DacDiem.comĐặc Điểm
Nhà ở và bản làng

Nhà mồ và tượng nhà mồ Tây Nguyên: nghệ thuật điêu khắc dân gian

Nhà mồ Gia Rai, Ba Na và tượng gỗ quanh nhà mồ: cấu trúc, các loại tượng, cách tạc bằng rìu, gắn với lễ bỏ mả, và những điều cần giữ khi đến xem.

Weathered carved wooden statues of seated figures with hands on knees standing around a small thatched tomb house, tall grass and highland forest edge, soft overcast light

Nhà mồ là ngôi nhà nhỏ dựng trên mộ ở khu nghĩa địa của làng Tây Nguyên, nổi tiếng nhất ở người Gia Rai và Ba Na; quanh nhà mồ là hàng rào cọc và các tượng gỗ tạc người, thú, được làm cho lễ bỏ mả, lễ cuối cùng mà người sống dành cho người đã khuất. Những bức tượng ấy, tạc bằng rìu và dao từ gỗ nguyên khối, được giới nghiên cứu xem là một trong những dòng điêu khắc dân gian độc đáo của Việt Nam.

Bài này viết với sự tôn trọng dành cho một không gian thiêng của cộng đồng. Nội dung gồm vị trí khu nhà mồ trong làng, cấu trúc nhà mồ, các loại tượng và cách tạc, mối liên hệ với lễ bỏ mả, sự khác nhau giữa các dân tộc, và những điều người ngoài cần giữ khi được phép đến xem. Nghi thức được tả như nếp văn hoá, không bàn chuyện linh ứng.

Nhà mồ trong quan niệm của người Tây Nguyên

Theo quan niệm truyền thống của nhiều dân tộc Tây Nguyên, khi một người mất, người ấy chưa rời hẳn cộng đồng. Gia đình vẫn chăm sóc mộ, mang cơm nước ra mộ trong một thời gian dài, có khi vài năm. Chỉ đến khi làm lễ bỏ mả, mối liên hệ ấy mới được coi là khép lại, người đã khuất đi về thế giới của tổ tiên, người sống trở lại nhịp bình thường.

Nhà mồ là nơi thể hiện quan niệm ấy. Nó không phải một ngôi mộ đơn thuần mà là một ngôi nhà, được dựng, trang trí, rào quanh như ngôi nhà cho người đã khuất. Bên trong và quanh nhà mồ, gia đình đặt những đồ dùng thường ngày: gùi, chén bát, ché, công cụ, như chia của cho người đi xa.

Khu nhà mồ thường nằm ở rìa làng, nhiều làng đặt ở phía tây, cách khu nhà ở bằng một con suối, một bãi cỏ hoặc một dải rừng. Người trong làng chỉ đến đây khi có việc. Với người ngoài, khu nhà mồ là nơi cần được đối xử như khu mộ của bất kỳ cộng đồng nào: lặng lẽ, kính trọng, có phép.

Hiểu như vậy cũng giúp tránh một cách nhìn sai lệch đã từng phổ biến: coi khu nhà mồ như một điểm tham quan lạ mắt. Với người trong làng, đó là nơi người thân của họ nằm; mọi cách xem và kể về nhà mồ cần bắt đầu từ sự thông cảm ấy.

Cấu trúc một nhà mồ Gia Rai

Hàng rào cọc. Quanh mộ là hàng rào hình chữ nhật bằng cọc gỗ hoặc thân cây, ở bốn góc dựng những cây cột lớn hơn, đầu cột thường tạc thành tượng. Hàng rào đánh dấu không gian riêng của nhà mồ, ngăn gia súc đi vào.

Ngôi nhà mồ. Trên mộ dựng một ngôi nhà nhỏ, mái lợp tranh, có nơi lợp gỗ, nay nhiều nơi lợp tôn. Mái nhà mồ Gia Rai thường cao, dốc, phần đầu hồi và các tấm ván trang trí bằng hoa văn vẽ màu đỏ, đen, trắng: hình tròn, răng cưa, sóng nước, mặt trời, mặt trăng.

Ngôi mộ chung. Ở người Gia Rai, một nhà mồ có thể là mộ chung của nhiều người trong một dòng họ mẹ, người mất sau được chôn cạnh người mất trước. Vì vậy nhà mồ có khi được sửa, dựng lại nhiều lần.

Tượng quanh hàng rào. Các tượng gỗ đứng ở góc rào, dọc rào hoặc ngay cửa ra vào nhà mồ. Số lượng tượng tuỳ khả năng của gia đình, từ vài tượng đến vài chục tượng.

Các loại tượng nhà mồ

Tượng nhà mồ có đề tài rất gần đời sống. Loại hay gặp nhất là tượng người ngồi bó gối, hai tay ôm mặt hoặc chống cằm, được hiểu là hình người đang khóc, người đang chờ. Bên cạnh là tượng mẹ bồng con, tượng người giã gạo, người đánh chiêng, người thổi khèn, đôi nam nữ, người mang thai. Có cả tượng thú: chim, khỉ, cóc, công, voi, trâu. Kích thước tượng thay đổi từ cỡ một gang tay tới cao hơn người, tuỳ khúc gỗ và tuỳ vị trí đặt trên hàng rào.

Nhiều nhà nghiên cứu xếp tượng nhà mồ vào hai nhóm chủ đề: nhóm nói về nỗi buồn và sự chia tay, như tượng người ôm mặt, tượng người ngồi chờ; và nhóm nói về sự sống tiếp diễn, như tượng mẹ bồng con, đôi nam nữ, người mang thai, người làm việc. Đặt hai nhóm ấy cạnh nhau, khu nhà mồ vừa là nơi tiễn biệt vừa là nơi khẳng định đời sống của làng vẫn tiếp tục.

Theo cách giải thích phổ biến, các tượng người còn được coi như những người hầu, người bạn đi theo người đã khuất. Có tài liệu ghi nhận trước đây trong làng có những tượng mang dáng vẻ hài hước, chế giễu, khiến người xem bật cười giữa lễ buồn. Ý nghĩa cụ thể của từng tượng có thể khác giữa các làng, nên khi xem, đừng vội gán một nghĩa duy nhất.

Tạc tượng bằng rìu: cách làm và vẻ đẹp thô mộc

Tượng nhà mồ được tạc từ một khúc gỗ nguyên, thường là gỗ tươi vừa chặt về, không ghép. Người tạc là đàn ông trong làng, có người khéo tay được nhiều nhà nhờ. Dụng cụ chính là rìu để đẽo khối lớn, dao để vót chi tiết; không dùng bản vẽ, không đo đạc. Người thợ nhìn khúc gỗ, hình dung tượng, rồi đẽo thẳng.

Vì làm bằng rìu, nhát đẽo để lại mặt phẳng lớn, đường nét khối khái quát: đầu, mặt, tay, chân được rút gọn, nhấn vào tư thế và cảm xúc hơn là chi tiết. Chính lối tạc này tạo nên vẻ đẹp riêng mà các nhà nghệ thuật học thường so với điêu khắc hiện đại. Một số tượng được tô màu bằng than, đất đỏ, vôi.

Tượng được tạc trong những ngày chuẩn bị lễ bỏ mả, dựng quanh nhà mồ trước lễ. Sau lễ, theo nếp truyền thống, gia đình không chăm sóc nhà mồ nữa, để tượng và nhà mồ mục dần theo mưa nắng. Vì vậy, tượng nhà mồ không được làm để tồn tại mãi; vẻ đẹp của nó gắn với chính sự tàn phai ấy.

Nhà mồ và lễ bỏ mả

Lễ bỏ mả, người Gia Rai gọi là pơ thi, là dịp nhà mồ được dựng mới hoặc sửa lại và tượng được đặt quanh. Lễ thường làm vào mùa khô, sau thu hoạch, kéo dài vài ngày, cả làng và họ hàng các làng lân cận cùng tham gia, có chiêng, múa, rượu cần. Trình tự nghi lễ được trình bày kỹ ở bài về lễ bỏ mả trong mục Lễ hội và phong tục.

Với nhà mồ, lễ bỏ mả là điểm mốc: trước lễ, gia đình chăm mộ, mang đồ ăn ra mộ; sau lễ, mộ được bỏ lại, tượng và nhà mồ để cho thời gian làm việc của nó. Một gia đình phải chuẩn bị nhiều năm để có đủ lúa, gia súc, rượu cho lễ, nên lễ bỏ mả của một nhà có khi làm chung với các nhà khác trong làng.

Ngày nay, nhiều làng đã giản lược lễ, rút ngắn thời gian, giảm số gia súc. Có nơi chuyển sang dựng mộ xây, nhà mồ bê tông, tượng đúc. Những làng còn giữ lễ cũ và tượng gỗ là nơi các nhà nghiên cứu, bảo tàng tìm đến để ghi chép trước khi tư liệu mất đi.

Nhà mồ của các dân tộc khác nhau thế nào

Không chỉ người Gia Rai làm nhà mồ. Bảng dưới gom những nét thường được nêu; tư liệu về từng dân tộc dày mỏng khác nhau, nên đây chỉ là khung tham khảo.

Dân tộcNét thường được nêuVùng hay gặp
Gia RaiNhà mồ mái cao, trang trí vẽ màu, mộ chung theo dòng mẹ, nhiều tượng gỗ quanh ràoTỉnh Gia Lai
Ba NaNhà mồ và tượng gần với Gia Rai, tượng người, thú quanh ràoVùng Kon Tum cũ nay thuộc Quảng Ngãi, phía bắc và đông Gia Lai
Xơ Đăng, Giẻ TriêngCó nhà mồ, mức trang trí khác nhau theo làngVùng Kon Tum cũ nay thuộc Quảng Ngãi
Ê Đê, M'NôngCó nhà mồ và lễ bỏ mả, tượng gỗ ít phổ biến hơn Gia RaiĐắk Lắk, Lâm Đồng
Cơ TuCó nhà mồ chạm khắc, quan niệm và lễ riêngVùng núi Đà Nẵng, TP Huế

Những so sánh trên chỉ ở mức khái quát. Khi đọc tài liệu, nên để ý tác giả khảo sát ở làng nào, năm nào, vì nhà mồ thay đổi rất nhanh trong vài chục năm qua.

Nếu được phép đến xem nhà mồ

Khu nhà mồ là nơi riêng của cộng đồng. Chỉ đến khi có người làng dẫn hoặc đồng ý, và nhớ:

  • Không chạm vào tượng, không ngồi, không tựa, không leo lên hàng rào hay mái nhà mồ.
  • Không lấy bất cứ thứ gì trong khu nhà mồ, kể cả mảnh gỗ mục, mảnh ché vỡ.
  • Không tạo dáng vui đùa bên tượng để chụp ảnh; hỏi người dẫn trước khi chụp.
  • Ăn mặc kín đáo, nói khẽ, không hút thuốc, không xả rác.
  • Không mua tượng nhà mồ được rao bán là đồ thật lấy từ mộ; nếu thích, chọn tượng do nghệ nhân tạc mới để bán.

Người muốn xem tượng nhà mồ trong điều kiện trưng bày có thể đến Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, nơi có nhà mồ Gia Rai được dựng lại trong khu ngoài trời, hoặc các bảo tàng tỉnh ở Tây Nguyên. Các công trình về tượng nhà mồ của Viện Dân tộc học và các nhà nghiên cứu mỹ thuật dân gian là nguồn đọc thêm đáng tin. Một số nghệ nhân ở Gia Lai vẫn tạc tượng theo lối cũ để trưng bày và truyền nghề cho lớp trẻ; xem họ làm việc là cách hiểu tượng nhà mồ trọn vẹn hơn mọi bức ảnh.

Câu hỏi thường gặp

Nhà mồ Tây Nguyên là gì?

Nhà mồ là ngôi nhà nhỏ dựng trên mộ ở khu nghĩa địa của làng, có hàng rào cọc và tượng gỗ quanh, phổ biến nhất ở người Gia Rai và Ba Na. Nó được dựng hoặc sửa lại cho lễ bỏ mả, lễ tiễn biệt cuối cùng dành cho người đã khuất.

Tượng nhà mồ thường tạc hình gì?

Hay gặp tượng người ngồi bó gối ôm mặt, mẹ bồng con, người giã gạo, đánh chiêng, đôi nam nữ, người mang thai, cùng các con vật như chim, khỉ, công, voi. Đề tài vừa nói về nỗi buồn chia tay vừa nói về sự sống tiếp diễn.

Tượng nhà mồ được làm như thế nào?

Tượng được tạc từ một khúc gỗ nguyên, thường là gỗ tươi, bằng rìu và dao, không có bản vẽ. Lối đẽo bằng rìu tạo mặt phẳng lớn, đường nét khái quát, nhấn vào tư thế và cảm xúc, tạo nên vẻ đẹp thô mộc riêng.

Vì sao nhà mồ bị bỏ cho mục nát sau lễ bỏ mả?

Theo quan niệm truyền thống, sau lễ bỏ mả người đã khuất đã đi về thế giới tổ tiên, mối liên hệ chăm sóc mộ khép lại. Gia đình không sửa sang nữa, để tượng và nhà mồ mục dần theo thời gian.

Khách có được vào khu nhà mồ không?

Chỉ nên vào khi có người làng dẫn hoặc đồng ý. Khi vào, không chạm, không leo lên tượng và nhà mồ, không lấy bất cứ thứ gì, không tạo dáng vui đùa để chụp ảnh và giữ thái độ trang nghiêm như ở bất kỳ khu mộ nào.

Có thể xem tượng nhà mồ ở bảo tàng nào?

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có nhà mồ Gia Rai dựng lại trong khu trưng bày ngoài trời. Các bảo tàng tỉnh ở Tây Nguyên cũng trưng bày tượng nhà mồ và tư liệu về lễ bỏ mả.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138