Người Tày và người Nùng ở vùng Việt Bắc không chỉ có một kiểu nhà: vùng thung lũng nhiều gỗ phổ biến nhà sàn lợp ngói hoặc lá cọ, vùng núi đá và dải biên giới có nhiều nhà đất trình tường, nhà nửa sàn nửa đất, có nơi làm nhà sàn trên chân tường đá. Điểm chung của các kiểu nhà ấy là bàn thờ tổ tiên đặt ở gian giữa, khu tiếp khách ở phía ngoài, khu bếp và buồng của phụ nữ ở phía trong.
Bài này đi qua từng kiểu nhà theo vùng: nhà sàn Tày ở thung lũng, nhà sàn lá cọ vùng Tuyên Quang, nhà sàn chân đá ở Cao Bằng, nhà đất của người Nùng ở Lạng Sơn, rồi vào trong nhà xem cách chia gian, cách bày bếp và bàn thờ. Địa danh ghi theo 34 tỉnh thành hiện nay, kèm vùng cũ để dễ đối chiếu.
Vì sao Tày, Nùng có nhiều kiểu nhà
Vùng Việt Bắc có hai dạng địa hình khác hẳn nhau. Một bên là các thung lũng rộng, ven sông suối, nhiều gỗ, tre, nứa như vùng hồ Ba Bể, vùng Định Hoá cũ, vùng Na Hang, Lâm Bình cũ. Bên kia là núi đá vôi, đất ít, gió lạnh, giáp biên giới như vùng Trùng Khánh, Hà Quảng cũ của Cao Bằng hay nhiều vùng của Lạng Sơn. Người Tày, Nùng làm nhà theo vật liệu và khí hậu của từng nơi.
Lý do thứ hai là lịch sử. Người Tày có mặt rất sớm ở vùng thung lũng, giữ nếp nhà sàn của cư dân nói tiếng Tày – Thái. Nhiều nhóm Nùng thì đến sau, từ phía bắc biên giới sang trong các thế kỷ trước, mang theo kiểu nhà đất, mái ngói âm dương quen thuộc ở vùng họ ra đi. Sống cạnh nhau lâu, hai dân tộc học kiểu nhà của nhau, nên ở cùng một bản có thể thấy cả nhà sàn và nhà đất.
Lý do thứ ba là an ninh. Vùng biên trước đây hay có trộm cướp, nên nhiều gia đình làm nhà đất tường dày, ít cửa, có khi có cả lỗ châu mai nhỏ. Ngày nay những ngôi nhà ấy là chứng tích của một thời và là nét riêng của kiến trúc vùng biên Đông Bắc.
Nhà sàn Tày vùng thung lũng
Dáng nhà. Nhà sàn Tày thường dài ba đến năm gian, có thêm chái hai đầu, mái hai mái hoặc bốn mái, mái hồi không khum như nhà Thái Đen. Xưa lợp tranh hoặc lá, nay phần lớn lợp ngói máng nung thủ công hoặc ngói vảy cá, mái nâu sẫm nổi trên nền ruộng xanh.
Cầu thang và hiên. Cầu thang chính đặt ở phía trước hoặc đầu hồi, dẫn lên một khoảng hiên hay sàn nhỏ trước cửa. Nhiều nhà có thêm cầu thang phụ phía bếp. Số bậc thường lẻ. Chân cầu thang đặt máng nước hoặc chum nước để rửa chân.
Sàn và gầm. Sàn lát ván gỗ, cao khoảng một tầm người. Gầm sàn trước đây để nông cụ, cối giã, có nhà nhốt gia súc; nay phần lớn để trống hoặc làm chỗ để xe, củi.
Sàn phơi. Bên hông hoặc sau nhà có sàn phơi bằng tre, gỗ, nối với khu bếp, dùng phơi thóc, quần áo, đặt chum vại.
Vách và cửa sổ. Vách nhà sàn Tày làm bằng ván gỗ ghép hoặc phên nứa, nhà khá giả có vách ván bào nhẵn. Khác nhà Thái Đen, nhà Tày thường có cửa sổ ở mặt trước, nhiều nhà có lan can gỗ tiện con tiện chạy dọc hiên, trong nhà sáng và thoáng hơn. Cửa sổ thấp, người ngồi trên sàn nhìn ra được ruộng và đường bản.
Nhà sàn lá cọ và nhà sàn chân đá
Ở vùng Na Hang, Lâm Bình, Chiêm Hoá cũ của Tuyên Quang, nhiều bản Tày lợp mái nhà sàn bằng lá cọ, loại cây mọc nhiều trên đồi quanh bản. Lá cọ phơi khô, xếp lớp dày, mái xanh xám mềm mại, mùa hè mát, mùa mưa không dột nếu lợp kỹ. Mái lá cọ phải thay sau một số năm, nên cũng như mái tranh, việc thay mái là dịp họ hàng góp công. Một số bản làm du lịch cộng đồng ở vùng này giữ mái lá cọ như một nét nhận diện.
Ở vùng núi đá Trùng Khánh cũ của Cao Bằng, làng Khuổi Ky của người Tày nổi tiếng với kiểu nhà sàn chân đá. Phần dưới nhà là tường đá xếp, cao ngang tầm sàn, bao kín gầm thành kho, chuồng; phía trên là sàn gỗ, vách gỗ, mái ngói âm dương. Đá lấy ngay từ núi quanh làng, đẽo thô, xếp chặt. Kiểu nhà này vừa chắc, vừa chống được gió lạnh lùa qua gầm sàn, lại không cần nhiều gỗ lớn.
Hai kiểu nhà trên cho thấy cùng một nếp nhà sàn Tày có thể đổi vật liệu theo nơi ở: thung lũng nhiều cọ thì lợp lá cọ, vùng núi đá thì xây chân đá. Khi đọc về nhà sàn Tày, vì vậy, nên hỏi thêm: nhà ở vùng nào, chứ không có một mẫu duy nhất.
Nhà đất trình tường và nhà nửa sàn nửa đất của người Nùng
Nhiều nhóm Nùng ở Lạng Sơn, Cao Bằng, như Nùng Inh, Nùng An, Nùng Phàn Slình, làm nhà đất. Tường nện đất trong khuôn ván hoặc xây bằng gạch đất không nung, dày, ít cửa sổ. Mái lợp ngói âm dương, hai mái, đầu hồi bịt tường. Nhà thường hai tầng: tầng dưới để ở, tầng trên là sàn gác bằng gỗ để lương thực, có khi làm chỗ ngủ cho con cái.
Ở chỗ đất dốc, người Nùng và cả người Tày làm nhà nửa sàn nửa đất: phần nhà phía sườn đồi đặt trên nền đất đắp, phần nhà phía dốc dựng trên cột như nhà sàn. Cách làm này tận dụng thế đất, không phải san nền nhiều, lại có một khoảng gầm để làm kho. Nhìn từ phía dưới dốc, ngôi nhà giống nhà sàn; từ phía trên dốc, lại như nhà đất.
Nhiều làng Nùng ở vùng biên có cả cụm nhà đất mái ngói âm dương xếp sát nhau, tường vàng màu đất, ngõ nhỏ lát đá. Một số làng đã được địa phương chọn làm điểm du lịch để giữ cảnh quan, bên cạnh những ngôi nhà mới xây bằng gạch, mái bằng.
Bên trong nhà: bàn thờ, khu khách, bếp và buồng
Dù là nhà sàn hay nhà đất, nhà Tày, Nùng đều đặt bàn thờ tổ tiên ở gian giữa, sát vách phía sau, đối diện cửa chính. Đây là chỗ trang trọng nhất, trước bàn thờ thường là chỗ tiếp khách và nơi chủ nhà ngồi. Khách không ngồi quay lưng vào bàn thờ, không đặt đồ lên bàn thờ, không tự ý châm hương.
Phía ngoài, gần cửa chính và cầu thang, là khu của đàn ông và khách. Phía trong, gần bếp và sàn phơi, là khu của phụ nữ. Buồng ngủ của vợ chồng chủ nhà, của con dâu, con gái ngăn bằng vách ván ở các gian bên. Trước đây khách nam không được vào khu buồng phía trong, nhất là buồng con dâu; nhiều gia đình ngày nay vẫn giữ nếp đó.
Bếp nhà Tày, Nùng thường là bếp lửa có kiềng ba chân bằng sắt hoặc kiềng đất, trên có giàn gác hong ngô, thóc, thịt. Nhà sàn đặt bếp trên một khung đất nện ở sàn; nhà đất đặt bếp ngay trên nền. Nhiều nhà có hai bếp: bếp ở khu khách để sưởi và đun nước, bếp ở khu trong để nấu ăn. Không gác chân lên kiềng, không bước qua bếp là điều kiêng chung mà khách nên nhớ.
Dựng nhà mới: góp công, chọn ngày và lễ lên nhà
Với người Tày, Nùng, làm nhà là việc lớn của đời người, thường chuẩn bị trong nhiều năm. Gỗ làm cột, xà được chọn từ sớm, ngâm dưới ao hoặc bùn một thời gian cho bền, chống mối mọt, rồi mới đem về đẽo. Ngói máng được đặt nung từ lò trong vùng hoặc do chính gia đình làm. Mỗi phần việc đều cần nhiều người, nên họ hàng, láng giềng cùng góp công, sau này đến lượt nhà khác làm nhà thì đi giúp lại.
Ngày dựng cột, ngày cất nóc và ngày vào nhà mới thường được chọn theo lịch cổ truyền, có người hiểu biết trong bản giúp xem. Lễ vào nhà mới là dịp quan trọng: gia đình rước bếp lửa và bàn thờ tổ tiên sang nhà mới, mời họ hàng, láng giềng đến chung vui. Ở nhiều bản Tày, buổi lễ có hát then hoặc hát lượn chúc mừng, nhắc công sức của những người đã góp tay dựng nhà.
Những nghi thức ấy được tả ở đây như nét văn hoá: chúng cho thấy ngôi nhà không chỉ là chỗ che mưa nắng mà là nơi gắn kết gia đình với dòng họ và cả bản. Ngày nay nhiều gia đình làm nhà xây vẫn giữ lễ vào nhà mới, giữ việc mời họ hàng, chỉ rút gọn phần nghi thức cho hợp nếp sống mới.
Nếp nhà hôm nay và nơi tìm hiểu thêm
Cũng như nhiều vùng khác, bản Tày, Nùng hiện nay có nhiều nhà xây. Gỗ ít đi, chi phí dựng nhà sàn tăng, nhu cầu ở tiện nghi hơn khiến nhiều gia đình chọn nhà gạch. Tuy vậy, cách bố trí bên trong vẫn giữ nhiều nét cũ: bàn thờ ở gian giữa, phòng khách phía trước, bếp phía sau, buồng con dâu kín đáo.
Những nơi giữ được nhiều nhà sàn Tày và nhà đất Nùng thường gắn với du lịch cộng đồng: bản Pác Ngòi ven hồ Ba Bể, làng đá Khuổi Ky, các bản lá cọ vùng Lâm Bình cũ, một số làng Nùng vùng biên Lạng Sơn. Khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội cũng có một ngôi nhà sàn Tày dựng lại theo nguyên mẫu.
Người muốn đọc kỹ hơn có thể tìm các công trình về nhà ở và làng bản của người Tày, Nùng do Viện Dân tộc học công bố, hoặc tư liệu của bảo tàng các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên. Hồ sơ dân tộc Tày, dân tộc Nùng và bài so sánh Tày – Nùng nằm ở mục các dân tộc vùng Đông Bắc của trang.
Câu hỏi thường gặp
Người Tày ở nhà sàn hay nhà đất?
Cả hai. Ở vùng thung lũng nhiều gỗ, người Tày phổ biến nhà sàn lợp ngói hoặc lá cọ; ở vùng núi đá và gần biên giới, nhiều gia đình làm nhà đất trình tường hoặc nhà sàn trên chân tường đá như làng Khuổi Ky ở Cao Bằng.
Nhà sàn chân đá Khuổi Ky có gì đặc biệt?
Phần dưới nhà là tường đá xếp cao ngang sàn, bao kín gầm làm kho và chuồng; phần trên là sàn gỗ, vách gỗ, mái ngói âm dương. Đá lấy từ núi quanh làng, giúp nhà chắc, chắn gió lạnh và tiết kiệm gỗ lớn.
Nhà nửa sàn nửa đất là gì?
Đó là kiểu nhà dựng trên đất dốc: phần sát sườn đồi đặt trên nền đất, phần phía dốc dựng trên cột như nhà sàn. Cách làm này tận dụng thế đất, ít phải san nền và có thêm khoảng gầm làm kho.
Bàn thờ trong nhà Tày, Nùng đặt ở đâu?
Bàn thờ tổ tiên đặt ở gian giữa, sát vách phía sau, đối diện cửa chính. Khách không ngồi quay lưng vào bàn thờ, không đặt đồ lên và không tự ý thắp hương khi chưa được chủ nhà mời.
Vì sao nhà đất của người Nùng ít cửa sổ?
Tường đất dày, ít cửa giúp giữ ấm trong mùa đông lạnh của vùng núi đá và biên giới. Trước đây nhà ít cửa cũng an toàn hơn trước trộm cướp, nên nhiều ngôi nhà cũ trông kín như một pháo đài nhỏ.
Có thể ở nhà sàn Tày khi đi du lịch không?
Có. Nhiều bản Tày làm du lịch cộng đồng như vùng hồ Ba Bể, vùng Lâm Bình cũ hay vùng Trùng Khánh cũ có nhà sàn đón khách nghỉ qua đêm. Khi ở, nên giữ các nếp kiêng của chủ nhà về bàn thờ, bếp lửa và buồng ngủ.