Nhà nấm là cách người ta quen gọi ngôi nhà truyền thống của người Hà Nhì: tường đất trình dày, mái cỏ tranh bốn mái trùm xuống thấp, nhìn từ xa giống những cây nấm mọc trên sườn núi. Kiểu nhà này gắn với các bản Hà Nhì ở vùng Y Tý, Bát Xát cũ của tỉnh Lào Cai, vùng Mường Tè cũ của Lai Châu và vùng Mường Nhé cũ của Điện Biên, nơi quanh năm có mây mù và mùa đông rét đậm.
Bài này đi vào hình dáng, vật liệu, cách chia không gian bên trong, cách một bản Hà Nhì được xếp trên sườn núi, và những thay đổi của nhà nấm hiện nay. Người Hà Nhì thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng – Miến, là một trong những dân tộc ít người ở vùng biên; hồ sơ đầy đủ về dân tộc này nằm ở mục các dân tộc ít người phía Bắc của trang.
Dáng nhà: vì sao gọi là nhà nấm
Ngôi nhà Hà Nhì truyền thống là nhà trệt, mặt bằng gần vuông hoặc chữ nhật ngắn. Bốn bức tường đất không cao, chỉ ngang hoặc hơn đầu người một chút. Trên tường là bộ mái cỏ tranh rất dày, bốn mái dốc, phủ trùm ra ngoài mép tường và buông xuống thấp. Khi nhìn từ xa, phần tường gần như khuất sau mái, chỉ thấy một chỏm cỏ tròn nâu xám nhô lên giữa sương, nên người ta liên tưởng tới cây nấm.
Hình dáng này không phải để làm đẹp mà để chống rét. Mái thấp và dày giúp giữ hơi ấm của bếp lửa bên trong, chặn gió buốt trên sườn núi cao. Mái vươn rộng che kín chân tường, không cho nước mưa xói vào đất trình. Với vùng có độ ẩm cao, mây mù nhiều ngày liền, bộ mái cỏ còn là lớp đệm hút ẩm rồi tự khô dần nhờ khói bếp.
Nhà nấm thường không có cửa sổ, hoặc chỉ có những ô thoáng nhỏ trên tường. Cửa chính thấp, người lớn phải hơi cúi khi bước vào. Bên trong nhà vì thế khá tối, ánh sáng chủ yếu đến từ bếp lửa và cửa chính để mở ban ngày. Người mới vào nhà cần đứng lại một lúc cho mắt quen bóng tối rồi mới nhìn rõ các vách, các giá treo đồ và chỗ ngồi quanh bếp.
Vật liệu và cách dựng
Tường đất trình. Giống nhiều cư dân vùng cao khác, người Hà Nhì nện đất trong khuôn ván thành từng lớp, tường dày chừng bốn mươi đến năm mươi phân. Đất được chọn kỹ, bỏ rễ, bỏ đá to, trộn ẩm vừa. Công nện tường thường do họ hàng, láng giềng góp sức, mỗi đợt kéo dài nhiều ngày.
Khung gỗ bên trong. Cột và xà bằng gỗ dựng phía trong tường, đỡ sàn gác và bộ mái. Số cột không nhiều, gỗ lấy từ rừng quanh bản. Các mối nối dùng mộng và dây buộc, nên khi cần có thể thay cột hỏng mà không phải dỡ cả nhà.
Mái cỏ tranh. Cỏ tranh cắt vào mùa khô, phơi rồi bó thành từng tấm, xếp chồng lớp này lên lớp kia, buộc vào hệ rui mè. Mái dày có khi vài chục phân. Mái tốt giữ được nhiều năm; đến kỳ thay, cả bản cùng cắt cỏ, cùng lợp trong một hai ngày.
Sàn gác. Phía trên các gian là sàn gác làm bằng gỗ, có tài liệu mô tả sàn được phủ thêm một lớp đất mỏng để giữ ấm và hạn chế lửa bén lên mái. Gác là kho lúa, ngô, đậu, hạt giống, cũng là chỗ để đồ dùng ít khi lấy xuống.
Bên trong nhà nấm: bếp, khu ngủ và chỗ thờ
Không gian bên trong nhà nấm thường chia thành vài phần theo chiều ngang. Tài liệu dân tộc học ghi nhận nhiều nhà Hà Nhì có sự phân khu theo giới: một phía gần cửa chính và bếp tiếp khách dành cho nam giới, phía bên kia, gần bếp nấu, dành cho phụ nữ. Mức tách bạch khác nhau giữa các bản và các gia đình.
Bếp lửa là trung tâm của ngôi nhà. Nhiều nhà có hai bếp: một bếp nhỏ để sưởi, đun nước, tiếp khách; một bếp lớn đắp đất để nấu cơm, nấu cám. Khói bếp lan khắp nhà, ám đen xà gỗ và mặt dưới mái, nhưng chính khói ấy giữ cho mái cỏ và lương thực trên gác khô ráo, ít mối mọt.
Chỗ thờ tổ tiên đặt ở một vị trí trang trọng trong nhà, thường trên vách phía trong hoặc trên một giá gỗ. Đây là nơi người ngoài không tự ý đến gần. Khu ngủ của các thành viên trong gia đình xếp quanh bếp, ngăn bằng vách ván hoặc tấm phên. Đồ đạc trong nhà ít: chiếu, chăn, vài chiếc ghế gỗ thấp, chum đựng nước, gùi, nông cụ treo trên vách.
Bản Hà Nhì trên sườn núi
Bản Hà Nhì thường nằm trên sườn núi hoặc trong thung lũng nhỏ ở độ cao lớn, quay mặt về phía ruộng bậc thang. Nhà xếp thành từng cụm theo thế đất, không thẳng hàng, mái nấm nối nhau thành từng lớp trên sườn dốc. Phía trên bản thường có một khu rừng được cả bản giữ gìn, không chặt phá.
Khu rừng đầu bản gắn với lễ cúng rừng hằng năm của người Hà Nhì, nghi lễ mà chuyên mục Lễ hội và phong tục có bài riêng. Về mặt sinh thái, giữ rừng phía trên bản cũng là giữ nguồn nước chảy xuống ruộng bậc thang và chắn đất đá sạt lở xuống nhà. Dưới bản là những thửa ruộng xếp tầng, nước dẫn từ khe suối bằng mương đất, máng tre.
Mỗi bản có cổng bản, có lối mòn nối các cụm nhà, có bãi đất trống làm nơi tụ họp. Các gia đình cùng dòng họ hay ở gần nhau. Vùng Y Tý với những bản như Lao Chải, Choản Thèn, Mò Phú Chải cũ được nhiều người biết đến vì cảnh nhà nấm trong biển mây, mùa lúa chín vàng trên ruộng bậc thang.
Dựng một ngôi nhà nấm: chọn đất, góp công, vào nhà mới
Việc dựng nhà ở bản Hà Nhì là việc của cả họ hàng và láng giềng chứ không riêng một gia đình. Trước hết là chọn chỗ đất: bằng phẳng vừa đủ, không nằm trên đường nước chảy, gần nguồn nước, gần các nhà cùng dòng họ. Theo lời kể của người già được nhiều tài liệu ghi lại, việc chọn đất còn đi kèm những nghi thức xin đất theo phong tục; mức giữ gìn khác nhau giữa các bản, nhiều gia đình nay chỉ giữ phần cúng đơn giản.
Khi đã có đất, gia đình chuẩn bị vật liệu trong nhiều tháng: vào rừng chọn gỗ làm cột, xà; đến mùa khô thì cắt cỏ tranh, phơi, bó thành tấm; đào sẵn đất để trộn. Đến ngày làm, người trong bản chia nhau đứng khuôn nện tường, người dựng khung, người lợp mái. Gia đình chủ nhà lo cơm nước; công sức được nhớ để đến lượt nhà khác dựng nhà thì đi giúp lại. Nếp đổi công này giúp một gia đình không nhiều của cải vẫn dựng được nhà chắc.
Nhà dựng xong, gia đình làm lễ vào nhà mới, nhóm bếp lửa đầu tiên. Bếp lửa được giữ cho cháy đều trong những ngày đầu, vừa để hong khô tường đất và mái cỏ, vừa là dấu hiệu ngôi nhà đã có người ở. Từ đó, ngọn lửa trong bếp gần như không tắt hẳn vào mùa lạnh, và mái cỏ được khói bếp nuôi cho bền theo năm tháng.
Nhà nấm Hà Nhì và nhà trình tường H'Mông: giống và khác
Hai kiểu nhà đều dùng tường đất nện, nên dễ bị nhầm. Bảng dưới gom những điểm khác dễ thấy nhất; trong thực tế mỗi vùng có thêm biến thể riêng.
| Đặc điểm | Nhà nấm Hà Nhì | Nhà trình tường H'Mông |
|---|---|---|
| Mái | Cỏ tranh rất dày, bốn mái trùm thấp | Thường hai mái, lợp ngói âm dương, ván hoặc tranh |
| Dáng nhìn từ xa | Mái lấn át tường, như cây nấm | Tường lộ rõ, mái ngói gọn |
| Tường | Đất trình, không cao | Đất trình dày, cao hơn |
| Rào quanh nhà | Ít khi có rào đá kín | Rào đá xếp khan rất phổ biến trên cao nguyên đá |
| Vùng hay gặp | Y Tý, Bát Xát cũ, Mường Tè cũ, Mường Nhé cũ | Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ cũ và nhiều vùng H'Mông khác |
Ngoài Hà Nhì và H'Mông, một số dân tộc khác ở vùng cao phía Bắc cũng làm nhà đất trình như Lô Lô, Pu Péo, Giáy ở một số nơi. Khi gặp một ngôi nhà đất, cách chắc chắn nhất để biết là của ai vẫn là hỏi người trong bản, đừng chỉ đoán theo dáng mái.
Nhà nấm hôm nay: thay đổi và giữ gìn
Trong vài chục năm gần đây, cỏ tranh ngày càng khó kiếm, công lợp lại mái nhiều, nên rất nhiều gia đình đã thay mái cỏ bằng tấm lợp hoặc tôn. Khi bộ mái đổi, dáng nấm mất đi, nhà trông giống những ngôi nhà đất thông thường. Một số gia đình xây nhà gạch mới bên cạnh, giữ nhà cũ làm kho hoặc chuồng.
Ở vùng Y Tý, chính quyền và các chương trình bảo tồn đã có những đợt hỗ trợ các gia đình giữ hoặc khôi phục mái cỏ, gắn với du lịch cộng đồng. Một số nhà nấm được sửa lại làm chỗ nghỉ cho khách: giữ tường đất và mái cỏ, thêm khu vệ sinh, thêm cửa sổ nhỏ. Cách làm này giúp gia đình có thu nhập mà không phải phá ngôi nhà cũ.
Với người đọc muốn tìm hiểu thêm, các công trình về nhà ở truyền thống vùng cao của Viện Dân tộc học, các bộ ảnh tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam là nguồn tham khảo đáng tin. Khi đến bản, nên hỏi trước khi vào nhà, không leo lên mái cỏ để chụp ảnh và không đốt lửa gần mái; một tàn lửa nhỏ có thể làm cháy cả ngôi nhà và lan sang nhà bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà của người Hà Nhì được gọi là nhà nấm?
Vì bộ mái cỏ tranh rất dày, bốn mái trùm xuống thấp che gần hết tường đất, nhìn từ xa giống cây nấm mọc trên sườn núi. Tên gọi này do người ngoài đặt theo hình dáng, đã trở nên quen thuộc trong sách báo và du lịch.
Nhà nấm Hà Nhì có ở đâu?
Kiểu nhà này gặp ở các bản Hà Nhì vùng Y Tý, Bát Xát cũ thuộc tỉnh Lào Cai, vùng Mường Tè cũ thuộc Lai Châu và vùng Mường Nhé cũ thuộc Điện Biên. Hiện nay số nhà còn mái cỏ đã giảm nhiều.
Nhà nấm có ấm không?
Rất ấm so với nhà vách ván. Tường đất trình dày giữ nhiệt, mái cỏ dày và thấp chặn gió, bếp lửa đốt gần như quanh ngày trong mùa đông. Đây là lý do chính để người Hà Nhì chọn kiểu nhà này ở vùng núi cao lạnh.
Nhà nấm Hà Nhì khác nhà trình tường H'Mông thế nào?
Cả hai đều có tường đất nện. Nhà nấm có mái cỏ dày bốn mái trùm thấp, tường không cao; nhà H'Mông thường hai mái ngói âm dương hoặc ván, tường lộ rõ và hay có rào đá xếp khan bao quanh.
Vì sao nhiều nhà nấm đã thay mái?
Cỏ tranh ngày càng khó kiếm, công cắt và lợp lại mái tốn nhiều ngày, mái cỏ lại dễ cháy. Vì vậy nhiều gia đình chuyển sang tấm lợp hoặc tôn, làm mất dáng nấm; một số nơi đang được hỗ trợ khôi phục mái cỏ.
Khách du lịch nên lưu ý gì khi vào nhà nấm?
Nên hỏi chủ nhà trước khi vào, không tự ý đến gần chỗ thờ, không leo lên mái để chụp ảnh và tuyệt đối cẩn thận với lửa, thuốc lá, vì mái cỏ khô rất dễ bén lửa và cháy lan sang nhà bên.