Dân tộc Thổ là một dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Việt – Mường, sống tập trung ở vùng đồi núi phía tây tỉnh Nghệ An và một phần phía tây tỉnh Thanh Hoá. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Thổ có khoảng 91 nghìn người. Đây không phải một khối đồng nhất mà là tập hợp nhiều nhóm địa phương: Kẹo, Mọn, Cuối, Họ, Đan Lai, Ly Hà, Tày Poọng, mỗi nhóm có lịch sử cư trú và sắc thái riêng.
Điểm chung của các nhóm là tiếng nói gần với tiếng Việt và tiếng Mường, cùng nếp sống ven đồi, ven khe suối của xứ Nghệ. Điểm riêng nằm ở nơi ở: có nhóm sống ở vùng đồi trung du khá gần người Kinh, có nhóm sống sâu trong rừng núi giáp Lào. Bài dưới đây đi lần lượt từ tên gọi, tiếng nói, nơi cư trú theo địa giới hiện nay, tới kinh tế, nhà cửa, trang phục, phong tục và đời sống hôm nay.
Tên gọi “Thổ” và các nhóm địa phương
Tên gọi dễ gây nhầm. Chữ “Thổ” từng được dùng rất rộng trong sách vở cũ. Có thời người ta gọi người Tày là “Thổ”, có tài liệu thời trước còn dùng chữ này để chỉ người Khmer ở Nam Bộ. Dân tộc Thổ trong danh mục 54 dân tộc hiện nay là một cộng đồng khác hẳn, sống ở miền tây xứ Nghệ, nói tiếng nhóm Việt – Mường. Gặp chữ “người Thổ” trong sách cũ, nên xem tài liệu viết về vùng nào trước khi hiểu.
Kẹo, Mọn, Cuối, Họ. Đây là các nhóm sống ở vùng đồi trung du phía tây Nghệ An, quanh vùng Nghĩa Đàn, Quỳ Hợp, Tân Kỳ cũ. Họ cư trú lâu đời bên cạnh người Kinh và người Thái, nên nếp nhà, cách làm ăn và cả tiếng nói chịu ảnh hưởng qua lại khá nhiều.
Đan Lai và Ly Hà. Hai nhóm này sống ở vùng núi sâu thuộc Con Cuông cũ, quanh khu rừng Pù Mát, dọc các khe suối đổ về sông Giăng. Đời sống trước đây gắn chặt với rừng: làm rẫy, hái lượm, đánh bắt cá suối. Nhiều tài liệu dân tộc học coi đây là nhóm còn giữ được nhiều nét cổ của cư dân Việt – Mường vùng núi.
Tày Poọng. Nhóm này sống ở vùng Tương Dương cũ, ven các con sông lớn của miền núi Nghệ An. Tên có chữ “Tày” nhưng họ không phải người Tày vùng Đông Bắc. Có tài liệu ghi tiếng Tày Poọng gần với tiếng của một số nhóm Việt – Mường nhỏ ở vùng núi giáp Lào hơn là với tiếng Việt.
Vì sao gộp chung một dân tộc. Việc xếp các nhóm này vào chung dân tộc Thổ dựa trên ba tiêu chí chính của công tác xác định thành phần dân tộc: ngôn ngữ, đặc điểm văn hoá và ý thức tự nhận. Có nhóm từng được đề xuất tách riêng, và một số tài liệu chuyên ngành vẫn bàn về chuyện này. Với người đọc phổ thông, chỉ cần nhớ: dân tộc Thổ là một tên chung, bên trong có nhiều nhóm.
Nơi người Thổ sinh sống theo địa giới hiện nay
Từ ngày 1/7/2025, cả nước còn 34 tỉnh thành và không còn cấp huyện. Nghệ An và Thanh Hoá giữ nguyên tên tỉnh, nhưng các huyện cũ không còn là đơn vị hành chính. Bảng dưới đây ghi theo vùng cũ để người đọc dễ hình dung, kèm tỉnh hiện nay.
| Nhóm | Vùng cư trú chính (tên vùng cũ) | Tỉnh hiện nay | Đặc điểm nơi ở |
|---|---|---|---|
| Kẹo, Mọn, Cuối, Họ | Nghĩa Đàn, Quỳ Hợp, Tân Kỳ | Nghệ An | Đồi thấp, thung lũng có ruộng nước, gần đường lớn |
| Đan Lai, Ly Hà | Con Cuông, quanh vùng rừng Pù Mát | Nghệ An | Núi rừng sâu, ven khe suối, đi lại khó |
| Tày Poọng | Tương Dương | Nghệ An | Ven sông, xen cư với người Thái, người Khơ Mú |
| Người Thổ ở Thanh Hoá | Như Xuân, Như Thanh | Thanh Hoá | Vùng đồi giáp Nghệ An, xen cư với người Mường, người Kinh |
Người Thổ cũng có mặt ở nhiều tỉnh khác do đi làm ăn, đi học, lập nghiệp, nhất là ở các vùng kinh tế mới phía Nam. Tuy vậy, khi nói tới cộng đồng giữ được tiếng nói và nếp sống, người ta vẫn nghĩ ngay tới miền tây Nghệ An.
Vì xen cư lâu đời, nhiều bản có cả người Thổ, người Thái, người Kinh sống cạnh nhau. Trong một gia đình, người ta dùng qua lại hai ba thứ tiếng. Đây là lý do khi đi thực địa, người ta không thể chỉ nhìn ngôi nhà hay bộ áo để đoán ai thuộc dân tộc nào.
Kinh tế truyền thống: ruộng, rẫy và nghề võng gai
Kinh tế truyền thống của người Thổ là sự kết hợp giữa ruộng nước ở thung lũng và nương rẫy trên sườn đồi. Ở vùng trung du, ruộng nước chiếm phần lớn, cây lúa đi cùng ngô, sắn, khoai, đậu. Ở vùng núi sâu, rẫy là chính, lúa rẫy được trồng theo lối chọc lỗ tra hạt, sau vài vụ thì để đất nghỉ cho rừng mọc lại.
Hái lượm và đánh bắt có vị trí lớn hơn ta thường nghĩ, nhất là với nhóm Đan Lai, Ly Hà. Măng, rau rừng, củ mài, cá suối, ốc đá là nguồn thực phẩm quanh năm. Người ở gần rừng biết rõ mùa nào có gì, chỗ nào được lấy, chỗ nào phải để lại. Những hiểu biết này ngày nay được các chương trình bảo tồn rừng quan tâm, vì người bản địa là người hiểu khu rừng rõ nhất.
Nghề thủ công nổi tiếng nhất của người Thổ là đan võng và dệt chiếu từ sợi gai, sợi đay. Sợi được tước, phơi, se thành dây rồi đan thành tấm võng chắc, dùng được nhiều năm. Có tài liệu ghi võng gai của người Thổ từng là mặt hàng trao đổi với các vùng lân cận. Ngoài ra, nghề đan lát mây tre làm gùi, rổ, nong, nia khá phổ biến, chủ yếu do đàn ông làm vào lúc nông nhàn.
Từ nửa sau thế kỷ trước, vùng đồi phía tây Nghệ An hình thành các nông trường, trồng cây công nghiệp như mía, cà phê, cao su, cây ăn quả. Nhiều gia đình người Thổ chuyển sang trồng cây hàng hoá, làm công nhân nông trường hoặc làm thuê theo mùa. Nhờ vậy, đời sống của các nhóm ở vùng trung du thay đổi sớm và nhanh hơn các nhóm sống sâu trong núi.
Nhà ở và nếp sinh hoạt trong bản
Nhà truyền thống của người Thổ phần lớn là nhà sàn gỗ, mái lợp lá cọ hoặc cỏ tranh, sàn lát bương hoặc ván. Kiểu nhà này gần với nhà sàn của người Thái và người Mường láng giềng, vì cả vùng có khí hậu ẩm, đất dốc và nhiều thú rừng. Gầm sàn dùng để nông cụ, buộc gia súc hoặc chứa củi. Bếp lửa đặt giữa nhà, là chỗ nấu ăn, sưởi ấm và tiếp khách.
Ở vùng gần người Kinh, nhiều gia đình người Thổ từ lâu đã ở nhà đất ba gian hoặc năm gian, bố trí gian giữa thờ tổ tiên, hai bên là chỗ ngủ và kho. Có nơi giữ một căn nhà sàn cũ làm kho hoặc làm chỗ nghỉ mát mùa hè. Vì vậy, đi qua một bản người Thổ hôm nay có thể thấy cả nhà sàn, nhà đất và nhà xây mái bằng đứng cạnh nhau.
Bản của người Thổ thường dựng ven chân đồi, gần nguồn nước, quay mặt về phía thung lũng hoặc ruộng. Các nhóm sống trong rừng sâu trước đây hay dời bản theo vòng rẫy; sau này được hỗ trợ định cư nên bản đã cố định. Ngôi nhà không chỉ là chỗ ở mà còn là nơi đặt bàn thờ tổ tiên, nơi diễn ra các lễ cúng trong năm và các dịp quan trọng của đời người.
Khi tìm hiểu nhà ở, nên tránh nghĩ rằng nhà sàn là “truyền thống” còn nhà đất là “mất gốc”. Mỗi kiểu nhà là lựa chọn hợp với hoàn cảnh từng thời. Điều đáng quan tâm là cách bố trí bên trong, chỗ đặt bàn thờ, chỗ đặt bếp và những điều kiêng trong nhà, vì đó là phần văn hoá đi theo người dù ngôi nhà đã đổi.
Trang phục: gần với láng giềng Thái, Mường
Trang phục của người Thổ không nổi bật bằng một số dân tộc láng giềng, và chính điều đó cũng là một đặc điểm. Trước đây, phụ nữ các nhóm vùng trung du mặc váy dài màu tối, áo cánh ngắn, đầu quấn khăn. Kiểu váy có nơi gần váy của người Mường, có nơi gần váy của người Thái, tuỳ vào nhóm láng giềng sống gần nhất. Đàn ông mặc quần áo vải nhuộm chàm hoặc nâu, kiểu dáng gần với người Kinh.
Nhóm Đan Lai, Ly Hà ở vùng núi sâu xưa kia dùng vải tự dệt hoặc trao đổi được, trang phục đơn giản, hợp với việc đi rừng, lội suối. Có tài liệu ghi họ từng dùng vỏ cây làm đồ mặc trong những giai đoạn khó khăn. Khi ghi lại chi tiết này, nên đặt nó trong bối cảnh đời sống rừng núi xưa chứ không phải để tạo ấn tượng lạ.
Ngày nay, người Thổ mặc thường ngày gần như người Kinh trong vùng. Bộ váy áo truyền thống chủ yếu xuất hiện trong các dịp lễ, hội diễn văn nghệ, hoặc khi chụp ảnh lưu niệm. Một số gia đình vẫn giữ chiếc váy cũ của bà, của mẹ trong rương như một kỷ vật.
Vì trang phục người Thổ dễ bị nhầm với trang phục người Thái hay người Mường, người làm phim, chụp ảnh hay tổ chức sự kiện nên hỏi chính người trong cộng đồng hoặc cán bộ văn hoá địa phương, đừng tự phối từ ảnh trên mạng. Mặc nhầm váy của dân tộc khác cho người Thổ trên sân khấu là lỗi nhỏ nhưng khiến người trong cuộc khó chịu.
Phong tục, tín ngưỡng và văn nghệ dân gian
Người Thổ thờ cúng tổ tiên, bàn thờ đặt ở nơi trang trọng nhất trong nhà. Ngoài tổ tiên, họ quan niệm có các vị thần cai quản đất đai, sông suối, rừng núi và làng bản; các lễ cúng trong năm gắn với chu kỳ nông nghiệp như lễ cầu mùa trước khi gieo trồng, lễ mừng cơm mới khi thu hoạch. Thầy cúng là người am hiểu lời khấn và nghi thức, được dân bản kính trọng.
Các mốc trong đời người như sinh nở, làm nhà mới, tang ma đều có nghi lễ riêng. Nhiều nghi thức có nét giống với người Mường và người Kinh vùng núi, cho thấy sự gần gũi về nguồn gốc và quá trình giao lưu lâu đời. Một số nhóm ở vùng sâu còn giữ những nghi thức riêng liên quan đến rừng và nước, nay phần lớn chỉ người cao tuổi còn nhớ đầy đủ.
Kho văn nghệ dân gian của người Thổ gồm truyện kể, câu đố, tục ngữ và các lối hát đối đáp trong lễ hội, đám cưới, lúc lao động. Lời hát thường dùng hình ảnh quen thuộc của núi rừng, con suối, cây lúa. Nhạc cụ thường gặp là các loại sáo, khèn và nhạc cụ bằng tre nứa dùng trong sinh hoạt bản.
Khi tìm hiểu phong tục của một nhóm nhỏ, cần nhớ rằng nhiều tục đã thay đổi hoặc chỉ còn trong ký ức. Viết “người Thổ có tục…” ở thì hiện tại cho một việc chỉ còn vài cụ già kể lại là làm sai hình ảnh của cả cộng đồng. Cách đúng là ghi rõ “trước đây”, “có nơi”, và nếu được, ghi cả tên vùng.
Đời sống hôm nay và nguồn để tìm hiểu thêm
Đời sống của người Thổ thay đổi rõ rệt trong vài chục năm qua: đường đến bản, điện, trường học, trạm y tế, sóng điện thoại. Một vài điểm đáng chú ý:
- Tiếng nói đang thu hẹp. Lớp trẻ dùng tiếng Việt nhiều hơn tiếng mẹ đẻ, nhất là khi đi học xa, đi làm ăn xa. Ở nhiều bản, tiếng Thổ chủ yếu còn trong giao tiếp của người lớn tuổi.
- Nhóm vùng sâu cần hỗ trợ riêng. Nhóm Đan Lai ở vùng lõi rừng là đối tượng của nhiều chương trình hỗ trợ giáo dục, sinh kế và định cư. Đây là nhóm được báo chí nhắc nhiều vì điều kiện sống khó khăn hơn mặt bằng chung.
- Nghề cũ có cơ hội mới. Võng gai, đồ đan lát được một số hợp tác xã, nhóm hộ khôi phục để bán cho khách du lịch và người mua ở thành phố.
- Đi lại và học hành mở ra. Ngày càng nhiều thanh niên người Thổ học đại học, làm giáo viên, cán bộ, kỹ sư nông nghiệp, góp phần ghi chép lại văn hoá của chính cộng đồng mình.
Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể tìm đọc các công trình của Viện Dân tộc học, tư liệu trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, các ấn phẩm của Bộ Dân tộc và Tôn giáo (trước tháng 3/2025 là Ủy ban Dân tộc), và các tài liệu địa chí của tỉnh Nghệ An. Tại Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam ở ngoại thành Hà Nội, khu giới thiệu các dân tộc nhóm Việt – Mường cũng là nơi để xem mô hình nhà và hiện vật.
Khi trích số liệu dân số, nên ghi rõ năm điều tra. Con số khoảng 91 nghìn người ở trên lấy theo Tổng điều tra năm 2019; các cuộc điều tra sau có thể cho số khác.
Câu hỏi thường gặp
Dân tộc Thổ sống ở đâu nhiều nhất?
Người Thổ sống tập trung nhất ở vùng đồi núi phía tây tỉnh Nghệ An, quanh các vùng Nghĩa Đàn, Quỳ Hợp, Tân Kỳ, Con Cuông, Tương Dương cũ. Một phần sống ở phía tây tỉnh Thanh Hoá, vùng Như Xuân, Như Thanh cũ, và rải rác ở nhiều tỉnh khác do đi làm ăn.
Người Thổ nói tiếng gì?
Tiếng Thổ thuộc nhóm ngôn ngữ Việt – Mường, cùng nhóm với tiếng Việt, tiếng Mường và tiếng Chứt. Mỗi nhóm địa phương nói một biến thể khác nhau. Hầu hết người Thổ hiện nay nói thạo tiếng Việt, nhiều người biết cả tiếng Thái của láng giềng.
Người Đan Lai có phải là một dân tộc riêng không?
Theo danh mục 54 dân tộc hiện hành, Đan Lai là một nhóm địa phương thuộc dân tộc Thổ. Một số nhà nghiên cứu từng bàn về việc xếp nhóm này, vì Đan Lai có lịch sử cư trú và nếp sống khá riêng ở vùng rừng Pù Mát. Trên giấy tờ, người Đan Lai ghi dân tộc Thổ.
Dân tộc Thổ có liên quan đến người Tày không?
Không. Chữ “Thổ” từng được dùng để gọi người Tày trong một số tài liệu cũ, nhưng dân tộc Thổ hiện nay là cộng đồng khác hẳn, nói tiếng nhóm Việt – Mường. Nhóm Tày Poọng tuy có chữ “Tày” trong tên vẫn thuộc dân tộc Thổ, không phải người Tày vùng Đông Bắc.
Nghề thủ công nổi tiếng của người Thổ là gì?
Người Thổ nổi tiếng với nghề đan võng và dệt chiếu từ sợi gai, sợi đay. Võng gai bền, mát, từng là hàng trao đổi với các vùng lân cận. Bên cạnh đó là nghề đan lát mây tre làm gùi, rổ, nia, phục vụ sinh hoạt hằng ngày trong bản.
Dân tộc Thổ có bao nhiêu người?
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Thổ có khoảng 91 nghìn người. Khi dùng con số này, nên ghi kèm năm điều tra, vì các cuộc điều tra sau có thể cho số liệu khác do tăng dân số và di cư.