách được nghe.
Câu hỏi thường gặp
Buôn, plei và bản khác nhau thế nào?
Cả ba đều nghĩa là làng. Bản là cách gọi phổ biến ở vùng núi phía Bắc như Thái, Tày, H'Mông; buôn là làng của người Ê Đê, M'Nông; plei là làng của người Gia Rai, Ba Na ở Tây Nguyên.
Phum sóc là gì?
Phum và sóc là đơn vị cư trú của người Khmer Nam Bộ. Phum là xóm nhỏ gồm vài gia đình có quan hệ họ hàng, sóc là làng gồm nhiều phum, thường nằm trên giồng đất cao và có ngôi chùa Khmer làm trung tâm sinh hoạt.
Các dân tộc thường chọn nơi lập làng theo nguyên tắc nào?
Nguyên tắc chung là gần nguồn nước, có đất làm ruộng hoặc rẫy, có núi hoặc rừng che chắn và an toàn cho người, gia súc. Dân tộc làm ruộng nước ở thung lũng, dân tộc làm rẫy ở lưng chừng hoặc trên núi cao.
Vì sao làng Tây Nguyên coi trọng bến nước?
Bến nước là chỗ lấy nước sinh hoạt chung, gắn với dòng họ đã lập làng và là dấu hiệu làng có quyền trên vùng đất ấy. Nhiều dân tộc có lễ cúng bến nước hằng năm để giữ gìn nguồn nước và nhắc nhở cộng đồng.
Già làng có vai trò gì?
Già làng là người lớn tuổi, hiểu luật tục, được cộng đồng tín nhiệm. Già làng chủ trì họp làng, hoà giải mâu thuẫn, hướng dẫn lễ nghi và truyền dạy kinh nghiệm cho lớp trẻ, nay vẫn có uy tín lớn bên cạnh trưởng thôn.
Sau sáp nhập xã, tên làng cũ có còn không?
Việc sắp xếp từ giữa năm 2025 chủ yếu hợp nhất xã và tỉnh; tên làng, thôn, buôn thường vẫn được giữ trong đời sống. Với giấy tờ cụ thể, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn khi cần.