Dân tộc Khmer ở Việt Nam có khoảng 1,3 triệu người theo Tổng điều tra năm 2019, là dân tộc đông thứ sáu cả nước, sống chủ yếu ở đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhất ở Cần Thơ (vùng Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (vùng Trà Vinh cũ), An Giang (gồm cả vùng Kiên Giang cũ) và Cà Mau (vùng Bạc Liêu cũ). Người Khmer nói tiếng Khmer thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, có chữ viết riêng, tổ chức cư trú theo phum sóc và gắn đời sống cộng đồng với ngôi chùa Phật giáo Nam tông.
Người Khmer là cư dân lâu đời của vùng đất Nam Bộ, đã khai phá ruộng đồng trên các giồng cát, ven sông từ trước khi người Kinh, người Hoa đến. Hồ sơ này giới thiệu tên gọi, nơi ở, kinh tế, nhà cửa, trang phục, chùa và phong tục, tiếng nói và chữ viết. Các lễ tết lớn như Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Ok Om Bok chỉ được nhắc ngắn, vì đã có những trang chuyên về lễ hội trình bày kỹ.
Tên gọi và cách gọi đúng
Tên chính thức là Khmer. Trong danh mục 54 dân tộc, tên được ghi là Khmer. Trong đời thường ở Nam Bộ còn gặp cách viết Khơ Me, Khơ-me, hay cách gọi "người Khmer Nam Bộ" để phân biệt với người Khmer ở Campuchia. Đây là cách gọi theo vùng, không phải một dân tộc khác.
Một số tên cũ nên tránh. Tài liệu thời trước có những cách gọi mang sắc thái coi thường. Hôm nay văn viết, báo chí và giao tiếp lịch sự đều dùng "người Khmer"; nếu buộc phải trích tài liệu cũ, nên giải thích đó là tên không còn dùng.
Khmer Nam Bộ là công dân Việt Nam. Người Khmer ở Việt Nam là một thành phần của cộng đồng 54 dân tộc, có quyền và nghĩa vụ như mọi công dân. Khi viết về họ, không nên nhập nhằng với người Campuchia, cũng không bình luận chuyện quan hệ giữa các quốc gia.
Tên người Khmer có nét riêng. Nhiều người Khmer dùng họ như Thạch, Sơn, Kim, Danh, Lâm, Châu, Thị, cùng tên đệm và tên riêng theo âm Khmer. Cách ghi họ tên trên giấy tờ có lịch sử riêng; khi gọi tên, nên hỏi người đó muốn được gọi thế nào.
Người Khmer sống ở đâu theo 34 tỉnh thành mới
Người Khmer cư trú tập trung ở đồng bằng sông Cửu Long. Bảng ghi các vùng đông người Khmer, kèm tên tỉnh cũ trước sáp nhập năm 2025.
| Tỉnh thành hiện nay | Vùng đông người Khmer (tên cũ để đối chiếu) |
|---|---|
| Cần Thơ | Vùng Sóc Trăng cũ, một trong hai nơi đông người Khmer nhất |
| Vĩnh Long | Vùng Trà Vinh cũ, nơi người Khmer chiếm tỉ lệ cao trong dân số |
| An Giang | Vùng Tri Tôn, Tịnh Biên cũ (Bảy Núi) và vùng Kiên Giang cũ |
| Cà Mau | Vùng Bạc Liêu cũ và một phần Cà Mau cũ |
| TP Hồ Chí Minh, Tây Ninh, Đồng Nai | Cộng đồng nhỏ hơn, phần lớn đến làm ăn, học tập trong mấy chục năm gần đây |
Đây là phân bố chung theo các tài liệu dân tộc học và số liệu điều tra. Muốn biết số người Khmer ở từng địa phương, nên tra kết quả Tổng điều tra năm 2019 và nhớ rằng tên tỉnh trong ấn phẩm đó là tên trước sáp nhập. Nhiều xã có đông người Khmer đã đổi tên sau khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025.
Phum sóc và ngôi chùa: cách người Khmer tổ chức cộng đồng
Đơn vị cư trú truyền thống của người Khmer là phum và sóc. Phum là nhóm vài gia đình có quan hệ họ hàng, thường theo dòng mẹ, sống quây quần trên một khoảnh đất; nhiều phum hợp thành sóc, tương tự một làng. Phum sóc thường nằm trên các giồng đất cao, giồng cát chạy song song bờ biển cũ, hoặc dọc bờ sông, xung quanh là ruộng lúa, vườn cây, hàng thốt nốt.
Trung tâm của sóc là ngôi chùa Phật giáo Nam tông. Chùa không chỉ là nơi tu hành mà còn là trường học dạy chữ Khmer, nơi hội họp, nơi giữ nhạc cụ và sách lá buông, nơi tổ chức lễ tết của cả cộng đồng. Theo truyền thống, nam giới Khmer thường vào chùa tu một thời gian để học chữ và học đạo lý trước khi lập gia đình, rồi có thể hoàn tục. Các vị sư cả và Ban quản trị chùa có tiếng nói quan trọng trong đời sống sóc.
Về gia đình, người Khmer tính họ hàng theo cả hai bên cha và mẹ, nhưng nhiều tài liệu ghi nhận dấu vết của nếp dòng mẹ: phum thường quy tụ quanh bà mẹ và các con gái, sau cưới chàng rể về ở bên nhà vợ một thời gian, người mẹ có tiếng nói lớn trong việc nhà. Quan hệ giữa các gia đình trong sóc được duy trì qua những lần góp công làm ruộng, dựng nhà, chuẩn bị lễ chùa. Người lớn tuổi và người từng tu ở chùa được kính trọng, thường đứng ra hoà giải chuyện trong xóm.
Kiến trúc chùa Khmer dễ nhận ra: chánh điện đặt trên nền cao, mái nhiều lớp dốc, đầu mái cong vút với hình tượng rắn thần Naga, trang trí chim thần Krud, tiên nữ Kâyno; xung quanh có sala (nhà hội), tháp đựng hài cốt, tăng xá và vườn cây cổ thụ. Khi đến thăm chùa, khách nên ăn mặc kín đáo, cởi giày trước khi vào chánh điện, không chạm vào đầu hay vai các vị sư, phụ nữ không trao đồ trực tiếp vào tay sư.
Kinh tế truyền thống, nhà ở và trang phục
Người Khmer là cư dân trồng lúa giàu kinh nghiệm trên đất phèn, đất mặn và giồng cát. Họ biết chọn giống lúa hợp từng chân ruộng, làm thuỷ lợi nhỏ, trồng hoa màu trên giồng, trồng thốt nốt lấy đường ở vùng Bảy Núi. Chăn nuôi bò, trâu gắn với việc cày kéo; nghề phụ gồm dệt vải, làm gốm, đan đát, làm đường thốt nốt, đóng ghe. Hôm nay nhiều gia đình nuôi tôm, trồng rau màu hàng hoá, nhiều người trẻ đi làm công nhân ở các tỉnh miền Đông.
Nhà ở truyền thống trước đây có nhà sàn, về sau phổ biến nhà đất mái lá hoặc mái ngói, khung gỗ, vách lá dừa nước hoặc ván. Nhà thường quay về hướng đông hoặc theo đường đi, có sân để phơi lúa, nhiều nhà có chái bếp riêng. Hiện nay nhà gạch mái tôn chiếm đa số, nhưng nhiều nhà vẫn giữ phần mái nhọn hoặc trang trí theo phong cách Khmer ở cổng, hàng hiên.
Trang phục truyền thống của phụ nữ là xà rông (váy quấn), áo bà ba hoặc áo dài tay, khăn rằn; dịp lễ mặc sampot bằng lụa, thổ cẩm với hoa văn cầu kỳ. Nam giới mặc áo bà ba, quần ống rộng hoặc xà rông, khăn rằn vắt vai. Bộ lễ phục cưới truyền thống rất rực rỡ, có nhiều đồ trang sức. Phần trang phục được giới thiệu chi tiết trong danh mục trang phục các dân tộc của trang.
Tiếng Khmer và chữ Khmer
Tiếng Khmer thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, ngữ hệ Nam Á, cùng ngữ hệ với tiếng Việt nhưng khác nhóm. Khác tiếng Việt, tiếng Khmer không có thanh điệu theo cách người Việt quen nghe mà phân biệt nhiều nguyên âm, nhiều tổ hợp phụ âm đầu. Vốn từ có lớp từ mượn từ tiếng Pali và tiếng Phạn qua con đường Phật giáo. Người Khmer Nam Bộ nói một phương ngữ có một số khác biệt với tiếng Khmer ở Campuchia, nhất là ở từ vựng và phát âm.
Chữ Khmer là chữ ghi âm có nguồn gốc từ hệ chữ Brahmi của Ấn Độ cổ, viết từ trái sang phải, các phụ âm có hình dáng tròn, nhiều dấu phụ. Trước đây kinh sách và văn học được chép trên lá buông, nhiều chùa vẫn giữ các bộ sách lá buông quý. Ngoài chữ thường dùng còn có kiểu chữ trang trí dùng trên cổng chùa, tấm bia.
Việc dạy chữ Khmer diễn ra ở hai nơi: lớp học tại chùa, nhất là trong các tháng hè, do sư sãi đảm nhận; và trong trường phổ thông ở những địa phương có đông học sinh Khmer, nơi tiếng Khmer được dạy như môn tiếng dân tộc. Có các trường phổ thông dân tộc nội trú, trường bổ túc văn hoá Pali, và một số trường đại học, cao đẳng ở vùng Trà Vinh cũ, Sóc Trăng cũ có khoa ngôn ngữ, văn hoá Khmer. Báo chí, phát thanh, truyền hình bằng tiếng Khmer cũng hoạt động ở đồng bằng sông Cửu Long.
Phong tục, nghệ thuật và đời sống hôm nay
Đời sống văn hoá của người Khmer gắn chặt với chùa và lịch nông nghiệp. Một số nét thường được giới thiệu:
- Ba dịp lễ lớn trong năm là Chôl Chnăm Thmây (mừng năm mới, khoảng giữa tháng 4 dương lịch), Sene Dolta (lễ báo hiếu ông bà tổ tiên) và Ok Om Bok (lễ cúng trăng, kèm đua ghe ngo).
- Lễ dâng y Kathina vào cuối mùa an cư, cả sóc góp lễ vật dâng chùa.
- Nghệ thuật sân khấu như Rô băm (kịch múa có mặt nạ) và Dù kê (sân khấu ca kịch) được nhiều đoàn nghệ thuật ở vùng Sóc Trăng cũ, Trà Vinh cũ gìn giữ.
- Dàn nhạc ngũ âm với các nhạc cụ gõ, thổi, dây, dùng trong lễ chùa, đám cưới, lễ tết.
- Múa Lâm thôl, Rom vong, các điệu múa vòng tròn rất phổ biến trong mọi buổi liên hoan.
- Nghề đóng ghe ngo, chiếc ghe dài dành cho hội đua, mỗi chùa có ghe riêng, được bảo quản trong chùa.
Hôm nay người Khmer vừa giữ nếp sống quanh chùa vừa hội nhập mạnh với đời sống chung: nhiều người song ngữ Khmer – Việt, có cả tiếng Hoa ở vùng sống xen với người Triều Châu. Muốn tìm hiểu sâu, có thể thăm Bảo tàng Văn hoá dân tộc Khmer ở vùng Trà Vinh cũ, Bảo tàng Khmer ở vùng Sóc Trăng cũ, đọc các công trình về người Khmer Nam Bộ của Viện Dân tộc học, hoặc đến chùa vào dịp lễ với thái độ của một người khách lịch sự.
Câu hỏi thường gặp
Người Khmer ở Việt Nam có bao nhiêu người?
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Khmer có khoảng 1,3 triệu người, đông thứ sáu cả nước, sau Kinh, Tày, Thái, Mường và H'Mông. Phần lớn sống ở đồng bằng sông Cửu Long.
Người Khmer sống nhiều nhất ở tỉnh nào?
Sau sáp nhập năm 2025, người Khmer đông ở Cần Thơ (vùng Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (vùng Trà Vinh cũ), An Giang (vùng Bảy Núi và Kiên Giang cũ) và Cà Mau (vùng Bạc Liêu cũ). Ngoài ra có cộng đồng nhỏ hơn ở TP Hồ Chí Minh và miền Đông.
Phum và sóc là gì?
Phum là nhóm vài gia đình có quan hệ họ hàng sống quây quần, sóc là đơn vị lớn hơn gồm nhiều phum, tương tự một làng. Phum sóc thường nằm trên giồng đất cao hoặc ven sông, lấy ngôi chùa làm trung tâm.
Chữ Khmer có nguồn gốc từ đâu?
Chữ Khmer là chữ ghi âm có nguồn gốc từ hệ chữ Brahmi của Ấn Độ cổ, viết từ trái sang phải. Chữ được dạy ở các lớp tại chùa và trong trường phổ thông có đông học sinh Khmer như một môn tiếng dân tộc.
Đến thăm chùa Khmer cần lưu ý gì?
Nên ăn mặc kín đáo, cởi giày trước khi vào chánh điện, nói nhỏ, không chạm vào đầu hay vai các vị sư, phụ nữ không trao đồ trực tiếp vào tay sư. Muốn chụp ảnh trong chánh điện hoặc chụp sư sãi thì hỏi trước.
Tiếng Khmer và tiếng Việt có liên quan gì không?
Hai thứ tiếng cùng thuộc ngữ hệ Nam Á nhưng khác nhóm: tiếng Khmer thuộc nhóm Môn – Khmer, tiếng Việt thuộc nhóm Việt – Mường. Tiếng Khmer không dùng thanh điệu như tiếng Việt và có nhiều từ mượn từ tiếng Pali, tiếng Phạn.