DacDiem.comĐặc Điểm
Người Kinh, Hoa và các dân tộc Nam Bộ

Dân tộc Hoa ở Việt Nam: đặc điểm, hội quán và đời sống phố thị

Người Hoa là một trong 54 dân tộc Việt Nam, đông nhất ở TP Hồ Chí Minh. Hồ sơ tên gọi, lịch sử định cư, hội quán, nghề buôn, tiếng nói, lễ tết và đời sống hôm nay.

Quiet courtyard of an old assembly hall in Cholon, spiral incense coils hanging from the ceiling, carved wooden beams, red lacquer columns, soft smoke in slanted morning light, nobody in frame

Người Hoa là một trong 54 dân tộc của Việt Nam, có khoảng 750 nghìn người theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, sống tập trung nhất ở TP Hồ Chí Minh, tiếp đến là các tỉnh Nam Bộ như Đồng Nai, Cần Thơ, An Giang, Cà Mau. Người Hoa nói các phương ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Hán, tổ chức cộng đồng quanh các hội quán theo quê gốc, giỏi nghề buôn bán, thủ công, và để lại dấu ấn rõ trong kiến trúc phố cổ, ẩm thực, lễ hội của nhiều đô thị Việt Nam.

Cần phân biệt người Hoa là công dân Việt Nam thuộc dân tộc Hoa với người mang quốc tịch nước khác sang làm ăn. Hồ sơ này nói về cộng đồng người Hoa đã định cư ở Việt Nam qua nhiều thế hệ: họ đến từ đâu, sống ở đâu, tổ chức cộng đồng ra sao, giữ những phong tục nào và đời sống hôm nay thay đổi thế nào. Bài không bàn chuyện quan hệ giữa các quốc gia.

Tên gọi và vị trí trong danh mục 54 dân tộc

Tên chính thức là Hoa. Trong Danh mục các thành phần dân tộc Việt Nam, dân tộc này mang tên Hoa, thuộc nhóm ngôn ngữ Hán cùng với hai dân tộc ít người hơn là Ngái và Sán Dìu. Ba dân tộc có nguồn gốc ngôn ngữ gần nhau nhưng là ba thành phần dân tộc riêng biệt.

Nhiều tên gọi khác trong đời thường. Người Hoa hay được gọi là người Tàu trong khẩu ngữ, nhưng chữ này có lúc mang sắc thái không trung tính, nên văn viết và giao tiếp lịch sự dùng "người Hoa". Bản thân cộng đồng thường gọi theo quê gốc: người Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam, Hẹ.

Người Minh Hương là lớp di dân rất sớm. Từ thế kỷ XVII, một số nhóm di dân người Hoa đến Đàng Trong được gọi là Minh Hương, lập làng, lấy vợ người Việt, dần hoà vào cộng đồng người Việt. Dấu vết còn lại ở tên các đình, làng Minh Hương tại Hội An và Chợ Lớn xưa.

Ghi dân tộc trên giấy tờ theo quy định hiện hành. Việc xác định dân tộc Hoa trên giấy khai sinh, căn cước tuân theo luật hộ tịch, dựa vào dân tộc của cha mẹ. Trường hợp cụ thể như con lai, xin xác định lại dân tộc là việc pháp lý; nên tra văn bản hiện hành và có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Người Hoa đến Việt Nam từ khi nào

Người Hoa có mặt ở vùng đất Việt Nam từ rất lâu, nhưng các đợt di cư lớn tạo nên cộng đồng người Hoa hiện nay chủ yếu diễn ra từ thế kỷ XVII trở đi. Khi nhà Minh sụp đổ, một số nhóm quan lại, binh lính và gia đình không theo nhà Thanh đã vượt biển xuống phương Nam. Sử liệu thường nhắc nhóm của Trần Thượng Xuyên và Dương Ngạn Địch được chúa Nguyễn cho vào khai phá vùng Biên Hoà và Mỹ Tho, cùng Mạc Cửu lập nghiệp ở vùng Hà Tiên, nay thuộc An Giang.

Trong thế kỷ XVIII và XIX, dòng người từ các tỉnh ven biển miền nam Trung Hoa tiếp tục sang buôn bán, làm thuê, mở xưởng. Họ tập trung ở các thương cảng và đô thị như Hội An, Gia Định, Chợ Lớn, Mỹ Tho, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Hà Tiên. Thời Pháp thuộc, Chợ Lớn trở thành trung tâm buôn bán lúa gạo lớn, thu hút thêm nhiều lớp di dân.

Ở miền Bắc, người Hoa sống ở Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và vùng biên giới. Sau những biến động lịch sử nửa sau thế kỷ XX, số người Hoa ở miền Bắc giảm mạnh, còn cộng đồng ở phía Nam vẫn đông. Lịch sử di cư dài và nhiều lớp như vậy giải thích vì sao trong cộng đồng người Hoa có những gia đình đã ở Việt Nam mười đời, nói tiếng Việt như tiếng mẹ đẻ, bên cạnh những gia đình còn giữ tiếng quê gốc trong nhà.

Nơi cư trú chính theo 34 tỉnh thành mới

Người Hoa sống chủ yếu ở đô thị và thị trấn. Bảng dưới ghi các vùng thường được tài liệu nhắc tới, kèm tên tỉnh cũ để dễ đối chiếu sau đợt sáp nhập năm 2025.

Tỉnh thành hiện nayVùng người Hoa sống tập trung
TP Hồ Chí MinhKhu Chợ Lớn (các quận 5, 6, 11 cũ) là nơi đông người Hoa nhất cả nước; ngoài ra có người Hoa ở vùng Bình Dương cũ và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ
Đồng NaiVùng Biên Hoà, Long Khánh và các khu nông nghiệp có người Hoa làm vườn, buôn bán
Cần ThơVùng Sóc Trăng cũ có cộng đồng người Hoa Triều Châu lâu đời, sống xen với người Khmer và Kinh
An GiangVùng Kiên Giang cũ (Rạch Giá, Hà Tiên) và các thị trấn ven biên giới
Cà MauVùng Bạc Liêu cũ có nhiều gia đình người Hoa gắn với nghề muối, buôn lúa gạo
Đà Nẵng, Hà Nội, Hải Phòng, Quảng NinhCác cộng đồng nhỏ hơn; ở Hội An (nay thuộc Đà Nẵng) còn nhiều hội quán cổ

Số liệu theo từng tỉnh nên tra trực tiếp kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, lưu ý tên tỉnh trong ấn phẩm đó là tên trước sáp nhập. Bảng không có ý liệt kê đầy đủ: người Hoa có mặt ở hầu hết các tỉnh thành, nhiều gia đình đã chuyển chỗ ở theo công việc.

Hội quán: trung tâm cộng đồng của người Hoa

Hội quán là nét tổ chức đặc trưng nhất của người Hoa ở Việt Nam. Người cùng quê gốc góp tiền dựng một công trình chung vừa là nơi thờ các vị thần bảo hộ, vừa là nơi họp bàn, giúp đỡ đồng hương mới đến, lo việc ma chay, mở trường dạy con em, giải quyết tranh chấp nội bộ. Dưới triều Nguyễn, người Hoa được tổ chức theo các bang, mỗi bang có bang trưởng làm cầu nối với chính quyền; hội quán chính là nơi đặt "trụ sở" của bang.

Ở Chợ Lớn có nhiều hội quán nổi tiếng như hội quán Tuệ Thành của người Quảng Đông (thờ Thiên Hậu), hội quán Nghĩa An của người Triều Châu (thờ Quan Công), các hội quán Ôn Lăng, Hà Chương, Tam Sơn gắn với người Phúc Kiến, hội quán Quỳnh Phủ của người Hải Nam. Ở Hội An, khu phố cổ còn hội quán Phúc Kiến, Quảng Triệu, Triều Châu, Hải Nam và Trung Hoa (còn gọi Ngũ Bang). Người dân địa phương thường gọi hội quán là "chùa" kèm tên vị thần được thờ, như chùa Bà, chùa Ông.

Kiến trúc hội quán thường có cổng tam quan, sân trong, các lớp nhà nối nhau, mái ngói ống trang trí tượng gốm, rồng phượng, cột gỗ chạm khắc và rất nhiều vòng nhang xoắn treo trên trần. Nhiều hội quán được xếp hạng di tích. Hôm nay hội quán vẫn là nơi tổ chức lễ vía, lễ Nguyên tiêu, hoạt động từ thiện và lớp dạy tiếng Hoa cho trẻ em; khách tham quan nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng ở gian thờ và hỏi trước khi chụp ảnh.

Kinh tế truyền thống và nghề nghiệp

Buôn bán là nghề nổi bật nhất. Từ thương cảng Hội An đến Chợ Lớn, người Hoa giữ vai trò lớn trong buôn bán lúa gạo, hàng tạp hoá, vải vóc, thuốc bắc. Mạng lưới đồng hương qua hội quán giúp họ chia sẻ vốn, thông tin và chữ tín trong làm ăn.

Thủ công và tiểu thủ công nghiệp. Nhiều gia đình làm nghề dệt, nhuộm, đóng giày, làm nhang, làm bánh, chế biến thực phẩm, cơ khí nhỏ, in ấn. Khu Chợ Lớn từng có hàng loạt xưởng nhỏ trong các hẻm, mỗi hẻm có thể chuyên một mặt hàng.

Nông nghiệp và nghề biển ở một số vùng. Không phải người Hoa nào cũng sống ở phố. Ở Quảng Ninh, Đồng Nai, vùng Sóc Trăng và Bạc Liêu cũ có những cộng đồng làm ruộng, trồng rau, làm vườn cây ăn trái, làm muối, đánh cá.

Y dược và ẩm thực truyền thống. Tiệm thuốc bắc, nghề châm cứu, xoa bóp gắn với nhiều gia đình người Hoa. Ẩm thực Hoa như hủ tiếu, mì, há cảo, xá xíu, bánh bao đã thành món quen của cả nước. Hôm nay con cháu người Hoa làm đủ mọi ngành nghề như mọi người dân khác.

Tiếng nói, chữ viết và giáo dục

Tiếng của người Hoa ở Việt Nam không phải một thứ tiếng duy nhất mà là nhiều phương ngữ: tiếng Quảng Đông, tiếng Triều Châu, tiếng Phúc Kiến, tiếng Hải Nam, tiếng Hẹ. Các phương ngữ này khác nhau đến mức người nói thứ này có thể không hiểu người nói thứ kia; tiếng Quảng Đông thường được dùng làm ngôn ngữ chung ở Chợ Lớn. Chữ viết dùng chung là chữ Hán, phổ biến trên hoành phi, câu đối, bảng tên hội quán và gia phả.

Trước đây cộng đồng mở nhiều trường dạy chữ Hoa gắn với hội quán. Hiện nay trẻ em người Hoa học theo chương trình phổ thông bằng tiếng Việt như mọi học sinh khác; tiếng Hoa phổ thông được dạy như một môn ngoại ngữ hoặc tiếng dân tộc ở một số trường, cùng các lớp ngoài giờ ở hội quán, trung tâm. Ở nhiều gia đình, ông bà nói tiếng quê gốc, cha mẹ nói cả hai, còn con cháu chủ yếu nói tiếng Việt.

Sự chuyển dịch ngôn ngữ này là xu hướng chung của nhiều cộng đồng di cư lâu đời. Một số hội quán và nhóm văn hoá đang ghi âm, biên soạn tài liệu về phương ngữ của mình để lưu giữ. Khi viết tên riêng của người Hoa bằng tiếng Việt, thường dùng âm Hán Việt (ví dụ họ Lý, Trần, Lâm, Quách), trong khi tên gọi theo phương ngữ có thể khác, nên tôn trọng cách mỗi người tự viết tên mình trên giấy tờ.

Lễ tết, phong tục và đời sống hôm nay

Đời sống lễ nghi của người Hoa đan xen tục thờ tổ tiên, thờ các vị thần bảo hộ theo quê gốc và các ngày tết theo âm lịch. Các dịp thường được nhắc đến nhiều nhất:

  • Tết Nguyên đán với tục dán câu đối đỏ, lì xì, múa lân, cúng tổ tiên; nhiều gia đình cúng thêm ngày vía Thần Tài.
  • Tết Nguyên tiêu (rằm tháng Giêng) là dịp lễ lớn của người Hoa ở Chợ Lớn với rước lồng đèn, múa lân, múa rồng, hoạt động ở các hội quán.
  • Lễ vía Thiên Hậu, Quan Công và các vị thần khác tại hội quán, mỗi hội quán một lịch riêng.
  • Tết Thanh minh đi tảo mộ, sửa sang mộ phần tổ tiên.
  • Tết Trung thu với bánh trung thu, lồng đèn; phố lồng đèn ở Chợ Lớn là điểm hẹn quen thuộc.
  • Đám cưới, đám tang giữ nhiều nghi thức riêng; phần cưới hỏi được giới thiệu chi tiết ở những trang chuyên về phong tục cưới.

Hôm nay người Hoa hoà nhập sâu vào đời sống chung, nhiều gia đình kết hôn với người Kinh, Khmer. Các hội quán, đoàn lân sư rồng, nhóm nhạc cổ, trường dạy tiếng vẫn hoạt động. Ai muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc các công trình về người Hoa ở Nam Bộ của Viện Dân tộc học, xem phòng trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, hoặc đi bộ thăm khu hội quán ở Chợ Lớn và phố cổ Hội An.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Hoa ở Việt Nam có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Hoa có khoảng 750 nghìn người, đông nhất ở TP Hồ Chí Minh. Con số này chỉ tính công dân Việt Nam thuộc dân tộc Hoa, không tính người nước ngoài sang làm việc.

Người Hoa sống tập trung ở đâu nhiều nhất?

Khu Chợ Lớn ở TP Hồ Chí Minh là nơi tập trung đông nhất. Ngoài ra người Hoa sống ở Đồng Nai, Cần Thơ (vùng Sóc Trăng cũ), An Giang (vùng Kiên Giang cũ), Cà Mau (vùng Bạc Liêu cũ), Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Đà Nẵng.

Hội quán người Hoa dùng để làm gì?

Hội quán là nơi người cùng quê gốc thờ các vị thần bảo hộ, họp bàn việc chung, giúp đỡ đồng hương, lo việc hiếu hỷ và mở lớp dạy tiếng cho con em. Nhiều hội quán ở Chợ Lớn và Hội An nay là di tích được xếp hạng.

Người Hoa ở Việt Nam nói tiếng gì?

Họ nói tiếng Việt trong giao tiếp chung, trong gia đình có thể dùng các phương ngữ Hán như tiếng Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam, Hẹ. Tiếng Quảng Đông thường là ngôn ngữ chung ở Chợ Lớn, chữ viết dùng chung là chữ Hán.

Người Minh Hương là ai?

Minh Hương là tên gọi những người Hoa di cư sang Đàng Trong từ thế kỷ XVII, chủ yếu sau khi nhà Minh sụp đổ. Họ lập làng, lấy vợ người Việt và dần hoà vào cộng đồng người Việt; dấu vết còn ở tên đình, làng tại Hội An và vùng Chợ Lớn xưa.

Nên gọi là người Hoa hay người Tàu?

Văn viết và giao tiếp lịch sự nên dùng "người Hoa", đúng với tên dân tộc trong danh mục chính thức. Chữ "người Tàu" là khẩu ngữ, có lúc mang sắc thái không trung tính nên dễ làm người nghe không thoải mái.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138