DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc miền Trung – Trường Sơn

Dân tộc Cơ Tu: làng hình tròn, múa tung tung da dá và nghề dệt

Người Cơ Tu có khoảng 74 nghìn người, sống ở vùng núi Đà Nẵng và Huế, lập làng hình tròn quanh nhà Gươl, nổi tiếng với múa tung tung da dá và thổ cẩm cài cườm.

Aerial view of a mountain village with wooden houses arranged in a ring around a tall thatched communal house and open earthen yard, forested ridges of Truong Son, clear morning

Dân tộc Cơ Tu là cư dân bản địa vùng núi Trường Sơn phía tây thành phố Đà Nẵng (gồm cả Quảng Nam cũ sau sáp nhập năm 2025) và thành phố Huế. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Cơ Tu có khoảng 74 nghìn người, nói tiếng thuộc nhánh Katu của nhóm Môn – Khmer. Nét dễ nhận biết nhất là làng hình tròn hoặc bầu dục với ngôi nhà Gươl ở giữa, điệu múa tung tung da dá và thổ cẩm dệt cài hạt cườm.

Người Cơ Tu cũng sinh sống ở phía bên kia biên giới, tại Lào. Ở Việt Nam, họ được biết đến qua nghệ thuật điêu khắc gỗ, những lễ hội cả làng và nếp cộng đồng chặt chẽ do già làng dẫn dắt. Bài này giới thiệu tên gọi, nơi ở, kinh tế, cách lập làng, trang phục, lễ hội và đời sống hôm nay; kiến trúc nhà Gươl được trình bày kỹ ở bài riêng trong chuyên mục nhà ở và bản làng.

Tên gọi, nhóm địa phương và nơi sinh sống

Cơ Tu là tên tự gọi, trong một số tài liệu viết Ca Tu, Ka Tu hoặc Katu. Theo cách giải thích phổ biến, các nhóm Cơ Tu được phân biệt theo địa bàn cư trú: Cơ Tu vùng cao sống sát biên giới Việt – Lào, Cơ Tu vùng giữa ở các thung lũng sâu trong núi, Cơ Tu vùng thấp sống gần đồng bằng, giao lưu nhiều với người Kinh. Giọng nói, trang phục và một số tập quán có khác nhau giữa các vùng.

Phần lớn người Cơ Tu sống ở vùng Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang của Quảng Nam cũ và vùng Hoà Vang cũ, nay tất cả thuộc thành phố Đà Nẵng sau sáp nhập ngày 1/7/2025. Một bộ phận sống ở vùng Nam Đông, A Lưới, nay thuộc thành phố Huế. Các huyện cũ không còn là đơn vị hành chính, nhưng vẫn là tên vùng quen thuộc khi nói về người Cơ Tu.

Địa bàn cư trú là vùng núi cao, nhiều rừng già, sông suối đổ về sông Vu Gia, sông Thu Bồn và sông Hương. Đường sá trước đây rất khó đi; từ khi có đường Hồ Chí Minh và các tuyến đường nối miền núi với đồng bằng, giao thương và đời sống thay đổi nhanh.

Người Cơ Tu ở Lào sống ở các tỉnh giáp biên, có quan hệ họ hàng với người Cơ Tu Việt Nam. Ngày lễ lớn, thỉnh thoảng có những cuộc thăm viếng qua lại. Khi tìm tài liệu bằng tiếng nước ngoài, nên dùng tên Katu để tìm, vì đây là cách viết phổ biến trong các công trình ngôn ngữ học quốc tế.

Đặc điểm chính của người Cơ Tu

Bảng tóm tắt dưới đây giúp người đọc nắm nhanh những nét cơ bản, trước khi đi vào từng phần.

MụcĐặc điểmGhi chú
Số dânKhoảng 74 nghìn ngườiTheo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019
Ngôn ngữNhánh Katu, nhóm Môn – KhmerGần tiếng Tà Ôi, Bru – Vân Kiều
Nơi ở chínhĐà Nẵng (gồm Quảng Nam cũ), HuếVùng Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang, Hoà Vang, Nam Đông cũ
LàngHình tròn hoặc bầu dục, nhà Gươl ở giữaSân làng là nơi diễn ra lễ hội
Gia đìnhTheo dòng chaGià làng có uy tín lớn trong cộng đồng
Nghề thủ côngDệt thổ cẩm cài cườm, đan lát, điêu khắc gỗNam giới tạc tượng, trang trí nhà Gươl
Nghệ thuậtMúa tung tung da dá, chiêng trống, hát lý, nói lýMúa trong mọi lễ hội lớn của làng

Mỗi dòng trong bảng là một chủ đề lớn, có thể tìm hiểu riêng. Với người lần đầu đến vùng Cơ Tu, làng tròn và nhà Gươl là thứ dễ thấy nhất, còn tiếng nói, luật tục và cách cư xử trong làng là thứ cần thời gian mới hiểu.

Lưu ý: số liệu dân số chỉ đúng cho năm điều tra; khi viết báo cáo hay bài học, nên ghi rõ năm và nguồn.

Kinh tế: rẫy, rừng và rượu tà vạt

Người Cơ Tu truyền thống sống bằng nương rẫy: lúa rẫy, ngô, sắn, khoai môn, kê, bầu bí. Rẫy được canh tác luân phiên, sau vài vụ thì để đất nghỉ cho rừng mọc lại. Ở những nơi có nước, đồng bào làm thêm ruộng lúa nước, trồng cây ăn quả quanh nhà. Săn bắt, hái lượm và đánh cá suối là nguồn thực phẩm bổ sung quan trọng trước đây.

Rừng là nguồn sống của người Cơ Tu: gỗ làm nhà, mây tre đan lát, lá lợp mái, dược liệu, mật ong. Luật tục của làng có quy định về rừng thiêng, rừng đầu nguồn, không được khai thác bừa bãi. Ngày nay, nhiều làng Cơ Tu nhận khoán bảo vệ rừng, trồng dược liệu dưới tán rừng, kết hợp tri thức cũ với kỹ thuật mới.

Một thức uống gắn với người Cơ Tu là rượu tà vạt, lấy từ nhựa cây tà vạt, một loài cọ mọc trên núi. Người ta cắt buồng hoa, để nhựa chảy vào ống tre, thêm vỏ cây rừng để lên men nhẹ. Rượu tà vạt dùng khi tiếp khách, trong lễ hội; việc chăm cây và lấy nhựa đòi hỏi kinh nghiệm truyền từ đời trước.

Nghề thủ công gồm đan lát, dệt thổ cẩm và điêu khắc gỗ. Đàn ông đan gùi, giỏ, mâm mây với hoa văn tinh tế; phụ nữ dệt vải. Nghệ nhân điêu khắc tạc tượng người, chim, thú, trang trí cột và vách nhà Gươl, nhà mồ. Gần đây, sản phẩm thổ cẩm và đồ đan lát được đưa vào du lịch, mang lại thu nhập cho nhiều gia đình.

Làng hình tròn và vị trí của nhà Gươl

Làng Cơ Tu truyền thống được bố trí theo hình tròn hoặc bầu dục, các ngôi nhà ở xếp vòng quanh, cửa hướng vào khoảng sân chung ở giữa. Giữa sân là nhà Gươl, ngôi nhà chung của cả làng, nơi họp làng, tiếp khách, tổ chức lễ hội và thời xưa còn là chỗ ngủ đêm của nam giới chưa vợ. Cách bố trí này thể hiện rõ tinh thần cộng đồng: mọi nhà đều nhìn về trung tâm chung.

Nhà Gươl có mái cao, dựng trên cột gỗ lớn, chạm khắc hình người, chim, thú, hoa văn hình học. Mỗi làng tự hào về nhà Gươl của mình, coi đó như bộ mặt của làng. Những chi tiết về cấu trúc, cách dựng và ý nghĩa trang trí được trình bày ở bài riêng về nhà Gươl; ở đây chỉ lưu ý nhà Gươl là trung tâm, không thể tách khỏi cách hiểu về làng Cơ Tu.

Nhà ở của từng gia đình thường là nhà sàn thấp hoặc nhà sàn dài cho nhiều gia đình nhỏ cùng dòng họ. Mỗi gia đình có bếp riêng. Kho lúa dựng tách khỏi nhà ở, đề phòng cháy. Ngoài làng là khu nhà mồ, nơi có những tượng gỗ tạc người và vật canh giữ cho người đã khuất.

Ngày nay, nhiều làng Cơ Tu đã dời xuống gần đường lớn, dựng nhà theo hàng dọc trục giao thông, làng tròn không còn giữ được nguyên vẹn. Một số làng được chính quyền và cộng đồng chọn để giữ bố cục cũ, dựng lại nhà Gươl, phục vụ sinh hoạt văn hoá và du lịch cộng đồng.

Trang phục, lễ hội và múa tung tung da dá

Trang phục truyền thống của người Cơ Tu dùng vải thổ cẩm nền sẫm, điểm các sọc đỏ, trắng và hoa văn bằng hạt cườm cài trong lúc dệt. Đàn ông đóng khố, khoác tấm vải choàng; phụ nữ mặc váy ống, áo, đầu quấn khăn. Vòng cổ, vòng tay bằng hạt cườm, đồng, bạc là đồ trang sức phổ biến. Trước đây có tục xăm hình trên da như dấu hiệu trưởng thành và vẻ đẹp; tục này đã không còn phổ biến.

Các lễ hội quan trọng của người Cơ Tu gắn với mùa màng, làm nhà Gươl mới, và những dịp lớn của làng. Trước đây có lễ hiến trâu, cả làng tụ họp, đánh chiêng trống, múa hát nhiều ngày. Ngày nay, nhiều nghi thức đã được giản lược hoặc thay đổi phù hợp với quy định về bảo vệ vật nuôi và nếp sống mới, phần sinh hoạt cộng đồng và nghệ thuật vẫn được giữ.

Tung tung da dá là điệu múa tiêu biểu nhất. Đàn ông múa tung tung với động tác mạnh mẽ, tay cầm khiên hoặc giáo, bước chân dứt khoát; phụ nữ múa da dá, hai tay đưa lên ngang vai, mềm mại, xếp hàng uốn lượn. Hai điệu múa diễn ra cùng lúc quanh cây nêu giữa sân làng, theo nhịp chiêng trống. Có những năm điệu múa được dựng lại với hàng trăm người tham gia trong các ngày hội lớn.

Văn nghệ Cơ Tu còn có lối hát lý, nói lý — cách nói bằng thơ, ví von dùng trong giao tiếp trang trọng, phân xử, cưới hỏi — cùng truyện cổ, sử thi và hát ru. Già làng giỏi nói lý được cả vùng kính trọng.

Đời sống hôm nay và nguồn để tìm hiểu

Vùng người Cơ Tu đã có nhiều thay đổi: đường, điện, trường học, trạm y tế; sinh kế đa dạng hơn. Một số điểm đáng chú ý:

  • Tiếng Cơ Tu vẫn được dùng phổ biến trong gia đình và làng; có những chương trình dạy tiếng Cơ Tu cho cán bộ, giáo viên công tác ở vùng đồng bào.
  • Nghề dệt thổ cẩm được khôi phục, sản phẩm có mặt ở nhiều hội chợ; một số mẫu được dùng trong thiết kế thời trang hiện đại.
  • Du lịch cộng đồng gắn với làng tròn, nhà Gươl, rừng già phát triển ở vùng Tây Giang, Đông Giang cũ.
  • Già làng và người có uy tín vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc hoà giải, vận động, giữ rừng.

Để đọc kỹ hơn, có thể tìm công trình của Viện Dân tộc học, hiện vật điêu khắc và thổ cẩm Cơ Tu tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, ấn phẩm của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, và tư liệu địa chí Quảng Nam cũ. Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam cũng giới thiệu mô hình nhà Gươl.

Khi đến thăm làng Cơ Tu, nên hỏi già làng trước khi vào nhà Gươl, không tự ý chạm vào tượng gỗ hay vật dụng lễ, và không vào khu nhà mồ khi chưa được phép.

Câu hỏi thường gặp

Người Cơ Tu sống ở đâu?

Người Cơ Tu sống chủ yếu ở vùng Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang, Hoà Vang cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng sau sáp nhập năm 2025, và vùng Nam Đông, A Lưới thuộc thành phố Huế. Một cộng đồng cùng gốc sống ở Lào.

Múa tung tung da dá là gì?

Đây là điệu múa tiêu biểu của người Cơ Tu: nam múa tung tung mạnh mẽ, tay cầm khiên hoặc giáo; nữ múa da dá mềm mại, hai tay đưa ngang vai. Hai điệu diễn ra cùng lúc quanh cây nêu giữa sân làng trong các lễ hội lớn.

Vì sao làng Cơ Tu có hình tròn?

Làng Cơ Tu truyền thống bố trí nhà ở xếp vòng quanh khoảng sân chung, giữa sân là nhà Gươl. Cách bố trí này thể hiện tinh thần cộng đồng: mọi nhà hướng về trung tâm chung, nơi diễn ra họp làng, lễ hội và tiếp khách.

Rượu tà vạt là gì?

Rượu tà vạt là thức uống của người Cơ Tu làm từ nhựa cây tà vạt, một loài cọ mọc trên núi. Nhựa được hứng vào ống tre, thêm vỏ cây rừng để lên men nhẹ, dùng khi tiếp khách và trong lễ hội.

Dân tộc Cơ Tu có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Cơ Tu có khoảng 74 nghìn người. Khi trích con số này, nên ghi kèm năm điều tra vì dân số thay đổi qua các kỳ điều tra.

Nhà Gươl khác nhà rông thế nào?

Nhà Gươl là nhà chung của làng Cơ Tu, đặt giữa làng hình tròn, mái cao, cột chạm khắc. Nhà rông là nhà chung của nhiều dân tộc Tây Nguyên như Ba Na, Xơ Đăng, có mái rất cao hình lưỡi rìu. Hai loại cùng là nhà cộng đồng nhưng khác nhau về hình dáng và cách bố trí làng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138