Trong 54 dân tộc Việt Nam, nhóm ngôn ngữ Hán có ba dân tộc: Hoa (khoảng 750 nghìn người, chủ yếu ở đô thị phía Nam), Sán Dìu (khoảng 180 nghìn người, làm ruộng ở trung du Đông Bắc) và Ngái (chỉ khoảng một nghìn sáu trăm người, rải rác ở vùng Đông Bắc). Ba dân tộc cùng nói những phương ngữ có gốc Hán, nhưng khác hẳn nhau về lịch sử đến Việt Nam, nơi cư trú, nghề sống, trang phục và cách tự nhận mình.
Vì cùng nhóm ngôn ngữ nên ba dân tộc rất hay bị gộp lẫn, nhất là người Ngái với người Hoa gốc Hẹ, hay người Sán Dìu với người Sán Chay (vốn thuộc nhóm Tày – Thái). Bài này đặt ba dân tộc cạnh nhau theo cùng một khung hồ sơ để người đọc thấy rõ chỗ giống, chỗ khác. Các con số dân lấy theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, làm tròn.
Nhóm ngôn ngữ Hán gồm những ai và vì sao tách thành ba dân tộc
Danh mục các thành phần dân tộc Việt Nam chia 54 dân tộc thành tám nhóm ngôn ngữ. Nhóm Hán gồm ba dân tộc: Hoa, Ngái, Sán Dìu. Tiêu chí xác định một thành phần dân tộc không chỉ dựa vào ngôn ngữ mà còn dựa vào ý thức tự giác dân tộc, tức cộng đồng tự nhận mình là ai, cùng những đặc điểm văn hoá và lịch sử chung. Vì thế hai cộng đồng nói tiếng gần nhau vẫn có thể là hai dân tộc khác nhau.
Người Hoa đến Việt Nam qua nhiều đợt, chủ yếu từ thế kỷ XVII trở đi, sống ở thương cảng và đô thị, tổ chức theo bang và hội quán. Người Sán Dìu và người Ngái được các tài liệu ghi là đến miền Bắc Việt Nam từ khoảng thời nhà Minh, nhà Thanh, định cư ở vùng trung du và đồi núi thấp, sống bằng nông nghiệp, sớm gắn bó với làng bản và hoà vào nhịp sống của các dân tộc xung quanh như Kinh, Tày, Nùng, Dao.
Qua nhiều thế kỷ, ba cộng đồng phát triển theo ba hướng khác nhau, có ý thức riêng về mình. Người Sán Dìu tự gọi là San Déo Nhín, nghĩa là người ở trên núi; người Ngái có nhiều tên gọi khác; người Hoa gọi nhau theo quê gốc. Việc xác định ba dân tộc riêng là kết quả nghiên cứu dân tộc học và được ghi trong danh mục chính thức, nên khi viết cần giữ đúng tên của từng dân tộc.
So sánh nhanh ba dân tộc
Bảng dưới đặt ba dân tộc cạnh nhau. Số dân làm tròn theo Tổng điều tra năm 2019; nơi cư trú ghi theo tên tỉnh sau sáp nhập năm 2025, kèm tên cũ.
| Tiêu chí | Hoa | Sán Dìu | Ngái |
|---|---|---|---|
| Số dân (2019) | Khoảng 750 nghìn | Khoảng 180 nghìn | Khoảng 1,6 nghìn |
| Tên gọi khác | Người gọi theo quê gốc: Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam, Hẹ | Trại, Trại Đất, San Déo Nhín (tự gọi) | Xín, Lê, Đản, Khách Gia, Hẹ (tuỳ tài liệu) |
| Nơi ở chính | Đô thị phía Nam, nhất là TP Hồ Chí Minh | Thái Nguyên, Phú Thọ (vùng Vĩnh Phúc cũ), Bắc Ninh (vùng Bắc Giang cũ), Quảng Ninh, Tuyên Quang | Quảng Ninh, Bắc Ninh (vùng Bắc Giang cũ), Lạng Sơn, Thái Nguyên, rải rác nơi khác |
| Kinh tế truyền thống | Buôn bán, thủ công, dịch vụ | Lúa nước, chăn nuôi, trồng chè, cây ăn quả | Ruộng nước, nương, đánh cá, nghề thủ công nhỏ |
| Nhà ở | Nhà phố, nhà ống ở đô thị | Nhà đất, tường trình hoặc gạch mộc | Nhà đất, xen nhà của người Kinh, Tày, Nùng |
| Ngôn ngữ | Nhiều phương ngữ Hán, giao tiếp chung bằng tiếng Việt | Phương ngữ gần tiếng Quảng Đông | Phương ngữ gần tiếng Hẹ |
Các tên gọi khác trong bảng là những tên được ghi trong tài liệu dân tộc học; có tên mang tính lịch sử, không còn dùng trong giao tiếp. Riêng những tên cũ mang nghĩa miệt thị từng dùng cho người Sán Dìu thì nên tránh hẳn, chỉ nhắc khi cần giải thích tài liệu cũ.
Người Sán Dìu: cư dân làm ruộng ở trung du Đông Bắc
Người Sán Dìu sống chủ yếu ở vùng trung du và chân núi thuộc Thái Nguyên, vùng Vĩnh Phúc cũ (nay thuộc Phú Thọ), vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh), Quảng Ninh và Tuyên Quang. Làng của họ thường ở chân đồi, bên cạnh ruộng nước, gần làng người Kinh, người Tày. Kinh tế truyền thống dựa vào lúa nước, trồng màu trên đồi, chăn nuôi, làm chè và cây ăn quả; nghề phụ có đan lát, rèn, làm gạch ngói.
Nhà ở truyền thống là nhà đất, tường trình hoặc gạch mộc, mái lợp ngói hoặc cỏ tranh, khác với nhà sàn của nhiều dân tộc láng giềng. Trang phục phụ nữ ngày trước gồm áo dài tứ thân màu chàm, yếm, váy hoặc quần, thắt lưng màu, đầu vấn khăn; một số nét gần với trang phục người Kinh vùng trung du. Ngày nay trang phục truyền thống chủ yếu xuất hiện trong lễ hội, văn nghệ.
Đời sống văn hoá của người Sán Dìu nổi bật với hát soọng cô, lối hát đối đáp giao duyên giữa nam và nữ, có thể kéo dài cả đêm, lời ca ghi bằng chữ Hán đọc theo âm Sán Dìu. Các tài liệu cũng nhắc tục thờ tổ tiên, thờ thổ công, lễ cầu mùa, và gia đình theo dòng cha. Phần lớn người Sán Dìu hôm nay nói thạo tiếng Việt, học hành và làm việc như các cộng đồng xung quanh, trong khi các câu lạc bộ hát soọng cô ở nhiều địa phương vẫn duy trì lối hát cổ.
Người Ngái: một dân tộc rất ít người, sống phân tán
Người Ngái là một trong những dân tộc có số dân nhỏ nhất Việt Nam, chỉ khoảng một nghìn sáu trăm người theo điều tra năm 2019. Họ sống rải rác ở Quảng Ninh, vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh), Lạng Sơn, Thái Nguyên và một số nơi khác, thường xen trong làng của người Kinh, Tày, Nùng, Sán Dìu. Do sống phân tán và kết hôn với các dân tộc khác, nhiều nét văn hoá riêng của người Ngái đã phai nhạt, tư liệu về họ ít hơn nhiều so với các dân tộc đông người.
Tiếng Ngái là một phương ngữ gần tiếng Hẹ, vì vậy một số tài liệu gọi họ là Khách Gia, Hẹ; các tên khác được ghi gồm Xín, Lê, Đản. Theo các nghiên cứu, trước đây người Ngái làm ruộng nước, làm nương, đánh cá ven biển ở vùng Quảng Ninh, có nghề đan lát và một số nghề thủ công. Nhà ở là nhà đất. Gia đình theo dòng cha, có gia phả và thờ tổ tiên.
Vì tư liệu ít, khi viết về người Ngái nên giữ nguyên tắc chỉ ghi điều chắc chắn, tránh suy diễn tục lệ từ các dân tộc khác. Người Ngái nằm trong nhóm dân tộc rất ít người được hưởng các chính sách hỗ trợ riêng của Nhà nước; nội dung và mức hỗ trợ thay đổi theo từng giai đoạn, cần tra văn bản hiện hành của Bộ Dân tộc và Tôn giáo hoặc chính quyền địa phương thay vì dựa vào thông tin cũ.
Những chỗ hay nhầm khi nói về ba dân tộc
Sán Dìu không phải Sán Chay. Tên nghe gần nhau nhưng Sán Chay (gồm Cao Lan và Sán Chỉ) thuộc nhóm ngôn ngữ Tày – Thái, có nhà sàn, hát sình ca; còn Sán Dìu thuộc nhóm Hán, ở nhà đất, hát soọng cô. Hai dân tộc có khi sống cùng một tỉnh nên càng dễ lẫn.
Người Ngái không phải "người Hoa ở miền Bắc". Người Hoa ở Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh vẫn là dân tộc Hoa. Người Ngái là dân tộc riêng, sống ở nông thôn, có lịch sử cư trú khác. Một người Hoa gốc Hẹ ở Chợ Lớn cũng không phải người Ngái, dù tiếng nói có nét gần.
Cùng nhóm ngôn ngữ không có nghĩa là cùng văn hoá. Người Sán Dìu và người Hoa đều nói phương ngữ gần tiếng Quảng Đông, nhưng một bên là cư dân nông nghiệp trung du lâu đời, một bên chủ yếu là cư dân phố thị. Phong tục, lễ hội, nghề sống khác nhau rõ.
Tên cũ mang nghĩa miệt thị cần tránh. Tài liệu thời trước có lúc dùng những tên gọi miệt thị cho người Sán Dìu. Khi trích dẫn, chỉ nên nhắc để giải thích rằng đó là tên cũ không còn dùng, còn bản thân bài viết luôn dùng tên chính thức.
Đời sống hôm nay và nguồn tìm hiểu thêm
Cả ba dân tộc đều đang trải qua quá trình chuyển dịch ngôn ngữ: thế hệ trẻ nói tiếng Việt là chính, tiếng mẹ đẻ dùng trong gia đình, lễ tết, hát dân ca. Với người Sán Dìu, sự gần gũi với làng người Kinh và đô thị hoá ở vùng trung du khiến nhà đất truyền thống nhường chỗ cho nhà gạch, nhiều người trẻ làm công nhân ở các khu công nghiệp Thái Nguyên, Bắc Ninh. Với người Ngái, số dân nhỏ và phân tán đặt ra câu hỏi lớn về bảo tồn tiếng nói.
Một số địa phương có nhóm Sán Dìu đông đã tổ chức câu lạc bộ hát soọng cô, lớp truyền dạy cho người trẻ, đưa trang phục truyền thống vào ngày hội văn hoá. Người Hoa ở phía Nam duy trì hội quán, đoàn lân sư rồng, lớp dạy tiếng. Đó là ba cách giữ gìn khác nhau, tương ứng với ba hoàn cảnh sống khác nhau.
Muốn tìm hiểu kỹ, có thể đọc các bộ sách giới thiệu từng dân tộc do Viện Dân tộc học biên soạn, kết quả Điều tra thu thập thông tin về thực trạng kinh tế – xã hội của 53 dân tộc thiểu số năm 2019, các phòng trưng bày về nhóm ngôn ngữ Hán ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Ở Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam tại Đồng Mô, Hà Nội, các dân tộc thường có ngôi nhà và hoạt động giới thiệu văn hoá riêng.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm ngôn ngữ Hán ở Việt Nam gồm mấy dân tộc?
Gồm ba dân tộc là Hoa, Ngái và Sán Dìu. Cả ba nói các phương ngữ có gốc Hán nhưng là ba thành phần dân tộc riêng trong danh mục 54 dân tộc, khác nhau về lịch sử cư trú, nơi ở và văn hoá.
Người Sán Dìu sống ở đâu?
Người Sán Dìu sống chủ yếu ở vùng trung du Đông Bắc: Thái Nguyên, vùng Vĩnh Phúc cũ nay thuộc Phú Thọ, vùng Bắc Giang cũ nay thuộc Bắc Ninh, Quảng Ninh và Tuyên Quang. Làng thường ở chân đồi cạnh ruộng nước.
Dân tộc Ngái có bao nhiêu người?
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Ngái chỉ có khoảng một nghìn sáu trăm người, thuộc nhóm dân tộc ít người nhất Việt Nam. Họ sống rải rác ở Quảng Ninh, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Thái Nguyên và một số nơi khác.
Hát soọng cô là gì?
Hát soọng cô là lối hát đối đáp giao duyên của người Sán Dìu, nam nữ hát qua lại, có khi kéo dài cả đêm. Lời ca ghi bằng chữ Hán đọc theo âm Sán Dìu và hiện được các câu lạc bộ ở nhiều địa phương truyền dạy.
Sán Dìu và Sán Chay khác nhau thế nào?
Sán Dìu thuộc nhóm ngôn ngữ Hán, ở nhà đất và có hát soọng cô. Sán Chay gồm Cao Lan và Sán Chỉ, thuộc nhóm Tày – Thái, ở nhà sàn và có hát sình ca. Hai tên nghe gần nhau nhưng là hai dân tộc khác hẳn.
Người Hoa gốc Hẹ có phải là người Ngái không?
Không. Người Hoa gốc Hẹ ở các đô thị phía Nam được tính trong dân tộc Hoa. Người Ngái nói phương ngữ gần tiếng Hẹ nhưng là dân tộc riêng, sống ở nông thôn vùng Đông Bắc với lịch sử cư trú khác.