Dân tộc Xtiêng (còn viết S'tiêng) có khoảng 100 nghìn người theo Tổng điều tra năm 2019, sống chủ yếu ở vùng Bình Phước cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Nai, ngoài ra có ở Tây Ninh, Lâm Đồng và vùng Bình Dương cũ nay thuộc TP Hồ Chí Minh. Người Xtiêng nói tiếng thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, là cư dân bản địa lâu đời của vùng đồi núi thấp miền Đông Nam Bộ, xưa sống bằng nương rẫy, săn bắt, hái lượm, có truyền thống cồng chiêng và rượu cần.
Với nhiều người, cái tên Xtiêng gắn với sóc Bom Bo, ngôi làng đi vào bài hát quen thuộc về tiếng chày giã gạo thời kháng chiến. Nhưng ngoài ký ức lịch sử đó, người Xtiêng có một đời sống văn hoá riêng ít được giới thiệu. Hồ sơ này đi qua tên gọi và các nhóm địa phương, nơi cư trú, kinh tế, nhà ở, trang phục, phong tục, tiếng nói và đời sống hôm nay, với nguyên tắc chỉ ghi điều có trong tài liệu đáng tin.
Tên gọi và các nhóm địa phương
Tên chính thức là Xtiêng. Trong danh mục 54 dân tộc, tên được ghi là Xtiêng; trên báo chí và biển chỉ dẫn cũng hay gặp cách viết S'tiêng, Xa Điêng. Đây là cùng một dân tộc, chỉ khác cách phiên âm.
Các nhóm địa phương thường được nhắc. Tài liệu dân tộc học ghi nhận các nhóm như Bù Lơ, Bù Đek (có sách viết Bù Đéc), Bù Biêk. Các nhóm khác nhau phần nào về vùng cư trú, phương ngữ và một số tập quán. Có tài liệu mô tả nhóm sống ở vùng cao chủ yếu làm rẫy, nhóm ở vùng thấp sớm làm ruộng nước.
Người Xtiêng tự gọi tên theo nhóm. Trong giao tiếp nội bộ, người ta thường xưng theo nhóm địa phương hơn là dùng tên chung. Khi gặp tên gọi lạ trong tài liệu cũ, nên đối chiếu với các bộ sách giới thiệu dân tộc của Viện Dân tộc học trước khi dùng.
Không nhầm với các dân tộc láng giềng. Người Xtiêng có ngôn ngữ gần với người M'Nông, Mạ, Chơ Ro và sống cạnh họ ở vùng giáp ranh, nhưng là một dân tộc riêng. Cũng nên phân biệt với người Khmer, dù tiếng Xtiêng và tiếng Khmer đều thuộc nhóm Môn – Khmer.
Nơi cư trú theo 34 tỉnh thành mới
Sau đợt sáp nhập năm 2025, phần lớn địa bàn của người Xtiêng nằm trong tỉnh Đồng Nai mới. Bảng ghi các vùng chính, kèm tên cũ để đối chiếu với tài liệu và số liệu điều tra trước đây.
| Tỉnh thành hiện nay | Vùng cư trú của người Xtiêng (tên cũ) |
|---|---|
| Đồng Nai | Vùng Bình Phước cũ, nơi tập trung phần lớn người Xtiêng: các vùng Bù Đăng, Bù Gia Mập, Phước Long, Lộc Ninh, Bình Long, Đồng Phú cũ |
| Tây Ninh | Một số cộng đồng ở vùng giáp ranh phía bắc |
| Lâm Đồng | Cộng đồng nhỏ ở vùng Đắk Nông cũ giáp với Bình Phước cũ |
| TP Hồ Chí Minh | Một số gia đình ở vùng Bình Dương cũ |
Tên các vùng ghi theo đơn vị hành chính trước khi sắp xếp, vì phần lớn tài liệu và số liệu về người Xtiêng dùng tên đó. Muốn biết số dân theo địa phương, nên tra kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 và Điều tra thực trạng kinh tế – xã hội 53 dân tộc thiểu số cùng năm. Theo các nguồn này, vùng Bình Phước cũ chiếm tỉ lệ rất lớn trong tổng số người Xtiêng cả nước.
Sóc làng, nương rẫy và kinh tế truyền thống
Người Xtiêng gọi làng là sóc, chữ dùng chung với nhiều dân tộc ở Nam Bộ. Sóc truyền thống thường nằm gần nguồn nước, giữa vùng rừng và đất rẫy, gồm vài chục nóc nhà. Mỗi sóc có người đứng đầu là người cao tuổi, am hiểu phong tục, được cộng đồng tín nhiệm, giữ vai trò hoà giải và chủ trì các việc chung. Đất đai, rừng, nguồn nước quanh sóc được coi là của chung, có ranh giới với sóc bên cạnh mà ai cũng tôn trọng.
Kinh tế truyền thống dựa vào làm rẫy theo chu kỳ: phát rừng, đốt, chọc lỗ tra hạt lúa, trồng xen bắp, bí, đậu, rồi để đất nghỉ cho rừng hồi lại. Nhóm sống ở vùng thấp có làm ruộng nước. Săn bắt, đánh cá, hái lượm măng, nấm, rau rừng, mật ong là nguồn thức ăn bổ sung quan trọng. Chăn nuôi trâu, heo, gà vừa để ăn vừa để dùng trong lễ cúng. Nghề phụ gồm đan gùi, dệt vải, rèn nông cụ.
Từ nửa sau thế kỷ XX, vùng đất đỏ bazan miền Đông Nam Bộ chuyển mạnh sang cây công nghiệp. Nhiều gia đình người Xtiêng nay trồng điều, cao su, hồ tiêu, cà phê, hoặc làm công nhân nông trường. Việc chuyển từ rẫy sang vườn cây lâu năm thay đổi hẳn nhịp sống: lịch lễ theo mùa rẫy thưa dần, nhưng một số lễ gắn với cây lúa vẫn được các sóc duy trì.
Nhà ở và trang phục truyền thống
Tài liệu dân tộc học ghi nhận người Xtiêng trước đây có cả nhà sàn lẫn nhà đất, tuỳ nhóm và tuỳ vùng. Nhiều nơi từng có nhà dài, trong đó nhiều gia đình nhỏ có quan hệ họ hàng cùng ở, mỗi gia đình một bếp riêng dọc theo chiều dài ngôi nhà. Vật liệu là gỗ, tre, nứa, mái lợp tranh hoặc lá. Ngày nay nhà dài gần như không còn; đa số gia đình ở nhà gạch, nhà gỗ riêng theo kiểu phổ biến của vùng.
Trang phục truyền thống của nam giới là khố, của nữ giới là váy quấn, mùa lạnh khoác thêm tấm vải choàng. Vải dệt trên khung dệt thủ công, nền màu tối, có các đường hoa văn màu đỏ, trắng, vàng chạy theo chiều ngang. Người Xtiêng xưa có tục đeo vòng đồng, vòng bạc, đeo khuyên tai bằng gỗ hoặc ngà, và một số tục trang sức cơ thể đã không còn được thực hiện.
Hôm nay trang phục truyền thống chủ yếu xuất hiện trong lễ hội, các buổi biểu diễn cồng chiêng và các ngày hội văn hoá. Một số địa phương có lớp dạy dệt cho thiếu nữ, nhưng số người còn biết dệt vải truyền thống không nhiều. Chi tiết hoa văn trên vải Xtiêng chưa được nghiên cứu thống nhất, nên khi giải thích ý nghĩa từng hoạ tiết cần ghi rõ đó là cách giải thích của người kể hay của tài liệu nào.
Phong tục, lễ hội và âm nhạc
Đời sống lễ nghi của người Xtiêng gắn với vòng đời cây lúa và vòng đời con người. Các tài liệu nhắc tới lễ cúng khi phát rẫy, khi tra hạt, lễ mừng lúa mới sau thu hoạch, cùng các nghi lễ cầu sức khoẻ cho gia đình. Trước đây, những lễ lớn của cả sóc có nghi thức hiến sinh trâu, kèm đánh cồng chiêng, uống rượu cần nhiều ngày. Các nghi lễ được mô tả như tập quán văn hoá của một thời, nhiều nghi thức nay đã được giản lược hoặc thay đổi.
Cồng chiêng là nhạc cụ quan trọng nhất, mỗi bộ có số lượng và cách đánh riêng, dùng trong lễ cúng, đám cưới, đón khách. Bên cạnh đó có các nhạc cụ tre nứa, kèn bầu, đàn dây. Người Xtiêng có kho truyện cổ, hát kể, câu đố, lời khấn được truyền miệng; các nhà nghiên cứu ở địa phương đã sưu tầm, biên soạn một phần thành sách song ngữ.
Rượu cần là thức uống trong mọi dịp vui, ủ trong ché sành, uống bằng cần trúc. Ché cổ từng là tài sản quý của gia đình, dùng làm sính lễ hoặc vật trao đổi. Khách được mời uống rượu cần là được đón như người trong nhà; nếu không uống được, có thể nhấp môi theo phép lịch sự. Một số lễ hội cồng chiêng của các dân tộc miền Đông Nam Bộ được tỉnh tổ chức định kỳ, là dịp tốt để xem những nghi thức này một cách tôn trọng.
Tiếng nói, chữ viết và đời sống hôm nay
Tiếng Xtiêng thuộc nhóm Môn – Khmer, ngữ hệ Nam Á, gần với tiếng M'Nông, Mạ, Chơ Ro. Giữa các nhóm địa phương có khác biệt phương ngữ. Chữ viết Xtiêng dùng mẫu tự Latinh được xây dựng trong thế kỷ XX; đã có tài liệu dạy tiếng, từ điển, sách song ngữ do địa phương biên soạn. Ở một số trường vùng đông người Xtiêng, tiếng Xtiêng được tổ chức dạy như tiếng dân tộc, tuỳ điều kiện từng thời kỳ.
Đời sống người Xtiêng thay đổi lớn trong vài chục năm qua: điện, đường, trường học về tận sóc; trẻ em đi học, nhiều người trẻ học lên cao đẳng, đại học, làm việc ở thị trấn, khu công nghiệp. Cùng với đó là thách thức quen thuộc của nhiều dân tộc thiểu số: đất rẫy thu hẹp, giá nông sản lên xuống, người trẻ ít nói tiếng mẹ đẻ, nghề dệt và cồng chiêng ít người kế tục. Sóc Bom Bo được xây dựng thành khu bảo tồn văn hoá, có nhà truyền thống, khu trưng bày, là nơi tổ chức nhiều hoạt động văn hoá của người Xtiêng.
Muốn tìm hiểu kỹ, có thể đọc cuốn giới thiệu về người Xtiêng trong bộ sách các dân tộc Việt Nam của Viện Dân tộc học, xem các hiện vật Xtiêng tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và bảo tàng tỉnh ở vùng Bình Phước cũ, hoặc thăm khu bảo tồn sóc Bom Bo. Các chính sách hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng này thay đổi theo từng giai đoạn, nên tra văn bản hiện hành của chính quyền địa phương khi cần thông tin cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Dân tộc Xtiêng có bao nhiêu người?
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Xtiêng có khoảng 100 nghìn người. Phần lớn sống ở vùng Bình Phước cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Nai sau đợt sáp nhập năm 2025.
Người Xtiêng sống ở đâu?
Chủ yếu ở vùng Bình Phước cũ nay thuộc Đồng Nai, như các vùng Bù Đăng, Bù Gia Mập, Phước Long, Lộc Ninh, Bình Long cũ. Ngoài ra có cộng đồng nhỏ ở Tây Ninh, Lâm Đồng (vùng Đắk Nông cũ) và TP Hồ Chí Minh (vùng Bình Dương cũ).
Xtiêng và S'tiêng có phải là một dân tộc?
Đúng. Xtiêng là tên ghi trong danh mục chính thức, còn S'tiêng, Xa Điêng là những cách phiên âm khác của cùng một dân tộc. Trong nội bộ, người Xtiêng thường xưng theo các nhóm như Bù Lơ, Bù Đek, Bù Biêk.
Sóc Bom Bo là gì?
Sóc Bom Bo là một làng của người Xtiêng ở vùng Bù Đăng cũ, nổi tiếng qua bài hát về tiếng chày giã gạo phục vụ kháng chiến. Nay nơi này được xây dựng thành khu bảo tồn văn hoá dân tộc Xtiêng với nhà truyền thống và khu trưng bày.
Tiếng Xtiêng gần với tiếng nào?
Tiếng Xtiêng thuộc nhóm Môn – Khmer, gần với tiếng M'Nông, Mạ và Chơ Ro, những dân tộc sống ở vùng giáp ranh. Chữ viết Xtiêng dùng mẫu tự Latinh và đã có sách dạy tiếng, từ điển do địa phương biên soạn.
Người Xtiêng sống bằng nghề gì?
Trước đây chủ yếu làm rẫy, một số nhóm làm ruộng nước, kết hợp săn bắt, hái lượm, chăn nuôi, đan gùi và dệt vải. Hôm nay nhiều gia đình trồng điều, cao su, hồ tiêu, cà phê hoặc làm công nhân, người trẻ đi học và làm đủ ngành nghề.