Nhà Gươl là ngôi nhà chung của làng Cơ Tu, đứng ở giữa khoảng sân trung tâm, các nhà ở xếp quanh thành hình tròn hoặc bầu dục, cửa đều hướng về Gươl. Ngôi nhà là nơi tiếp khách, họp làng, làm lễ, cất giữ trống chiêng và là niềm tự hào lớn nhất của làng, được dựng bằng gỗ, mái tranh hoặc lá, nổi bật với cột cái ở giữa chạm khắc công phu.
Người Cơ Tu sống ở vùng núi Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, và vùng A Lưới, Nam Đông cũ, nay thuộc thành phố Huế. Bài này tả vị trí nhà Gươl trong làng, cấu trúc, trang trí, cách cả làng cùng dựng và vai trò của ngôi nhà trong đời sống Cơ Tu hôm nay.
Làng tròn và vị trí của nhà Gươl
Làng Cơ Tu truyền thống, người Cơ Tu gọi là vel, có bố cục rất dễ nhận ra: các nhà sàn của từng gia đình xếp thành vòng tròn hoặc vòng bầu dục quanh một khoảng sân rộng. Ở giữa sân là nhà Gươl, cạnh đó là cột lễ dùng trong các dịp lễ lớn. Cửa nhà ở đều quay vào trong, nhìn về Gươl, như cả làng cùng quây quần quanh một bếp lửa chung.
Bố cục tròn ấy có cả lý do thực tế lẫn ý nghĩa cộng đồng. Thời xưa, làng ở giữa rừng núi, cần phòng thủ trước thú dữ và các mối nguy; nhà xếp vòng tròn, mọi cửa nhìn vào giữa giúp người trong làng dễ thấy nhau, dễ hô hoán. Khoảng sân giữa là nơi cả làng tụ họp, múa tung tung da dá trong lễ hội.
Nhà Gươl đứng ở chỗ trang trọng nhất của làng. Người Cơ Tu coi Gươl là bộ mặt của làng, là nơi khách từ làng khác đến đầu tiên. Một làng có Gươl đẹp, chắc, chạm khắc khéo thì được các làng xung quanh nể trọng.
Cấu trúc: cột cái, sàn, mái chóp
Cột cái. Nét quan trọng nhất của nhà Gươl là cây cột cái ở giữa nhà, thường là thân gỗ lớn và tốt nhất làng tìm được. Cột cái chạm khắc hình người, chim, cá, trâu, hoa văn hình học, có khi sơn màu đỏ, đen, trắng. Đây là phần được làm kỹ nhất và có ý nghĩa nhất của ngôi nhà.
Khung và sàn. Quanh cột cái là các cột phụ đỡ sàn và mái, nối bằng xà ngàm, buộc lạt mây. Gươl là nhà sàn, sàn lát ván dày, giữa sàn có bếp lửa. Lên Gươl bằng cầu thang gỗ đẽo bậc.
Mái. Mái Gươl lợp tranh hoặc lá, có dáng chóp nhọn hoặc dáng mai rùa ở hai đầu, nhiều Gươl có hai đầu nóc gắn hình chim, hình trâu bằng gỗ. Mái cao vừa phải, không vươn quá cao như nhà rông Xơ Đăng, nhưng dày, kín và cân đối.
Vách và trang trí. Vách ván hoặc phên, trên các tấm ván, xà ngang, đầu cột được chạm hoa văn hoặc vẽ màu. Trên vách treo sừng trâu, chiêng, trống, đồ dùng trong lễ, những vật kể lại các lễ lớn mà làng đã làm.
Ý nghĩa của hoa văn và tượng gỗ
Người Cơ Tu nổi tiếng với nghề chạm gỗ, và nhà Gươl là nơi tay nghề ấy được thể hiện đầy đủ nhất. Các hình chạm thường lấy từ đời sống: người giã gạo, người đánh chiêng, con trâu, con chim, con cá, cây lúa, hoa văn sóng nước, hình răng cưa. Màu sắc chủ yếu là đỏ, đen, trắng lấy từ đất, than, vỏ cây.
Theo cách giải thích phổ biến, hình trâu gắn với các lễ lớn và sự sung túc, hình chim gắn với trời và mùa màng, hình người làm việc ghi lại nhịp sống của làng. Ý nghĩa cụ thể của từng hoạ tiết có thể khác nhau giữa các làng, và tài liệu không phải lúc nào cũng thống nhất. Cách đọc đúng nhất vẫn là hỏi người thợ chạm hoặc già làng ngay tại chỗ.
Các nghệ nhân chạm gỗ Cơ Tu học nghề bằng cách theo người đi trước, không có bản vẽ. Mỗi Gươl vì thế là một tác phẩm riêng, mang dấu tay của những người thợ trong làng ở một thời điểm. Nhiều Gươl dựng lại sau này giữ nguyên cột cái cũ, coi đó là phần hồn của ngôi nhà.
Cả làng cùng dựng nhà Gươl
Dựng Gươl là việc lớn của cả làng, kéo dài nhiều tháng. Trình tự thường được kể lại như sau:
- Già làng và những người có uy tín họp bàn, thống nhất dựng mới hoặc dựng lại Gươl, chọn thời điểm sau mùa thu hoạch khi người làng rảnh việc rẫy.
- Đàn ông vào rừng tìm cây làm cột cái và các cột phụ; cây cột cái được chọn kỹ nhất, có lễ cúng xin theo phong tục trước khi chặt.
- Gỗ được kéo về làng, những người thợ giỏi đẽo cột, chạm hoa văn; phụ nữ cắt tranh, chuẩn bị lạt, nấu ăn cho người làm.
- Dựng cột cái trước, rồi dựng khung, gác xà, làm sàn; cả làng góp sức kéo cột, buộc lạt.
- Lợp mái, làm vách, trang trí; đặt bếp lửa giữa nhà.
- Làm lễ mừng Gươl mới, mời các làng lân cận đến dự, đánh chiêng trống, múa tung tung da dá ở sân giữa làng.
Việc mỗi gia đình góp gỗ, góp công, góp gạo cho ngôi nhà chung là cách người Cơ Tu nuôi tinh thần đoàn kết. Người già thường nói, nhìn Gươl là biết làng có đồng lòng hay không. Những nghi thức kèm theo được tả ở đây như nếp văn hoá của làng, không bàn chuyện linh ứng.
Nhà Gươl dùng để làm gì
Gươl là nơi tiếp khách của làng: khách đến làng được đưa thẳng lên Gươl, già làng ra chào, mời rượu, hỏi chuyện. Gươl cũng là nơi họp bàn việc làng, chia đất rẫy, giải quyết mâu thuẫn theo luật tục, phân công việc cho mùa mới.
Các lễ lớn của làng như lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước, lễ đón khách quý được tổ chức ở Gươl và sân trước Gươl. Trống, chiêng, những vật dùng trong lễ được cất trên vách Gươl. Theo nếp cũ, Gươl còn là chỗ ngủ của trai làng chưa vợ và của khách ở lại qua đêm, nơi người già kể chuyện làng cho lớp trẻ.
Trước đây phụ nữ ít lên Gươl, chủ yếu trong các dịp lễ; nhiều làng hiện nay đã thay đổi, Gươl là nơi sinh hoạt chung của cả thôn, có cả phụ nữ và trẻ em. Các lớp truyền dạy múa, đánh chiêng, dệt vải cũng hay mở ở Gươl.
Bếp lửa giữa Gươl gần như không bao giờ để tắt hẳn trong những ngày làng có việc. Quanh bếp, người già ngồi chỗ trong, khách ngồi chỗ được mời, thanh niên ngồi phía ngoài lo rót rượu, giữ lửa. Trật tự chỗ ngồi ấy thể hiện cách người Cơ Tu kính trọng người già và quý khách.
Nhà chung của các dân tộc lân cận dọc Trường Sơn
Người Cơ Tu không phải dân tộc duy nhất ở dải Trường Sơn có nhà chung của làng. Người Tà Ôi ở vùng A Lưới cũ cũng có nhà chung, nhiều nơi gọi theo cách gọi của người Cơ Tu là Gươl, vì hai dân tộc sống gần nhau, có nhiều nét văn hoá giao thoa. Người Giẻ Triêng ở vùng ngã ba biên giới, người Xơ Đăng ở phía nam thì có nhà rông mái cao. Các nhóm Bru – Vân Kiều ở vùng núi Quảng Trị có nhà sinh hoạt chung với dáng và cách gọi riêng.
Điểm giống nhau giữa các ngôi nhà chung ấy là vai trò: nơi làng họp bàn, tiếp khách, làm lễ, nơi người già truyền dạy cho lớp trẻ. Điểm khác nằm ở dáng mái, ở chiều cao, ở vị trí trong làng và ở cách trang trí. Gươl Cơ Tu nổi bật với cột cái chạm khắc và bố cục làng tròn; nhà rông Xơ Đăng nổi bật với mái cao vút; nhà chung của các nhóm nhỏ hơn thì giản dị, gắn với làng ít hộ.
Khi đọc tư liệu hoặc đi thực địa, nên tránh gọi mọi ngôi nhà chung là nhà rông. Mỗi dân tộc có tên gọi và nếp riêng cho ngôi nhà của mình; dùng đúng tên là cách tôn trọng đơn giản nhất. Nếu chưa biết tên, hỏi người trong làng: họ thường rất vui khi được giải thích về ngôi nhà chung của mình.
Gươl hôm nay và khi ghé làng Cơ Tu
Ở vùng Tây Giang, Đông Giang cũ, nhiều làng đã dựng lại Gươl bằng gỗ, tranh theo kiểu cũ, có làng chọn bê tông giả gỗ. Một số Gươl lớn được dựng làm nơi sinh hoạt chung của cả vùng trong các ngày hội văn hoá. Vùng A Lưới cũ của thành phố Huế cũng có nhiều Gươl ở các làng Cơ Tu và Tà Ôi.
Ở các làng du lịch cộng đồng, khách được lên Gươl xem múa, nghe chiêng, tìm hiểu nghề dệt và chạm gỗ. Khi ghé, nên báo trước với già làng hoặc người phụ trách, không tự ý gõ trống, chiêng, không leo lên cột, không ngồi lên chỗ của già làng cạnh bếp lửa, hỏi trước khi chụp ảnh cột cái và các vật treo trên vách.
Người muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc các công trình về văn hoá Cơ Tu của các nhà nghiên cứu ở Đà Nẵng, Huế, tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, hoặc xem nhà Gươl dựng tại Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam ở Đồng Mô. Hồ sơ dân tộc Cơ Tu nằm ở mục các dân tộc dọc Trường Sơn của trang.
Câu hỏi thường gặp
Nhà Gươl là gì?
Nhà Gươl là ngôi nhà chung của làng Cơ Tu, đứng ở giữa sân làng, các nhà ở xếp vòng quanh. Đây là nơi tiếp khách, họp làng, làm lễ, cất trống chiêng và trước đây là chỗ ngủ của trai làng chưa vợ.
Nhà Gươl khác nhà rông thế nào?
Cả hai đều là nhà chung của làng. Nhà Gươl của người Cơ Tu có cột cái chạm khắc ở giữa, mái chóp hoặc mai rùa cao vừa phải; nhà rông của Ba Na, Xơ Đăng có mái cao vút hình lưỡi rìu nhô hẳn lên trên làng.
Vì sao làng Cơ Tu có hình tròn?
Nhà ở xếp vòng tròn quanh sân giữa, cửa hướng về nhà Gươl, giúp người làng dễ thấy nhau, dễ phòng thủ thời xưa, và tạo khoảng sân chung cho lễ hội. Bố cục ấy cũng thể hiện tinh thần cả làng quây quần quanh ngôi nhà chung.
Cột cái trong nhà Gươl có ý nghĩa gì?
Cột cái là cây cột lớn nhất ở giữa nhà, được chọn và chạm khắc kỹ nhất với hình người, trâu, chim, cá và hoa văn. Người Cơ Tu coi cột cái là phần quan trọng nhất của Gươl, nhiều làng giữ lại cột cũ khi dựng lại nhà.
Người Cơ Tu sống ở đâu?
Người Cơ Tu sống chủ yếu ở vùng núi Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang cũ nay thuộc thành phố Đà Nẵng và vùng A Lưới, Nam Đông cũ nay thuộc thành phố Huế, một phần ở bên kia biên giới.
Khách du lịch có được lên nhà Gươl không?
Ở các làng làm du lịch cộng đồng, khách thường được mời lên Gươl. Nên báo trước với già làng, không tự ý đánh chiêng trống, không leo lên cột, không ngồi chỗ của già làng và hỏi trước khi chụp ảnh.