DacDiem.comĐặc Điểm
Trang phục các dân tộc

Hoa văn thổ cẩm trên trang phục các dân tộc: hoạ tiết thường gặp và cách đọc

Hoa văn thổ cẩm Việt Nam chia thành hình học, thiên nhiên, động vật, con người; làm bằng dệt, thêu, vẽ sáp, đắp vải. Đọc hoa văn cần biết vị trí, vùng, người làm.

Several folded handwoven textiles from different highland groups arranged side by side on a rough wooden table, diamonds, zigzags and stars visible, diffused daylight from a doorway

Hoa văn trên thổ cẩm và trang phục các dân tộc Việt Nam có thể chia thành bốn nhóm lớn: hoạ tiết hình học (thoi, tam giác, răng cưa, xoắn ốc, ô vuông), hoạ tiết thiên nhiên (hoa, lá, cây, sao, mặt trời), hoạ tiết động vật cách điệu và hoạ tiết hình người. Hoa văn được tạo bằng bốn kỹ thuật chính: dệt, thêu, vẽ sáp và đắp ghép vải. Muốn đọc hoa văn cho đúng, cần biết nó nằm ở đâu trên trang phục, thuộc dân tộc và vùng nào, và nghe chính người làm giải thích.

Bài này là bài tổng hợp cho cả danh mục trang phục: giải thích cách phân loại hoạ tiết, các kỹ thuật làm hoa văn, những hoạ tiết xuất hiện ở nhiều dân tộc và cách tránh những diễn giải sai. Bài không thay cho các bài riêng về trang phục từng dân tộc; khi cần chi tiết, nên đọc bài của dân tộc đó.

Thổ cẩm là gì và vì sao có hoa văn

Thổ cẩm là cách gọi chung các loại vải dệt thủ công có hoa văn của các dân tộc thiểu số. Chữ "cẩm" vốn chỉ loại vải dệt có hoa, còn chữ "thổ" chỉ tính chất địa phương, bản địa. Trong cách dùng hằng ngày, người ta gọi cả vải thêu, vải vẽ sáp, vải đắp ghép là thổ cẩm, dù về kỹ thuật chúng khác nhau.

Hoa văn trên thổ cẩm có nhiều chức năng cùng lúc. Trước hết là làm đẹp. Thứ hai là đánh dấu: hoa văn và màu sắc giúp phân biệt dân tộc, nhóm địa phương, có khi cả tuổi tác, tình trạng hôn nhân của người mặc. Thứ ba là ghi nhớ: nhiều hoạ tiết gợi tới cây cỏ, con vật, cảnh vật quen thuộc của nơi sinh sống, hoặc tới các câu chuyện được kể trong cộng đồng.

Hoa văn cũng là nơi người làm thể hiện tay nghề. Ở nhiều dân tộc, khả năng dệt, thêu đẹp từng là tiêu chí để đánh giá sự khéo léo của người con gái. Bởi vậy, trên cùng một khuôn mẫu chung của cộng đồng, mỗi người làm vẫn để lại dấu ấn riêng qua cách phối màu, độ đều của mũi kim, độ phức tạp của bố cục.

Điều quan trọng cần nhớ là không phải hoạ tiết nào cũng mang ý nghĩa sâu xa. Nhiều hoạ tiết được làm vì đẹp, vì quen tay, vì được học từ bà, từ mẹ. Người nghiên cứu nghiêm túc luôn ghi rõ nguồn của mỗi cách giải thích, và phân biệt lời người làm nghề với suy luận của người ngoài.

Bốn kỹ thuật tạo hoa văn

Dệt hoa văn. Hoa văn được tạo ngay trong lúc dệt, bằng cách luồn thêm sợi màu theo một mẫu đếm sợi. Người Mường, Thái, Tày và các dân tộc Tây Nguyên dùng kỹ thuật này nhiều. Hoa văn dệt thường có dạng hình học, chạy thành dải và lặp lại đều đặn.

Thêu. Hoa văn được thêu lên vải đã dệt xong, bằng kim và chỉ màu. Người Dao, H'Mông, Thái Đen (trên khăn piêu) dùng kỹ thuật thêu nhiều, với các mũi thêu chữ thập, thêu đâm xô, thêu lướt. Hoa văn thêu có thể rất dày, phủ kín một mảng vải.

Vẽ sáp ong. Hoa văn được vẽ lên vải bằng sáp ong nóng, sau đó nhuộm chàm và tẩy sáp. Phần vẽ sáp giữ màu trắng trên nền chàm. Kỹ thuật này nổi tiếng ở người H'Mông và một số nhóm Dao.

Đắp ghép vải. Những mảnh vải màu được cắt thành hình rồi khâu lên nền vải. Người Lô Lô, Hà Nhì, Pà Thẻn, Pu Péo dùng kỹ thuật này. Hoa văn đắp vải có mảng màu lớn, rực rỡ, nổi khối.

Kết hợp. Trên một bộ trang phục, nhiều dân tộc kết hợp hai ba kỹ thuật: vải vẽ sáp được thêu thêm, vải dệt hoa văn được đắp thêm viền, cộng với hạt cườm, đồng xu, tua chỉ. Đọc hoa văn vì thế phải nhìn cả cách làm, không chỉ nhìn hình.

Những hoạ tiết xuất hiện ở nhiều dân tộc

Một số hoạ tiết xuất hiện trên trang phục của nhiều dân tộc khác nhau, dù cách làm và cách giải thích có khác. Bảng dưới đây ghi những hoạ tiết thường gặp và cách hiểu phổ biến, không phải ý nghĩa cố định.

Hoạ tiếtDân tộc thường dùngCách giải thích phổ biến
Hình thoi, hình quả trámThái, Mường, Tày, Ê Đê, Gia Rai, nhiều dân tộc khácHoạ tiết hình học cơ bản; có nơi liên tưởng tới hạt lúa, con mắt, cũng có nơi chỉ gọi theo hình dáng
Sao tám cánhTày, Mường, H'Mông, Dao, một số dân tộc Tây NguyênThường được liên tưởng tới mặt trời, ánh sáng; có tài liệu nối với hoa văn trên trống đồng
Răng cưa, tam giácHầu hết các dân tộcDùng làm viền, chia ô; có nơi liên tưởng tới núi, dãy đồi
Xoắn ốc, vòng tròn đồng tâmH'Mông (vẽ sáp), Dao, một số dân tộc Tây NguyênCó nơi liên tưởng tới ốc sên, dòng nước, vòng đời; nhiều người làm chỉ gọi theo hình
Hình người nắm tayDao, Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, TháiHình ảnh cộng đồng, ngày hội, vòng xoang
Hình cây, hoaHầu hết các dân tộcCây cỏ quanh bản làng: hoa ban, cây thông, cây lúa, dây leo

Bảng trên cho thấy cùng một hình nhưng mỗi cộng đồng có thể hiểu khác. Gán cho hoạ tiết hình thoi một nghĩa duy nhất rồi áp cho mọi dân tộc là cách làm thiếu căn cứ.

Một số hoạ tiết hình học như sao tám cánh, răng cưa, hình thoi cũng xuất hiện trên trống đồng và đồ gốm cổ ở Việt Nam và khu vực. Các nhà nghiên cứu đã bàn về mối liên hệ này, nhưng đó là nhận định học thuật, không nên trình bày như sự thật đã chắc chắn.

Cách đọc một tấm thổ cẩm

Khi đứng trước một tấm vải hay một bộ trang phục có hoa văn, có thể tự đặt ra những câu hỏi sau để hiểu đúng hơn:

  • Hoa văn nằm ở đâu? Hoa văn ở cạp váy, gấu váy, tay áo, ngực áo, khăn đội đầu, đầu khố thường có vai trò khác nhau. Chỗ được trang trí kỹ nhất thường là chỗ dễ nhìn thấy nhất hoặc chỗ cộng đồng coi trọng.
  • Làm bằng kỹ thuật gì? Dệt, thêu, vẽ sáp hay đắp vải. Kỹ thuật cho biết khá nhiều về dân tộc và vùng làm ra tấm vải.
  • Màu nền và màu điểm là gì? Nền chàm đen với sọc đỏ thường gặp ở Tây Nguyên; nền đen với cạp hoa văn lớn là váy Mường; nền chàm với hoa văn trắng là vải vẽ sáp H'Mông.
  • Ai làm và dùng vào dịp nào? Đồ ngày thường, đồ lễ, đồ cưới, đồ của người chủ lễ có hoa văn khác nhau. Biết dịp dùng giúp tránh nhầm lẫn.
  • Người làm nói gì? Cách giải thích của người dệt, người thêu là nguồn quan trọng nhất. Nếu không hỏi được, nên ghi "theo cách giải thích phổ biến" thay vì khẳng định.

Năm câu hỏi này cũng giúp người mua thổ cẩm biết mình đang mua gì: một tấm vải dệt tay của một dân tộc cụ thể, hay một sản phẩm in mô phỏng hoa văn chung chung.

Với giáo viên, học sinh làm bài tìm hiểu về văn hoá dân tộc, bộ câu hỏi này là khung đơn giản để mô tả một hiện vật một cách cụ thể, có căn cứ.

Những diễn giải sai thường gặp

Sai lầm thứ nhất là gán ý nghĩa huyền bí cho mọi hoạ tiết. Trên mạng có nhiều bài viết khẳng định hình này là bùa hộ mệnh, hình kia mang năng lượng đặc biệt, mà không dẫn nguồn từ cộng đồng. Cách viết như vậy làm sai lệch văn hoá và có khi khiến người trong cộng đồng khó chịu.

Sai lầm thứ hai là gộp tất cả thổ cẩm thành một. Nói "thổ cẩm vùng cao" như một thứ duy nhất là bỏ qua sự khác biệt rất lớn giữa vải lanh vẽ sáp H'Mông, cạp váy Mường, khăn piêu Thái, áo đắp vải Lô Lô hay khố Tây Nguyên. Mỗi loại có kỹ thuật, chất liệu và cách dùng riêng.

Sai lầm thứ ba là đánh giá hoa văn theo kiểu hơn kém: dân tộc này hoa văn đẹp hơn, dân tộc kia đơn giản hơn. Trang phục chàm trơn của người Tày, Nùng không phải là kém hơn áo thêu kín của người Dao; đó là hai quan niệm thẩm mỹ khác nhau. Viết về văn hoá các dân tộc nên giữ cách nhìn ngang hàng.

Sai lầm thứ tư là coi hoa văn trên sản phẩm du lịch là hoa văn truyền thống nguyên gốc. Nhiều sản phẩm đã được đơn giản hoá, đổi màu, phối lại cho hợp thị hiếu khách. Điều này không xấu, nhưng khi nghiên cứu cần phân biệt với hiện vật cũ trong bảo tàng hoặc đồ được người trong cộng đồng dùng thật.

Giữ gìn hoa văn trong đời sống hôm nay

Ngày nay, máy dệt công nghiệp và máy thêu có thể sản xuất hàng loạt vải mang hoa văn dân tộc với chi phí thấp. Điều này giúp hoa văn phổ biến rộng hơn, nhưng cũng làm giảm nhu cầu với hàng thủ công. Ở nhiều bản làng, số người còn dệt, thêu theo lối cũ ngày một ít, chủ yếu là người lớn tuổi.

Nhiều địa phương đã có chương trình hỗ trợ: mở lớp truyền nghề, thành lập hợp tác xã, đưa sản phẩm thổ cẩm vào các điểm du lịch cộng đồng, hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu tập thể. Một số nghề dệt, thêu đã được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia, giúp người làm nghề được ghi nhận.

Các nhà thiết kế thời trang ngày càng quan tâm tới hoa văn dân tộc. Sự hợp tác công bằng gồm: làm việc trực tiếp với người làm nghề, trả công xứng đáng, ghi rõ nguồn gốc dân tộc và vùng, không đăng ký độc quyền những hoa văn vốn thuộc về cộng đồng. Khi những nguyên tắc này được tôn trọng, thời trang trở thành con đường giúp nghề sống được.

Với người đọc phổ thông, cách góp phần đơn giản nhất là tìm hiểu đúng, mua đúng và nói đúng: mua sản phẩm thủ công khi có thể, hỏi rõ nguồn gốc, gọi tên dân tộc chính xác, chia sẻ thông tin có nguồn. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam và các bảo tàng tỉnh là nơi tốt để bắt đầu.

Câu hỏi thường gặp

Thổ cẩm là gì?

Thổ cẩm là cách gọi chung các loại vải dệt thủ công có hoa văn của các dân tộc thiểu số. Trong cách dùng hằng ngày, người ta gọi cả vải thêu, vải vẽ sáp, vải đắp ghép là thổ cẩm, dù kỹ thuật khác nhau.

Hoa văn thổ cẩm được làm bằng những kỹ thuật nào?

Có bốn kỹ thuật chính: dệt hoa văn ngay trên khung dệt, thêu bằng kim chỉ, vẽ sáp ong rồi nhuộm chàm, và cắt ghép, đắp vải màu. Nhiều trang phục kết hợp hai ba kỹ thuật cùng lúc.

Hoạ tiết sao tám cánh có ý nghĩa gì?

Sao tám cánh xuất hiện ở nhiều dân tộc, thường được liên tưởng tới mặt trời, ánh sáng, có tài liệu nối với hoa văn trên trống đồng. Đây là cách giải thích phổ biến, mỗi cộng đồng có thể hiểu khác.

Có nên tin các bài viết nói hoa văn là bùa hộ mệnh?

Nên thận trọng. Nhiều bài viết gán ý nghĩa huyền bí cho hoa văn mà không dẫn nguồn từ cộng đồng. Nên tìm đến lời giải thích của người làm nghề, bảo tàng và các nghiên cứu dân tộc học có ghi nguồn.

Làm sao biết một tấm thổ cẩm là của dân tộc nào?

Nhìn kỹ thuật làm, màu nền, màu điểm và vị trí hoa văn trên trang phục, rồi hỏi người bán hoặc người làm. Mỗi dân tộc có cách làm và phối màu riêng, nhưng cách chắc nhất vẫn là hỏi nguồn gốc.

Mua thổ cẩm thế nào để ủng hộ người làm nghề?

Nên mua trực tiếp tại làng nghề, hợp tác xã, chợ phiên hoặc qua các nhóm người làm nghề; hỏi rõ hàng dệt tay hay dệt máy; và trân trọng giá trị công sức của sản phẩm thủ công.

Thổ cẩm Tây Nguyên khác thổ cẩm miền núi phía Bắc thế nào?

Thổ cẩm Tây Nguyên thường dệt trên khung dệt căng bằng lưng, nền đen chàm, sọc đỏ trắng vàng chạy ngang. Miền núi phía Bắc đa dạng hơn về kỹ thuật: dệt cạp váy, thêu, vẽ sáp, đắp ghép vải.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138