Nhà sàn người Mường và nhà sàn người Thái khác nhau rõ nhất ở bộ mái: nhà Mường mái thẳng, hai đầu hồi hình thang hoặc tam giác, không có khau cút; nhà Thái Đen mái khum kín đầu hồi như mai rùa, nóc có khau cút. Ngoài mái, hai kiểu nhà còn khác ở vị trí cầu thang, cách chia gian theo chiều ngang hay chiều dọc, chỗ đặt bếp và gian thờ, cùng những nếp sinh hoạt gắn với từng khoảng sàn.
Bài này so từng điểm một, từ ngoài vào trong. Cần nhớ rằng người Mường có nhiều vùng (Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động ở vùng Hoà Bình cũ nay thuộc Phú Thọ, cùng các vùng Mường ở Thanh Hoá), người Thái lại chia Thái Đen, Thái Trắng; nên mọi so sánh chỉ đúng ở mức xu hướng chung, mỗi bản đều có ngoại lệ.
Cùng là nhà sàn gỗ, vì sao dễ nhầm
Người Mường và người Thái đều sống ở vùng thung lũng chân núi, làm ruộng nước, dùng gỗ, tre, nứa làm nhà. Ở những nơi hai dân tộc sống gần nhau như ven sông Đà, vùng tây Thanh Hoá hay vùng Mai Châu cũ, họ học lẫn nhau cách làm nhà, thợ người này dựng nhà cho người kia. Nhìn thoáng qua, một ngôi nhà sàn Mường và một ngôi nhà sàn Thái Trắng có thể gần như giống nhau.
Vì thế khi đi bản, người ta dễ gọi chung mọi nhà sàn vùng Tây Bắc là nhà sàn Thái, hoặc gọi mọi nhà sàn ở vùng Hoà Bình cũ là nhà sàn Mường. Cách gọi ấy không đúng hẳn. Ở cùng một vùng có thể có bản Mường, bản Thái, bản Dao, mỗi nhà sàn mang nếp của chủ nhà. Muốn phân biệt, phải nhìn vào vài chi tiết cụ thể.
Điểm chung của hai kiểu nhà khá nhiều: sàn cao, gầm để nông cụ và củi; khung gỗ ngàm mộng; vách phên hoặc ván; mái xưa lợp tranh, nay nhiều nhà lợp ngói; trong nhà có bếp lửa, giàn gác; ngoài có sàn phơi. Phần còn lại của bài chỉ bàn những điểm khác.
Bảng so sánh nhanh nhà sàn Mường và nhà sàn Thái
Những khác biệt dưới đây được nêu nhiều trong tài liệu về nhà ở cổ truyền. Cột Thái chủ yếu tả nhà Thái Đen, vì nhà Thái Trắng gần với nhà Mường hơn.
| Đặc điểm | Nhà sàn Mường | Nhà sàn Thái Đen |
|---|---|---|
| Mái | Bốn mái, mái hồi hình thang hoặc tam giác, dáng thẳng | Mái hồi khum tròn liền mái chính, dáng mai rùa |
| Trang trí nóc | Thường không có khau cút | Có khau cút ở hai đầu nóc |
| Cầu thang | Thường đặt ở một đầu hồi hoặc phía trước, số bậc lẻ | Thường ở hai đầu hồi, một bên cho khách và nam giới, một bên phía bếp |
| Chia gian | Chia gian theo hàng cột ngang, mỗi gian một chức năng | Chia theo chiều dọc thành khu khách và khu bếp, khu ngủ dọc vách |
| Cửa sổ | Thường có cửa sổ ở mặt trước và đầu hồi | Ít cửa sổ, trong nhà tối |
| Vùng hay gặp | Vùng Hoà Bình cũ nay thuộc Phú Thọ, Thanh Hoá | Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, vùng Mường Lò cũ |
Bảng chỉ là khung để nhận biết ban đầu. Nhiều nhà Mường dựng sau này mở rộng hiên, đổi vị trí cầu thang; nhiều nhà Thái Đen thay mái tranh bằng ngói nên mất dáng mai rùa. Khi gặp nhà lai, hãy hỏi chủ nhà về cách họ chia gian và đặt gian thờ, vì đó là phần ít thay đổi nhất.
Mái nhà: chỗ khác biệt dễ thấy nhất
Nhà sàn Mường thường có bốn mái: hai mái chính dài phía trước và phía sau, hai mái hồi ngắn hơn ở hai đầu. Mái hồi có dáng hình thang hoặc tam giác, dốc khá đứng, mép mái thẳng. Toàn bộ khối mái nhìn từ xa gọn, sắc cạnh, gần với mái nhà gỗ của người Kinh vùng trung du.
Nhà Thái Đen thì mái hồi uốn khum, phủ kín hai đầu nhà, nối liền mái chính thành một khối cong. Trên nóc có khau cút, chi tiết mà nhà Mường hầu như không dùng. Nếu chỉ được nhìn một thứ, hãy nhìn đầu hồi và đỉnh nóc: mái khum có khau cút gần như chắc là nhà Thái Đen; mái thẳng không có khau cút thì có thể là nhà Mường hoặc Thái Trắng.
Một chi tiết nhỏ khác là độ cao của mái so với thân nhà. Nhà Thái Đen mái trùm thấp, che gần hết vách; nhà Mường để lộ vách nhiều hơn, có chỗ mở cửa sổ. Khi mái lợp ngói hoặc tấm lợp, sự khác nhau này còn rõ hơn, vì nhà Mường gần như giữ nguyên dáng, còn nhà Thái Đen thường phải làm phẳng mái hồi.
Cầu thang và lối vào nhà
Ở nhà sàn Mường, cầu thang thường đặt ở một đầu hồi hoặc ở phía trước, có vùng làm hai cầu thang: một cầu thang chính cho khách và người trong nhà, một cầu thang phụ phía bếp. Số bậc thang thường là số lẻ, như năm, bảy hoặc chín bậc. Chân cầu thang hay đặt chum nước để rửa chân trước khi lên nhà.
Ở nhà Thái Đen, hai cầu thang ở hai đầu hồi là nếp phổ biến: đầu hồi phía khách dẫn vào khu tiếp khách của nam giới, đầu hồi phía bếp dẫn tới sàn phơi chan và khu nấu ăn, gắn với sinh hoạt của phụ nữ. Khách đến nhà Thái được mời lên theo cầu thang phía khách, không đi lối bếp.
Điểm giống của hai dân tộc là cầu thang không chỉ là lối đi. Trong nhiều bản, việc khách đi đúng cầu thang, cởi giày dép ở chân thang, rửa chân trước khi lên sàn được xem là phép lịch sự cơ bản. Một số tài liệu còn ghi nhận lễ cúng khi bắc cầu thang mới, cho thấy người ta coi cầu thang là phần quan trọng của ngôi nhà.
Bên trong: chia gian, bếp và gian thờ
Nhà Mường chia theo gian ngang. Nhà sàn Mường được chia thành các gian theo hàng cột ngang. Gian đầu hồi phía cầu thang chính thường là gian tiếp khách, gần đó là chỗ thờ tổ tiên, đặt sát vách trong, nơi người già, chủ nhà ngồi. Các gian giữa là khu ngủ, gian cuối phía sau là bếp nấu.
Nhà Thái chia theo chiều dọc. Nhà Thái Đen thường chia theo chiều dọc thành hai nửa: nửa khu khách gắn với đầu hồi phía khách, nửa khu bếp gắn với đầu hồi kia. Khu ngủ chạy dọc theo vách trong, các gia đình nhỏ nằm theo thứ tự, ngăn bằng màn. Gian thờ, gọi là gian hóng, đặt ở một góc gần khu khách.
Bếp. Cả hai đều có thể có hai bếp: bếp tiếp khách và bếp nấu ăn. Ở nhà Mường, bếp nấu hay đặt ở gian cuối; ở nhà Thái, bếp nấu nằm ở nửa nhà phía chan. Phía trên bếp luôn có giàn gác hong lương thực.
Nơi khách ngồi, nơi khách ngủ. Khách đến nhà Mường được mời ngồi ở gian tiếp khách, trên chiếu trải gần cửa sổ, không ngồi ở chỗ của người già, gần chỗ thờ. Ở nhà Thái, khách ngồi ở khu quản, ngủ ở chỗ chủ nhà dành riêng. Ở cả hai nhà, không nên tự ý đi sâu vào khu ngủ của gia đình.
Gầm sàn, sàn phơi và khoảng sân
Gầm sàn của cả hai kiểu nhà trước đây là khoảng làm việc: để khung cửi, cối giã gạo, nông cụ, củi, có nhà nhốt trâu bò, lợn gà. Những năm gần đây, theo vận động giữ vệ sinh, hầu hết gia đình đã đưa chuồng trại ra xa nhà, gầm sàn được lát nền hoặc để trống làm chỗ ngồi chơi mát, đặt bàn uống nước.
Sàn phơi ở nhà Thái gọi là chan, đặt ở đầu hồi phía bếp, không có mái. Nhà Mường cũng có sàn phơi, thường nằm ở phía sau hoặc bên cạnh nhà, gắn với khu bếp, dùng để phơi thóc, để chum nước, phơi quần áo. Ở cả hai, đây là khoảng sinh hoạt của phụ nữ và trẻ nhỏ trong ngày.
Quanh nhà Mường thường có vườn cây ăn quả, rặng tre, bụi chuối, ao cá nhỏ; nhà Thái ở thung lũng thì gần ruộng, gần mương nước, nhiều bản có cọn nước dẫn nước lên ruộng. Khoảng sân và vườn cho thấy cách mỗi dân tộc gắn ngôi nhà với ruộng nương, khác nhau theo địa hình nơi họ chọn lập bản.
Đi bản: cách nhận ra từng kiểu nhà
Khi đến một bản và muốn biết đó là nhà của ai, bạn có thể đi theo trình tự: nhìn đỉnh nóc tìm khau cút, nhìn đầu hồi xem mái khum hay mái thẳng, đếm cầu thang và xem chúng ở đâu, rồi hỏi chủ nhà về gian thờ. Bốn điểm ấy đủ để phân biệt phần lớn trường hợp.
Tuy vậy, đừng biến việc nhận diện thành chuyện đoán đúng sai. Người Mường và người Thái đã sống cạnh nhau nhiều thế kỷ, nhiều gia đình có cả hai dòng máu, thợ làm nhà đi khắp vùng. Một ngôi nhà mang nét lai không có gì lạ. Cách tôn trọng nhất là hỏi chủ nhà họ tự nhận mình là người gì và vì sao nhà làm như vậy.
Muốn xem hai kiểu nhà đứng gần nhau, khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có cả nhà sàn Thái và nhà sàn Mường dựng lại theo nguyên mẫu. Các bản Mường ở vùng Hoà Bình cũ, bản Thái ở vùng Mai Châu cũ và vùng Mường Lò cũ cũng có nhà làm du lịch cộng đồng, nơi bạn có thể ở lại một đêm để hiểu nhà sàn qua chính nếp sinh hoạt trong đó.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nhận ra nhà sàn Mường?
Nhà sàn Mường thường có bốn mái thẳng, mái hồi hình thang hoặc tam giác, không có khau cút trên nóc, có cửa sổ ở mặt trước. Bên trong chia gian theo hàng cột ngang, gian tiếp khách và chỗ thờ ở phía cầu thang chính.
Khau cút có trên nhà sàn Mường không?
Thường là không. Khau cút là chi tiết đặc trưng của nhà Thái Đen. Nếu thấy khau cút trên một ngôi nhà ở vùng Mường, có thể đó là nhà Thái, nhà lai hoặc do chủ nhà thích kiểu ấy, nên hỏi lại chủ nhà cho chắc.
Nhà sàn Thái Trắng có giống nhà sàn Mường không?
Khá giống. Nhà Thái Trắng thường có mái hồi thẳng, ít khi có khau cút, có hiên và cửa sổ ở mặt trước, nên nhìn bên ngoài dễ nhầm với nhà Mường. Khác biệt nằm nhiều hơn ở cách chia gian và gian thờ.
Vì sao số bậc cầu thang nhà sàn thường là số lẻ?
Nhiều dân tộc vùng núi phía Bắc, trong đó có Mường và Thái, quan niệm số lẻ gắn với điều tốt, sự sống và phát triển. Đây là quan niệm dân gian được tài liệu ghi lại, mức giữ gìn khác nhau giữa các bản.
Có thể xem nhà sàn Mường và nhà sàn Thái ở cùng một nơi không?
Có. Khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội dựng cả hai kiểu nhà theo nguyên mẫu. Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam ở Đồng Mô cũng có khu nhà của nhiều dân tộc vùng núi phía Bắc.
Khách đến nhà sàn Mường nên ngồi ở đâu?
Khách được mời ngồi ở gian tiếp khách gần cầu thang chính, thường trên chiếu trải gần cửa sổ. Không nên ngồi ở chỗ của người già gần nơi thờ tổ tiên và không tự ý đi sâu vào các gian ngủ của gia đình.