DacDiem.comĐặc Điểm
Nhà ở và bản làng

Nhà dài người Ê Đê: vì sao dài theo số gia đình và cầu thang đực cái

Nhà dài Ê Đê nối thêm khi con gái lấy chồng; bài tả gian khách gah, gian ở ok, ghế kpan, bếp, hai cầu thang đực cái và nếp ở của dòng họ mẹ.

Very long wooden stilt longhouse with a thatched roof in a Central Highlands village, two carved wooden staircases at the front porch, coffee trees and red earth, golden hour

Nhà dài của người Ê Đê dài vì đó là nhà chung của nhiều gia đình nhỏ cùng một dòng mẹ: mỗi khi con gái lấy chồng, chồng về ở nhà vợ và ngôi nhà được nối thêm một đoạn. Ở đầu nhà có hai chiếc cầu thang, thường được gọi là cầu thang cái và cầu thang đực; cầu thang cái tạc hình đôi bầu vú và vầng trăng, là biểu tượng dễ nhận ra nhất của nhà dài Ê Đê.

Bài này tả cấu tạo ngôi nhà từ ngoài vào trong, giải thích vì sao nhà dài theo số gia đình, hai chiếc cầu thang khác nhau thế nào, gian khách gah và gian ở ok được dùng ra sao, cùng những điều nên biết khi ghé một buôn Ê Đê. Hồ sơ dân tộc Ê Đê và nếp mẫu hệ nằm ở mục các dân tộc Tây Nguyên của trang.

Dài theo số gia đình: nhà của một dòng mẹ

Người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ: con mang họ mẹ, con gái ở lại nhà mẹ, con trai lấy vợ thì về ở nhà vợ. Một ngôi nhà vì thế gồm bà, các con gái, các cháu gái cùng chồng con của họ. Mỗi cặp vợ chồng với con nhỏ là một gia đình nhỏ, có ngăn ngủ riêng, có bếp riêng trong ngôi nhà chung.

Khi có thêm một cô con gái lấy chồng, nhà cần thêm chỗ cho gia đình mới. Thay vì dựng nhà khác, dòng họ nối dài ngôi nhà về phía sau một hoặc vài gian. Qua nhiều thế hệ, có ngôi nhà dài tới vài chục mét, thậm chí hơn, chứa hàng chục gia đình nhỏ. Người Ê Đê có câu ví ngôi nhà dài như tiếng chiêng ngân, ý nói nhà càng dài thì dòng họ càng đông, càng thịnh.

Người đứng đầu ngôi nhà là một phụ nữ lớn tuổi có uy tín trong dòng, được tài liệu gọi là chủ nhà. Bà giữ chiêng, ché, quản lý tài sản chung và cùng các thành viên bàn những việc lớn của nhà. Đàn ông có tiếng nói trong việc buôn, việc làng, nhưng tài sản nhà và đất đai theo dòng nữ. Hiểu điều này mới thấy vì sao độ dài ngôi nhà gắn trực tiếp với số con gái trong dòng.

Cấu tạo ngôi nhà: cột, sàn, vách, mái

Nhà sàn hướng bắc – nam. Nhà dài là nhà sàn, thân nhà thường chạy theo hướng bắc – nam, cửa chính mở ở đầu hồi phía trước. Sàn cao chừng một tầm người hoặc thấp hơn, gầm để củi, cối giã, nông cụ.

Cột và xà. Cột làm bằng gỗ tròn hoặc đẽo vuông, chôn xuống đất hoặc kê đá. Các xà dọc rất dài nối cột thành khung, có những cây xà cả thân gỗ lớn. Một số cột ở gian khách được chạm khắc hình người, thú, ngực phụ nữ, vầng trăng, dấu hiệu của nhà khá giả. Gỗ làm cột, xà ưu tiên loại cứng, chịu được mối mọt và mưa nắng nhiều năm.

Sàn và vách. Sàn lát bằng ván hoặc bằng cây lồ ô, tre đập dập. Vách làm bằng phên tre đan hoặc ván gỗ, hơi nghiêng ra ngoài theo dáng mái. Nhà ít cửa sổ, ngoài cửa chính ở đầu nhà còn có cửa phụ ở cuối nhà hoặc dọc vách.

Mái. Mái tranh dày, hai mái chính dốc xuống thấp, hai đầu hồi có mái che nhỏ. Mái phủ thấp giúp trong nhà mát vào mùa khô, kín gió vào mùa mưa. Ngày nay nhiều nhà dài lợp tôn hoặc ngói, dáng mái thay đổi theo.

Hai cầu thang: cầu thang cái và cầu thang đực

Trước cửa chính của nhà dài là một khoảng hiên sàn rộng, nơi phơi lúa, ngồi làm việc nhẹ, đón khách. Lên hiên có hai chiếc cầu thang làm từ thân gỗ nguyên khối, đẽo thành bậc. Người Ê Đê và các tài liệu thường gọi một chiếc là cầu thang cái, chiếc kia là cầu thang đực.

Cầu thang cái được chú ý nhiều nhất: đầu cầu thang tạc đôi bầu vú phụ nữ, phía trên có hình vầng trăng khuyết, có nơi thêm hình rùa, hình chim. Theo cách giải thích phổ biến, đôi bầu vú tượng trưng cho người mẹ, sự nuôi dưỡng và nếp mẫu hệ; vầng trăng gắn với lịch nông nghiệp và sự sinh sôi. Cầu thang đực thì đơn giản hơn, ít hoặc không chạm khắc.

Về cách dùng, tài liệu chưa thống nhất hoàn toàn. Nhiều nguồn ghi cầu thang cái dành cho phụ nữ trong nhà và khách, cầu thang đực dành cho đàn ông; có nguồn ghi ngược lại hoặc cho rằng ngày thường ai cũng đi được, chỉ trong nghi lễ mới phân biệt. Khi đến buôn, cách đúng là hỏi chủ nhà nên lên cầu thang nào. Số bậc thang thường là số lẻ, người lên nhà rửa chân ở chân cầu thang, để dép lại bên dưới.

Gian khách gah: nơi đặt chiêng, ché và ghế kpan

Bước vào cửa chính là gah, phần nhà phía trước dùng chung cho cả dòng họ. Đây là nơi tiếp khách, tổ chức lễ, uống rượu cần, đánh chiêng, và nơi người già ngồi kể khan bên bếp lửa. Gian gah rộng, ít vách ngăn, sàn thường lát ván tốt nhất trong nhà.

Vật đáng chú ý nhất trong gah là ghế kpan, chiếc ghế dài đẽo từ một thân cây lớn, có khi dài hàng chục mét, đầu ghế tạc hình đầu thú hoặc mũi thuyền. Ghế kpan đặt dọc theo vách, dành cho các nghệ nhân đánh chiêng ngồi trong lễ hội và cho người có uy tín. Một chiếc ghế kpan lớn là dấu hiệu dòng họ giàu có, vì để có nó phải tìm được cây gỗ đủ lớn và huy động cả buôn đẽo, kéo về.

Cũng ở gah là bếp chung, các ché rượu quý, bộ chiêng của nhà, chiếc trống lớn có nơi treo trên xà. Người Ê Đê coi ché và chiêng là tài sản, là thước đo sự giàu sang, được bảo quản cẩn thận. Khách không tự ý gõ chiêng, không chạm vào ché khi chưa được mời.

Gian ở ok: ngăn ngủ và bếp của từng gia đình

Phía sau gah là ok, phần nhà để ở. Dọc một bên vách là dãy ngăn ngủ, mỗi ngăn của một gia đình nhỏ, chia bằng vách phên. Bên kia là lối đi dọc nhà, dọc lối đi đặt các bếp lửa nhỏ: mỗi gia đình một bếp để nấu ăn, sưởi ấm. Ngăn gần gah thường là của người chủ nhà lớn tuổi, các ngăn sau là của các con gái theo thứ tự lấy chồng.

Cuối nhà có cửa phụ dẫn xuống cầu thang sau, gần nguồn nước và khu vườn. Phụ nữ đi lấy nước, giã gạo thường dùng lối này. Trên các ngăn ngủ là giàn gác để lúa, đồ dùng, gùi. Không gian ok là nơi riêng của gia đình, khách không đi vào khi không được mời.

Nhìn số bếp lửa dọc gian ok, người trong buôn biết ngôi nhà có bao nhiêu gia đình nhỏ. Khi một gia đình tách ra dựng nhà riêng, ngôi nhà có thể được cắt ngắn bớt. Như vậy, nhà dài là một ngôi nhà sống: dài ra, ngắn lại theo nhịp của dòng họ.

Dựng và nối nhà dài: việc của cả buôn

Dựng một ngôi nhà dài mới hay nối thêm vài gian là việc cần sức của nhiều người. Đàn ông trong dòng họ và trong buôn vào rừng chọn cây, chặt, đẽo cột, xà; những cây lớn làm xà dọc hay ghế kpan phải nhiều người khiêng, kéo về buôn. Phụ nữ lo cắt tranh, chuẩn bị lạt buộc, nấu ăn, ủ rượu cho những ngày làm.

Theo lời kể được nhiều tài liệu ghi lại, trước khi vào rừng lấy gỗ và trước khi dựng nhà, gia đình làm lễ cúng xin phép theo phong tục, có rượu cần, có chiêng. Khi nhà xong, lễ mừng nhà mới là một trong những lễ vui nhất của buôn: khách các buôn lân cận được mời, chiêng đánh suốt đêm, ché rượu xếp dọc gian gah. Những lễ này được tả như nếp văn hoá của cộng đồng, mức giữ gìn ngày nay khác nhau giữa các buôn.

Việc nối nhà diễn ra theo cách tương tự nhưng nhỏ hơn: tháo vách cuối nhà, dựng thêm cột, kéo dài xà và mái, rồi lắp lại vách. Vì vậy, nhìn kỹ một ngôi nhà dài cũ, đôi khi thấy các đoạn mái, đoạn vách có màu khác nhau, dấu vết của những lần nối nhà qua nhiều thế hệ. Đó là cách ngôi nhà ghi lại lịch sử của dòng họ mà không cần chữ viết.

Nhà dài hôm nay và khi ghé buôn Ê Đê

Số nhà dài truyền thống ở Đắk Lắk đã giảm nhiều; nhiều gia đình ở nhà xây hoặc nhà sàn ngắn. Một số buôn quanh Buôn Ma Thuột vẫn giữ nhà dài, có nhà đón khách lưu trú. Khi ghé, nên nhớ:

  • Hỏi chủ nhà trước khi lên cầu thang và hỏi nên đi cầu thang nào.
  • Rửa chân, để dép ở chân cầu thang.
  • Ở gah thì ngồi theo chỗ chủ nhà mời; không ngồi lên ghế kpan nếu không được mời.
  • Không tự ý đánh chiêng, mở ché, chạm vào đồ trên giàn gác.
  • Không đi vào gian ok, không chụp ảnh các ngăn ngủ.
  • Uống rượu cần theo lượt chủ nhà mời, không nên từ chối thẳng mà có thể nhấp tượng trưng.

Người muốn tìm hiểu kỹ có thể xem ngôi nhà dài Ê Đê dựng lại tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, hoặc các trưng bày về văn hoá Tây Nguyên ở bảo tàng tỉnh Đắk Lắk. Những nghiên cứu về luật tục và gia đình mẫu hệ Ê Đê của Viện Dân tộc học cũng giúp hiểu vì sao ngôi nhà được tổ chức như vậy.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nhà của người Ê Đê lại dài?

Vì đó là nhà chung của nhiều gia đình nhỏ cùng một dòng mẹ. Theo nếp mẫu hệ, con gái lấy chồng thì chồng về ở nhà vợ, ngôi nhà được nối thêm một đoạn, nên độ dài phản ánh số gia đình trong dòng.

Cầu thang đực và cầu thang cái khác nhau thế nào?

Cầu thang cái tạc đôi bầu vú và vầng trăng khuyết, tượng trưng cho người mẹ và sự sinh sôi; cầu thang đực đơn giản, ít chạm khắc. Cách dùng mỗi cầu thang theo tài liệu chưa thống nhất, nên hỏi chủ nhà khi đến.

Ghế kpan là gì?

Ghế kpan là chiếc ghế dài đẽo từ một thân cây lớn, đặt trong gian khách của nhà dài, dành cho nghệ nhân đánh chiêng và người có uy tín ngồi trong lễ. Ghế kpan lớn là dấu hiệu dòng họ giàu có.

Gian gah và gian ok trong nhà dài là gì?

Gah là phần nhà phía trước dùng chung để tiếp khách, làm lễ, đặt chiêng ché và bếp chung. Ok là phần nhà phía sau để ở, gồm dãy ngăn ngủ và các bếp nhỏ của từng gia đình trong dòng họ.

Ai là người đứng đầu nhà dài Ê Đê?

Người đứng đầu là một phụ nữ lớn tuổi có uy tín trong dòng mẹ. Bà giữ chiêng, ché, quản lý tài sản chung và cùng các thành viên quyết định những việc lớn của ngôi nhà.

Hiện nay còn nhà dài Ê Đê không?

Vẫn còn nhưng ít hơn trước. Một số buôn quanh Buôn Ma Thuột thuộc tỉnh Đắk Lắk còn giữ nhà dài, có nhà đón khách lưu trú. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội cũng có ngôi nhà dài Ê Đê dựng lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138