Dân tộc Raglai là cư dân bản địa vùng núi phía nam miền Trung, sống tập trung ở tỉnh Khánh Hoà (gồm cả Ninh Thuận cũ) và tỉnh Lâm Đồng (gồm cả Bình Thuận cũ) sau sáp nhập năm 2025. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Raglai có khoảng 147 nghìn người, nói tiếng thuộc ngữ hệ Nam Đảo, gần với tiếng Chăm. Họ theo nếp dòng mẹ, nổi tiếng với đàn đá, đàn chapi, bộ mã la và kho sử thi riêng.
Khác với nhiều dân tộc dọc Trường Sơn nói tiếng Môn – Khmer, người Raglai thuộc nhóm Nam Đảo, cùng nhóm với người Chăm, Ê Đê, Gia Rai, Chu Ru. Điều này thể hiện ở tiếng nói, ở nếp dòng mẹ và ở nhiều quan niệm trong đời sống. Bài dưới đây giới thiệu tên gọi, nơi ở, kinh tế, nhà ở, trang phục, âm nhạc, nghi lễ và đời sống hôm nay của người Raglai.
Tên gọi, ngôn ngữ và nơi sinh sống
Raglai là tên tự gọi, trong tài liệu có khi viết Ra-glai hoặc Rắc Lây. Theo cách giải thích phổ biến, tên gọi gắn với rừng núi, nơi cộng đồng sinh sống. Người ta thường chia người Raglai thành hai nhóm theo vùng: Raglai phía bắc ở vùng núi Khánh Hoà cũ và Raglai phía nam ở vùng núi Ninh Thuận, Bình Thuận cũ. Hai nhóm có khác biệt về giọng nói, trang phục và một số tập quán.
Tiếng Raglai thuộc nhánh Chăm của ngữ hệ Nam Đảo, gần với tiếng Chăm, Chu Ru, Ê Đê, Gia Rai. Nhiều từ tiếng Raglai và tiếng Chăm có âm gần nhau, người hai dân tộc có thể nhận ra từ của nhau. Tiếng Raglai có bộ chữ ghi bằng chữ cái Latinh, theo nhiều tài liệu được dùng trong một số tài liệu, sách sưu tầm sử thi và chương trình phát thanh tiếng dân tộc.
Sau ngày 1/7/2025, tỉnh Ninh Thuận hợp nhất vào Khánh Hoà, tỉnh Bình Thuận hợp nhất vào Lâm Đồng, cả nước không còn cấp huyện. Người Raglai hiện sống chủ yếu ở các vùng Khánh Sơn, Khánh Vĩnh, Bác Ái, Thuận Bắc cũ (nay thuộc Khánh Hoà) và vùng núi Bình Thuận cũ cùng một phần vùng phía nam Lâm Đồng (nay thuộc Lâm Đồng).
Địa bàn cư trú là vùng núi thấp và trung bình nối từ cao nguyên xuống đồng bằng ven biển, khí hậu khô hơn nhiều vùng núi khác, có mùa khô dài. Điều kiện này ảnh hưởng đến cách làm rẫy, chọn cây trồng và cả lịch nghi lễ của người Raglai.
Nếp dòng mẹ và tổ chức gia đình
Con cái theo dòng mẹ. Ở người Raglai, con cái mang dòng họ của mẹ, quan hệ thân tộc tính theo phía mẹ. Đây là nét chung với nhiều dân tộc nói tiếng Nam Đảo ở Việt Nam như Chăm, Ê Đê, Gia Rai.
Nơi ở sau hôn nhân. Theo tập quán truyền thống, sau khi cưới người chồng thường về ở nhà vợ. Các nghi thức cưới hỏi cụ thể được tài liệu chuyên về hôn nhân trình bày kỹ; ở đây chỉ nhắc như một đặc điểm của nếp dòng mẹ.
Vai trò người phụ nữ. Phụ nữ có vai trò lớn trong quản lý tài sản gia đình, nhất là đất rẫy và đồ quý. Tuy nhiên, nhiều việc chung của làng như phân xử, đối ngoại vẫn do đàn ông lớn tuổi đảm nhận. Không nên hiểu “mẫu hệ” là phụ nữ quyết định mọi việc.
Thừa kế. Theo tập quán, tài sản thường truyền theo phía con gái. Ngày nay, việc thừa kế chịu sự điều chỉnh của pháp luật dân sự; gia đình có tranh chấp nên hỏi cơ quan có thẩm quyền hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, đồng thời tra văn bản hiện hành.
Thay đổi hôm nay. Nhiều gia đình trẻ ra ở riêng, chồng không nhất thiết về ở nhà vợ; nếp dòng mẹ vẫn giữ ở cách tính họ hàng và trong nghi lễ. Đây là thay đổi tự nhiên, không phải “mất truyền thống”.
Kinh tế, nhà ở và trang phục
Người Raglai sống chủ yếu bằng nương rẫy: lúa rẫy, ngô, kê, sắn, bầu bí, đậu, thuốc lá. Mùa khô dài khiến việc chọn giống chịu hạn và tính thời vụ rất quan trọng. Ở các thung lũng có nước, nhiều nơi làm ruộng nước. Hái lượm, săn bắt bổ sung thực phẩm; chăn nuôi trâu, bò, dê, lợn, gà. Mấy chục năm gần đây, vùng Khánh Sơn cũ nổi tiếng với cây ăn quả, nhiều gia đình người Raglai chuyển sang trồng sầu riêng, bơ, cây lâu năm.
Nhà truyền thống là nhà sàn thấp, khung gỗ, sàn tre, mái tranh, cửa ra vào ở đầu hồi hoặc mặt bên. Kho lúa dựng riêng, sàn cao để tránh chuột và ẩm. Nhiều nơi dựng nhà gần rẫy, theo mùa có người ở chòi rẫy để trông lúa. Ngày nay phần lớn người Raglai ở nhà trệt, nhà xây; nhà sàn còn ở một số làng.
Trang phục truyền thống của phụ nữ là váy quấn, áo chui đầu hoặc áo ngắn, khăn; đàn ông đóng khố, mặc áo, trong lễ quấn khăn đầu. Màu chủ đạo là đen, trắng, đỏ, chàm. Có tài liệu ghi người Raglai từng trao đổi vải với người Chăm nhiều hơn tự dệt. Trang sức gồm vòng cổ, vòng tay bằng đồng, bạc, hạt cườm.
Đồ đan lát của người Raglai như gùi, giỏ, mâm, nia được đánh giá cao về độ bền và hoa văn. Đàn ông đan vào lúc nông nhàn, mỗi chiếc gùi có thể dùng nhiều năm.
Đàn đá, đàn chapi và bộ mã la
Âm nhạc là phần nổi bật nhất trong văn hoá Raglai. Đàn chapi là nhạc cụ quen thuộc nhất: một ống tre lớn, dây được tách từ chính vỏ ống tre và nâng lên bằng những miếng ngựa đàn nhỏ, người chơi gảy dây, ống tre làm hộp cộng hưởng. Sau này nhiều người dùng dây kim loại thay dây tre cho bền. Đàn chapi được chơi khi một mình lúc nông nhàn, khi hát kể, khi trai gái tìm hiểu nhau.
Đàn đá là bộ thanh đá dài được ghè đẽo để phát ra các cao độ khác nhau. Vùng Khánh Sơn cũ được biết đến với bộ đàn đá phát hiện vào cuối thập niên 1970, nay là hiện vật quý. Người Raglai coi đàn đá là vật thiêng gắn với rẫy lúa; có cách giải thích rằng tiếng đàn xưa kia dùng để xua chim thú phá rẫy, sau đó trở thành nhạc cụ trong nghi lễ. Những thông tin cụ thể về niên đại, số thanh, cao độ nên đối chiếu với tài liệu bảo tàng.
Mã la là bộ chiêng không núm của người Raglai, gồm nhiều chiếc, mỗi chiếc một cao độ, đánh theo bài bản trong các lễ lớn, nhất là lễ bỏ mả. Bộ mã la là tài sản quý của gia đình, dòng họ, được truyền qua nhiều đời. Ngoài ra còn có các nhạc cụ khác như sáo, kèn bầu, trống.
Sử thi Raglai, các tài liệu thường gọi là akhàt jucar, là những câu chuyện dài được hát kể trong nhiều đêm, kể về các anh hùng, về nguồn gốc và quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Nhiều bộ sử thi đã được sưu tầm, ghi âm, dịch và xuất bản, là kho tư liệu quý về ngôn ngữ và văn hoá.
Nghi lễ và lễ bỏ mả
Người Raglai thờ cúng tổ tiên và quan niệm có các thần cai quản núi, rừng, sông suối, lúa. Lễ nông nghiệp gắn với từng giai đoạn của rẫy: phát rẫy, tra hạt, lúa trổ, thu hoạch. Sau mùa gặt, nhiều làng làm lễ mừng lúa mới, mời họ hàng, láng giềng cùng ăn cơm mới, uống rượu, nghe mã la.
Nghi lễ lớn nhất trong đời người là lễ bỏ mả, tổ chức sau khi người mất được một thời gian, thường vào mùa khô khi đã thu hoạch xong. Theo quan niệm truyền thống, lễ bỏ mả là lúc tiễn biệt hẳn người đã khuất, từ đó gia đình không còn chăm nom mộ như trước. Lễ có dựng nhà mồ, hiến tế, đánh mã la, ăn uống chung của cả dòng họ và làng, kéo dài nhiều ngày.
Vì quy mô lớn, lễ bỏ mả có khi được nhiều gia đình cùng tổ chức. Ngày nay, nhiều nơi tổ chức gọn hơn để giảm tốn kém, phần nghi thức chính và mã la vẫn được giữ. Khi tham dự hay tìm hiểu, cần giữ thái độ trang nghiêm, không coi đây là “lễ hội vui” để quay phim chụp ảnh tuỳ tiện. Lễ bỏ mả của các dân tộc khác được trình bày ở bài riêng trong chuyên mục lễ hội.
Ngoài ra, người Raglai có các lễ trong gia đình như lễ đặt tên, lễ cúng khi có người ốm, lễ mừng nhà mới. Thầy cúng và người lớn tuổi am hiểu phong tục là người chủ trì.
Đời sống hôm nay và nguồn để tìm hiểu
Vùng người Raglai thay đổi nhiều nhờ đường giao thông, điện, trường học, trạm y tế, và nhất là cây ăn quả. Một số điểm đáng chú ý:
- Tiếng Raglai vẫn được dùng trong gia đình, làng; có tài liệu song ngữ và chương trình phát thanh tiếng dân tộc.
- Nhiều gia đình ở vùng Khánh Sơn cũ có thu nhập khá hơn nhờ cây ăn quả, nhưng cũng gặp rủi ro khi giá cả lên xuống.
- Các câu lạc bộ đàn chapi, mã la được duy trì; nghệ nhân truyền dạy cho lớp trẻ, một số nghệ nhân được công nhận danh hiệu.
- Sử thi Raglai được sưu tầm, xuất bản, góp phần lưu giữ ngôn ngữ và tri thức của cộng đồng.
Để tìm hiểu kỹ hơn, nên đọc các công trình của Viện Dân tộc học và Viện Nghiên cứu Văn hoá về sử thi Raglai, xem hiện vật tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và bảo tàng tỉnh Khánh Hoà, ấn phẩm của Bộ Dân tộc và Tôn giáo. Câu hỏi về chính sách dành cho đồng bào dân tộc thiểu số nên tra văn bản hiện hành.
Khi đến làng Raglai, nên xin phép trước khi gõ thử mã la hay đàn đá, vì nhiều bộ nhạc cụ là vật quý, chỉ dùng trong nghi lễ.
Câu hỏi thường gặp
Dân tộc Raglai sống ở đâu?
Người Raglai sống chủ yếu ở vùng núi tỉnh Khánh Hoà, gồm cả Ninh Thuận cũ, như các vùng Khánh Sơn, Khánh Vĩnh, Bác Ái cũ, và vùng núi tỉnh Lâm Đồng, gồm cả Bình Thuận cũ, sau sáp nhập năm 2025.
Người Raglai nói tiếng gì?
Tiếng Raglai thuộc nhánh Chăm của ngữ hệ Nam Đảo, gần với tiếng Chăm, Chu Ru, Ê Đê, Gia Rai. Tiếng Raglai có bộ chữ ghi bằng chữ cái Latinh, được dùng trong một số tài liệu và sách sưu tầm sử thi.
Đàn chapi là gì?
Đàn chapi là nhạc cụ của người Raglai làm từ một ống tre lớn, dây tách từ chính vỏ ống tre, người chơi gảy dây và ống tre làm hộp cộng hưởng. Đàn được chơi khi nông nhàn, khi hát kể và khi trai gái tìm hiểu nhau.
Đàn đá Khánh Sơn có gì đặc biệt?
Đàn đá là bộ thanh đá dài được ghè đẽo để phát ra các cao độ khác nhau. Bộ đàn đá phát hiện ở vùng Khánh Sơn cũ vào cuối thập niên 1970 là hiện vật quý, gắn với đời sống rẫy lúa và nghi lễ của người Raglai.
Người Raglai có theo chế độ mẫu hệ không?
Có. Con cái người Raglai mang dòng họ mẹ, theo tập quán người chồng về ở nhà vợ và tài sản thường truyền theo phía con gái. Ngày nay nhiều gia đình trẻ ở riêng, nhưng cách tính họ hàng theo dòng mẹ vẫn được giữ.
Lễ bỏ mả của người Raglai là gì?
Lễ bỏ mả là nghi lễ lớn nhất trong đời người của người Raglai, tổ chức sau khi người mất một thời gian để tiễn biệt hẳn người đã khuất. Lễ có dựng nhà mồ, đánh mã la, ăn uống chung của dòng họ và làng, kéo dài nhiều ngày.