DacDiem.comĐặc Điểm
Người Kinh, Hoa và các dân tộc Nam Bộ

Dân tộc Chăm: đặc điểm, các cộng đồng tôn giáo và nếp dòng mẹ

Người Chăm có khoảng 180 nghìn người, sống ở Khánh Hoà, Lâm Đồng, An Giang, TP Hồ Chí Minh. Hồ sơ các cộng đồng Chăm, nếp dòng mẹ, chữ Chăm, gốm, dệt và tháp cổ.

Ancient red brick Cham tower on a dry hill at sunrise, cactus and wind-bent grass in the foreground, wide blue sky, warm orange light on weathered brick, no people

Dân tộc Chăm có khoảng 180 nghìn người theo Tổng điều tra năm 2019, nói tiếng Chăm thuộc nhóm ngôn ngữ Mã Lai – Đa Đảo, sống tập trung ở Khánh Hoà (vùng Ninh Thuận cũ), Lâm Đồng (vùng Bình Thuận cũ), An Giang, TP Hồ Chí Minh, Tây Ninh và một số nơi khác. Người Chăm là hậu duệ của cư dân vương quốc Champa xưa ở miền Trung, để lại hệ thống tháp gạch nổi tiếng, có chữ viết riêng, nghề gốm và nghề dệt lâu đời.

Điểm khiến người Chăm khác với hầu hết các dân tộc khác là cộng đồng chia thành các nhóm theo tôn giáo, mỗi nhóm có lịch lễ, thiết chế và nếp sống riêng, và ở miền Trung còn giữ rõ nếp dòng mẹ. Bài này mô tả các nhóm đó theo góc văn hoá, trung tính, không bàn giáo lý. Riêng cộng đồng Chăm ở An Giang có bài hồ sơ riêng trên trang.

Tên gọi và các nhóm người Chăm

Tên chính thức là Chăm. Trong danh mục 54 dân tộc, tên được ghi là Chăm; tài liệu cũ còn viết Chàm. Các tên khác được ghi trong tài liệu gồm Chiêm Thành, Hroi. Người Chăm tự gọi mình theo cách đọc của tiếng Chăm.

Chăm ở miền Trung (Chăm Pa). Cộng đồng ở Khánh Hoà và Lâm Đồng (vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ) là nhóm đông nhất, chia thành người Chăm theo đạo Bà-la-môn (thường gọi là Chăm Ahier) và người Chăm Bani (Chăm Awal), cùng một số người theo Hồi giáo chính thống.

Chăm ở Nam Bộ. Cộng đồng Chăm ở An Giang, TP Hồ Chí Minh, Tây Ninh, Đồng Nai phần lớn theo Hồi giáo, có lịch sử di cư và nếp sống khác với người Chăm miền Trung, có quan hệ với cộng đồng Mã Lai trong khu vực.

Chăm Hroi ở cao nguyên. Ở vùng giáp ranh Gia Lai (vùng Bình Định cũ) và Đắk Lắk (vùng Phú Yên cũ) có nhóm Chăm Hroi, sống ở vùng núi, nhà sàn, làm rẫy, văn hoá gần với các dân tộc Tây Nguyên láng giềng. Có tài liệu xếp Chăm Hroi là một nhóm địa phương của dân tộc Chăm.

Ba cộng đồng tôn giáo chính nhìn từ góc văn hoá

Bảng dưới tóm tắt những khác biệt thường được tài liệu dân tộc học mô tả. Đây là mô tả tập quán cộng đồng, không phải bàn về giáo lý; mỗi làng, mỗi gia đình có thể có biến thể.

Cộng đồngVùng sống chínhThiết chế, chức sắcDịp lễ lớn thường nhắcNếp gia đình
Chăm Ahier (Bà-la-môn)Khánh Hoà, Lâm Đồng (vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ)Tu sĩ đứng đầu gọi là Po Adhia, cùng các chức sắc khác; nghi lễ gắn với các tháp cổLễ KatêDòng mẹ rõ rệt
Chăm Bani (Awal)Khánh Hoà, Lâm Đồng (vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ)Tu sĩ gọi là Po Acar; sinh hoạt tại thánh đường riêng gọi là Thang MưgikTháng RamưwanDòng mẹ rõ rệt
Chăm IslamAn Giang, TP Hồ Chí Minh, Tây Ninh, Đồng Nai; một phần ở miền TrungChức sắc tại thánh đường (masjid) và tiểu thánh đườngTháng RamadanNghiêng về dòng cha

Tên gọi các chức sắc và nghi lễ ghi theo cách phiên âm phổ biến trong tài liệu tiếng Việt; có sách viết khác đôi chút. Các lễ hội như Katê, Ramưwan đã có những trang chuyên về lễ hội giới thiệu kỹ, ở đây chỉ nhắc để định vị. Khi viết về tôn giáo của người Chăm, nên dùng tên gọi mà chính cộng đồng dùng và tránh so sánh hơn kém giữa các nhóm.

Nếp dòng mẹ của người Chăm miền Trung

Người Chăm Ahier và Chăm Bani ở vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ là một trong những cộng đồng hiếm hoi ở Việt Nam còn giữ rõ chế độ mẫu hệ. Con cái mang họ mẹ, tính dòng dõi theo bên mẹ. Sau khi cưới, theo tục truyền thống người chồng về ở nhà vợ. Tài sản trong gia đình, nhất là đất đai và nhà cửa, được truyền chủ yếu cho con gái, thường là con gái út, người có trách nhiệm chăm sóc cha mẹ già và giữ việc cúng giỗ.

Mỗi dòng họ theo mẹ có người đứng đầu, thường là một phụ nữ lớn tuổi, cùng nghĩa địa riêng của dòng họ mẹ. Trong một số nghi thức, việc hôn nhân do bên nhà gái chủ động. Tuy vậy, đời sống chung của làng và các nghi lễ tôn giáo lại do nam giới giữ nhiều vị trí, nên không nên hiểu mẫu hệ đơn giản là "phụ nữ nắm mọi quyền". Đó là một hệ thống phân chia vai trò riêng, khác với cách tổ chức theo dòng cha của người Kinh, người Hoa.

Ngày nay nếp dòng mẹ vẫn còn rõ ở nông thôn, nhưng đang có những điều chỉnh: nhiều cặp vợ chồng trẻ ra ở riêng, con trai cũng được chia tài sản, việc học hành và làm việc xa nhà làm thay đổi nhiều thói quen. Người Chăm Islam ở Nam Bộ thì theo xu hướng phụ hệ, gần với tập quán của cộng đồng Hồi giáo trong khu vực.

Làng Chăm, nhà ở và kinh tế truyền thống

Làng Chăm ở miền Trung gọi là palei, thường có hàng rào bao quanh từng khuôn viên gia đình, nhà cửa sắp xếp theo trật tự riêng. Trong một khuôn viên có nhiều ngôi nhà, mỗi nhà một chức năng: nhà dành cho cha mẹ, nhà cho con gái đã lập gia đình, nhà bếp, nhà kho. Nhà truyền thống là nhà trệt, khung gỗ, mái tranh hoặc ngói; ở vùng khô hạn tường thường dày để giữ mát.

Kinh tế truyền thống dựa vào lúa nước trên những cánh đồng được tưới bằng hệ thống đập, mương có từ lâu đời, cùng chăn nuôi dê, cừu, bò trên vùng đất khô, trồng nho, bông, thuốc lá. Hai nghề thủ công nổi bật là làm gốm và dệt thổ cẩm. Gốm Bàu Trúc ở vùng Ninh Thuận cũ được làm hoàn toàn bằng tay, không dùng bàn xoay, người thợ đi vòng quanh khối đất để tạo hình, nung lộ thiên bằng rơm và củi; nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh năm 2022 vào danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp. Làng dệt Mỹ Nghiệp nổi tiếng với vải thổ cẩm hoa văn tinh tế.

Người Chăm ở Nam Bộ thì sống chủ yếu bằng buôn bán vải, đánh cá trên sông, dệt vải và các nghề dịch vụ, nhà sàn cao để tránh lũ. Phần này có bài riêng về người Chăm ở An Giang.

Tiếng Chăm, chữ Chăm và di sản văn tự

Tiếng Chăm thuộc nhóm ngôn ngữ Mã Lai – Đa Đảo, cùng ngữ hệ Nam Đảo với tiếng Ê Đê, Gia Rai, Raglai, Chu Ru ở Việt Nam và các ngôn ngữ ở Malaysia, Indonesia, Philippines. Vì vậy người Chăm và người Ê Đê, Gia Rai có những từ cơ bản gần nhau. Tiếng Chăm miền Trung và tiếng Chăm ở Nam Bộ có khác biệt đáng kể về phát âm và từ vựng.

Chữ Chăm truyền thống bắt nguồn từ hệ chữ Ấn Độ cổ. Kiểu chữ phổ biến nhất hiện nay là Akhar Thrah, dùng để chép văn bản, sử thi, sách lịch, gia phả, sách dạy đạo lý. Trên bia đá và tháp cổ còn có các kiểu chữ cổ hơn. Người Chăm Islam ở Nam Bộ học thêm chữ Ả Rập để đọc kinh Qur'an và có tài liệu ghi họ từng dùng một kiểu chữ dựa trên mẫu tự Ả Rập để ghi tiếng Chăm, tiếng Mã Lai.

Chữ Chăm Akhar Thrah được dạy trong trường phổ thông ở các địa phương có đông học sinh Chăm, có Ban biên soạn sách chữ Chăm hoạt động từ lâu. Kho văn bản Chăm cổ gồm nhiều thư tịch chép tay trên giấy và lá buông, đang được các viện nghiên cứu sưu tầm, số hoá. Văn học Chăm có sử thi, trường ca, ca dao, tục ngữ, và những bài thơ, bài hát nổi tiếng được truyền đến ngày nay.

Trang phục, nghệ thuật và tháp Chăm

Văn hoá Chăm để lại dấu ấn rất rõ trong nghệ thuật Việt Nam. Một số nét tiêu biểu:

  • Trang phục: phụ nữ mặc áo dài chui đầu, váy quấn, khăn đội đầu; nam giới mặc áo, xà rông, khăn quấn đầu. Màu sắc và kiểu khăn khác nhau theo cộng đồng và theo dịp; chức sắc mặc màu trắng trong nghi lễ.
  • Âm nhạc: trống Ghi năng, trống Paranưng, kèn Saranai, đàn Kanhi là những nhạc cụ được nhắc nhiều trong lễ hội và nghi lễ.
  • Múa: các điệu múa quạt, múa đội nước, múa trong nghi lễ với tư thế và nhịp riêng, thường được biểu diễn tại các lễ hội ở vùng Ninh Thuận cũ.
  • Tháp Chăm: hệ thống tháp gạch dọc miền Trung như cụm tháp Po Klong Garai, Pô Sah Inư, tháp Bánh Ít, khu đền tháp Mỹ Sơn (Di sản Văn hoá thế giới từ năm 1999). Nhiều tháp vẫn là nơi diễn ra nghi lễ của người Chăm Ahier.
  • Điêu khắc: tượng đá, phù điêu Chăm được trưng bày ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, là kho tư liệu quý về lịch sử nghệ thuật.

Khi thăm tháp có nghi lễ, khách nên ăn mặc kín đáo, không leo trèo lên tháp, không chạm vào các vật thờ, giữ trật tự khi chức sắc đang làm lễ. Tháp cổ là di tích chung của quốc gia nhưng cũng là nơi thờ tự đang sống của một cộng đồng.

Đời sống hôm nay và nguồn tìm hiểu thêm

Người Chăm hôm nay sống hoà nhập với người Kinh, Raglai, Hoa ở các vùng cư trú. Nhiều làng ở vùng Ninh Thuận cũ phát triển du lịch văn hoá quanh gốm Bàu Trúc, dệt Mỹ Nghiệp và các lễ hội. Người trẻ đi học đại học, làm việc ở TP Hồ Chí Minh và các thành phố lớn, có nhiều trí thức, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ người Chăm góp phần giới thiệu văn hoá cộng đồng mình. Các vấn đề được nhắc nhiều là khô hạn ảnh hưởng nông nghiệp, việc truyền nghề gốm cho thế hệ sau và giữ chữ viết truyền thống.

Một lưu ý quan trọng khi viết về người Chăm: tránh gộp tất cả thành một khối "người Chăm theo đạo Hồi" hay "người Chăm theo Bà-la-môn". Mỗi cộng đồng có lễ, kiêng kỵ, cách ăn uống khác nhau. Ví dụ người Chăm Islam kiêng thịt heo và rượu, trong khi người Chăm Ahier có kiêng kỵ riêng với thịt bò. Hỏi trước, hỏi đúng người, là cách tôn trọng nhất.

Nguồn để tìm hiểu thêm gồm Trung tâm Nghiên cứu Văn hoá Chăm ở vùng Ninh Thuận cũ, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, phòng trưng bày về người Chăm tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, các công trình nghiên cứu về văn hoá Chăm của Viện Dân tộc học và các nhà nghiên cứu người Chăm. Ban Quản lý di tích các cụm tháp cũng có tài liệu thuyết minh đáng tin cậy.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Chăm có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Chăm có khoảng 180 nghìn người. Đông nhất ở vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hoà và Lâm Đồng, tiếp đến là An Giang, TP Hồ Chí Minh và Tây Ninh.

Người Chăm có mấy cộng đồng tôn giáo?

Thường được chia thành ba cộng đồng chính: Chăm Ahier theo đạo Bà-la-môn, Chăm Bani (Awal) và Chăm Islam. Hai nhóm đầu sống chủ yếu ở miền Trung, nhóm Chăm Islam đông ở Nam Bộ, mỗi nhóm có chức sắc và lịch lễ riêng.

Chế độ mẫu hệ của người Chăm thể hiện ở đâu?

Ở người Chăm Ahier và Chăm Bani miền Trung, con cái mang họ mẹ, chồng về ở nhà vợ sau cưới, tài sản truyền chủ yếu cho con gái, thường là con gái út. Mỗi dòng họ mẹ có người đứng đầu và nghĩa địa riêng.

Chữ Chăm có còn được dạy không?

Có. Chữ Chăm Akhar Thrah được dạy trong trường phổ thông ở các địa phương có đông học sinh Chăm, cùng các lớp do cộng đồng tổ chức. Kho văn bản Chăm cổ đang được các viện nghiên cứu sưu tầm và số hoá.

Gốm Bàu Trúc có gì đặc biệt?

Gốm Bàu Trúc ở vùng Ninh Thuận cũ được nặn hoàn toàn bằng tay, không dùng bàn xoay, người thợ đi vòng quanh khối đất để tạo hình rồi nung lộ thiên bằng rơm, củi. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh năm 2022.

Đến thăm tháp Chăm cần lưu ý gì?

Nên ăn mặc kín đáo, không leo trèo lên tháp, không chạm vào vật thờ, giữ trật tự khi chức sắc đang làm lễ và hỏi trước khi chụp ảnh nghi lễ. Nhiều tháp vẫn là nơi thờ tự đang được cộng đồng Chăm Ahier sử dụng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138