Nhà sàn của người Thái, nhất là nhóm Thái Đen ở Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, dễ nhận ra nhờ bộ mái khum tròn ở hai đầu hồi như chiếc mai rùa và đôi khau cút bằng gỗ bắt chéo trên đỉnh nóc. Bên dưới bộ mái ấy là một ngôi nhà gỗ cao trên mặt đất chừng một tầm người, sàn lát ván hoặc bương đập dập, bên trong chia khu tiếp khách, gian thờ tổ tiên, khu ngủ, bếp và sàn phơi theo một trật tự mà người trong bản ai cũng thuộc.
Bài đi từ dáng nhà nhìn từ xa, qua bộ khung, mái, khau cút, rồi vào trong nhà để xem các khu được xếp thế nào, khác nhau ra sao giữa Thái Đen và Thái Trắng, cùng những điều nên biết khi bước lên một ngôi nhà sàn Thái. Các tên gọi bằng tiếng Thái chỉ dùng những từ đã phổ biến trong sách dân tộc học.
Dáng nhà nhìn từ xa: vì sao gọi là mái mai rùa
Đứng từ sườn đồi nhìn xuống một bản Thái Đen ở lòng chảo Mường Thanh hay vùng Mường La cũ, điều đập vào mắt trước tiên là những bộ mái lớn, phủ gần kín thân nhà. Mái chính hai bên dốc xuống thấp, còn hai đầu hồi không dựng thẳng mà uốn khum tròn, nối liền với mái chính thành một khối cong. Toàn bộ khối mái vì vậy giống chiếc mai rùa úp lên khung nhà, và người ta quen gọi kiểu này là nhà mái mai rùa.
Có nhiều cách giải thích cho hình dáng ấy. Cách giải thích phổ biến dựa trên một truyện kể dân gian của người Thái: thuở xưa con người chưa biết dựng nhà, được con rùa chỉ cho cách làm mái theo hình lưng mình để che mưa nắng. Các nhà nghiên cứu kiến trúc thì nhấn vào lý do thực tế: mái khum kín đầu hồi chắn gió lùa và mưa hắt ở vùng thung lũng nhiều gió, mái cao tạo khoảng không lớn để khói bếp bốc lên hong khô lương thực trên gác.
Mái truyền thống lợp cỏ tranh dày, mỗi lớp tranh được tết vào những thanh tre nhỏ rồi xếp chồng lên nhau. Tranh tốt dùng được nhiều năm, đến kỳ thay thì cả họ, cả bản xúm vào giúp. Ngày nay nhiều nhà đã thay tranh bằng ngói hoặc tấm lợp, khi đó mái hồi thường làm phẳng hơn, dáng mai rùa mờ đi; ở những bản làm du lịch cộng đồng, không ít gia đình cố giữ mái tranh khum để giữ nét nhà cũ.
Khau cút trên đỉnh nóc: chi tiết nhận diện Thái Đen
Khau cút là bộ gỗ trang trí gắn ở hai đầu đỉnh nóc, gồm hai thanh gỗ bắt chéo nhau, phần trên vươn ra như đôi sừng hoặc đôi lá cách điệu. Nhìn thấy khau cút trên nóc nhà là người ta biết đó là nhà của người Thái Đen; nhà Thái Trắng phần lớn không có chi tiết này. Ở một số vùng, khau cút được cắt thành nhiều nhánh, có nhà khoét thêm hoa văn hình vầng trăng hay cánh chim ở giữa.
Về ý nghĩa, tài liệu chưa thống nhất. Có người cho rằng khau cút gợi đôi sừng trâu, con vật gắn với ruộng nước và sự sung túc của gia đình; có người xem đó là hình lá cây hay cánh chim. Theo cách giải thích phổ biến, khau cút còn là dấu hiệu phân biệt dòng họ: trước đây nhà quý tộc, nhà các dòng họ có địa vị trong mường được làm khau cút kiểu riêng, nhiều nhánh hơn nhà dân thường. Khi đọc ở đâu đó một nghĩa duy nhất, nên hiểu đó là một trong nhiều cách giải thích.
Về mặt kỹ thuật, khau cút còn có việc giữ chặt hai đầu bờ nóc, nơi mái tranh dễ bị gió lật nhất. Hai thanh gỗ bắt chéo đè lên đỉnh mái, buộc vào khung bên dưới, giúp lớp tranh không xô lệch. Đây là một ví dụ quen thuộc của kiến trúc dân gian: chi tiết vừa đẹp, vừa mang ý nghĩa, vừa có việc thật phải làm.
Khung nhà, sàn và vách: làm bằng gì, dựng thế nào
Cột và móng. Nhà sàn Thái cũ phần nhiều dùng cột chôn sâu xuống đất, mỗi nhà có hàng chục cây cột gỗ. Về sau người ta chuyển dần sang cột kê trên đá tảng hoặc trên chân bê tông để cột không bị mối mọt từ dưới lên và nhà ít lún. Gỗ làm cột ưu tiên loại cứng, thẳng, chịu ẩm; việc chọn cây và ngày vào rừng thường được bàn kỹ trong gia đình.
Khung vì kèo. Các hàng cột được nối với nhau bằng xà ngang, xà dọc theo lối ngàm mộng, xưa ít dùng đinh mà buộc bằng lạt mây, lạt tre. Bộ vì đỡ mái là chỗ thể hiện tay nghề, nhà khá giả có vì kèo chạm hoa văn đơn giản. Khung nhà đủ chắc để tháo ra dựng lại ở chỗ khác khi gia đình chuyển nhà, một việc trước đây không hiếm.
Sàn. Sàn cách mặt đất khoảng một tầm người, lát bằng ván gỗ hoặc bằng cây bương, cây tre đập dập trải phẳng. Sàn bương đi lên nghe nhún nhẹ, khe hở giúp thoáng khí; sàn ván kín hơn, ấm hơn vào mùa đông. Gầm sàn trước đây là chỗ để nông cụ, khung cửi, củi đun, có nhà nhốt gia súc; nay nhiều gia đình dời chuồng trại ra xa nhà cho sạch.
Vách và cửa sổ. Vách làm bằng phên tre đan hoặc ván gỗ, nhà Thái Đen thường ít cửa sổ, ánh sáng chủ yếu vào từ cửa đầu hồi. Nhà Thái Trắng và các nhà dựng về sau có thêm cửa sổ ở mặt trước, trong nhà sáng hơn. Nhìn số cửa sổ, kiểu vách cũng đoán được phần nào tuổi của ngôi nhà và nhóm người ở.
Đi vào trong nhà: khu khách, gian thờ, khu ngủ và bếp
Nhà sàn Thái Đen thường có cầu thang ở hai đầu hồi. Theo nếp cũ được nhiều tài liệu ghi lại, cầu thang một đầu dành cho nam giới và khách, cầu thang đầu kia dành cho phụ nữ, gắn với khu bếp và sàn phơi. Số bậc cầu thang thường là số lẻ. Bước lên đầu hồi phía khách là vào khu quản, nửa ngôi nhà dùng để tiếp khách, nơi đàn ông ngồi uống nước, bàn việc bản việc mường.
Ở một góc trong nhà, thường gần khu quản, là gian hóng, chỗ thờ tổ tiên của gia đình. Đây là nơi trang nghiêm nhất trong nhà, người ngoài không tự ý ngồi, không đặt đồ lên, không đi qua lại tuỳ tiện. Dọc theo chiều dài nhà, phía trong vách là khu ngủ: các gia đình nhỏ hoặc các thế hệ trong nhà nằm theo thứ tự, chia nhau bằng những tấm màn vải; người già, người chủ nhà nằm ở vị trí gần gian thờ.
Nhà Thái thường có hai bếp: một bếp ở khu khách để sưởi, đun nước tiếp khách, một bếp ở nửa nhà phía sau để nấu ăn. Phía trên bếp nấu là giàn gác hong ngô, thóc, thịt gác bếp, hạt giống. Ngoài đầu hồi phía bếp là chan, khoảng sàn lộ thiên không mái, dùng phơi quần áo, phơi thóc, để chum nước, cũng là chỗ phụ nữ ngồi làm việc nhẹ, trẻ con chơi đùa dưới mắt người lớn.
Thái Đen và Thái Trắng: nhà sàn khác nhau ở đâu
Hai nhóm lớn của người Thái có nếp nhà gần nhau nhưng khác ở vài điểm dễ thấy. Bảng dưới là những khác biệt thường được nêu; giữa các vùng còn nhiều biến thể, và nhà dựng gần đây hay pha trộn hai kiểu.
| Đặc điểm | Nhà Thái Đen | Nhà Thái Trắng |
|---|---|---|
| Mái hồi | Khum tròn, liền mái chính, dáng mai rùa | Thường thẳng hơn, hình thang, giống nhà Mường hoặc nhà Kinh |
| Khau cút | Có, ở hai đầu nóc | Phần lớn không có |
| Cầu thang | Thường ở hai đầu hồi | Có nhà đặt cầu thang ở mặt trước, có hiên |
| Cửa sổ | Ít, trong nhà tối | Nhiều hơn, mở ở mặt trước |
| Vùng hay gặp | Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, vùng Mường Lò cũ nay thuộc Lào Cai | Vùng Mai Châu cũ nay thuộc Phú Thọ, một phần Lai Châu, Thanh Hoá, Nghệ An |
Khi đi các bản Thái ở Thanh Hoá, Nghệ An, bạn còn gặp những nhóm Thái có tên gọi địa phương riêng với nếp nhà lai giữa hai kiểu trên. Cách chắc nhất để biết là hỏi chính người trong bản: họ tự nhận mình thuộc nhóm nào và vì sao nhà làm như thế.
Những điều nên biết khi lên nhà sàn Thái
Người Thái hiếu khách, nhưng mỗi ngôi nhà có nếp riêng. Một số điều được nhắc nhiều trong sách và trong lời người bản:
- Cởi giày dép ở chân cầu thang trước khi lên sàn; đi theo cầu thang chủ nhà mời, không tự chọn cầu thang phía bếp.
- Không vào, không ngồi, không chụp ảnh gian thờ tổ tiên khi chưa được phép; không treo áo, đặt túi lên cột hoặc vách gần gian thờ.
- Không gác chân lên kiềng bếp, không hơ chân trực tiếp trên bếp, không ném đồ vào lửa.
- Ngủ nhờ thì nằm theo chỗ chủ nhà xếp; nhiều nhà kiêng nằm quay đầu ra phía cửa.
- Khi thấy trước cầu thang cắm cành lá xanh hay một dấu hiệu lạ, có thể nhà đang có việc kiêng, người ngoài không nên lên.
- Nhà làm du lịch cộng đồng đã quen khách, nhưng vẫn nên hỏi trước khi chụp ảnh người trong nhà.
Phần lớn kiêng kỵ ở trên là dấu vết của nếp sống cũ, mức giữ gìn khác nhau giữa các bản và các gia đình. Thái độ tốt nhất là quan sát chủ nhà, hỏi khi chưa rõ, và hiểu rằng mỗi điều kiêng đều gắn với cách người Thái tổ chức không gian sống, chứ không phải chuyện lạ để kể cho vui.
Nhà sàn Thái hôm nay và nơi xem nhà cũ
Nhiều bản Thái hiện nay có cả nhà sàn gỗ và nhà xây. Gỗ quý ngày càng khan, chi phí dựng nhà sàn lớn, nên không ít gia đình làm nhà sàn bằng khung bê tông giả gỗ, hoặc xây nhà trệt rồi giữ một ngôi nhà sàn nhỏ làm nơi thờ cúng, tiếp khách. Những bản ở vùng lòng hồ thuỷ điện phải dời lên chỗ ở mới cũng mang theo khung nhà cũ, dựng lại theo dáng cũ nhưng thu gọn.
Ở một số bản làm du lịch cộng đồng như vùng Mai Châu cũ, vùng Mường Lò cũ hay ven lòng chảo Điện Biên, nhà sàn được giữ khá nguyên dáng, có khu ngủ cho khách. Muốn xem nhà sàn Thái Đen đúng kiểu cũ, bạn có thể đến khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, nơi có ngôi nhà sàn Thái được dựng lại bởi chính thợ người Thái, hoặc Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam ở Đồng Mô.
Nếu muốn tìm hiểu sâu, nên đọc thêm các công trình về nhà ở cổ truyền các dân tộc miền núi phía Bắc của Viện Dân tộc học và các nhà nghiên cứu người Thái. Khi đến bản, hỏi người già về ngày dựng nhà, về cách chọn gỗ, về lễ mừng nhà mới là cách học được nhiều nhất, và cũng là cách thể hiện sự tôn trọng chủ nhà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà sàn người Thái lại có mái hình mai rùa?
Theo truyện kể dân gian phổ biến, con rùa đã chỉ cho người Thái cách làm mái theo dáng lưng mình. Về thực tế, mái khum kín hai đầu hồi giúp chắn gió, mưa hắt và tạo khoảng gác rộng để khói bếp hong khô lương thực.
Khau cút là gì và có ý nghĩa gì?
Khau cút là bộ gỗ bắt chéo ở hai đầu nóc nhà Thái Đen, phần trên vươn ra như đôi sừng hoặc đôi lá. Có nhiều cách giải thích như sừng trâu, lá cây, cánh chim hay dấu hiệu dòng họ; ngoài ra nó còn giữ chặt hai đầu bờ nóc.
Làm sao phân biệt nhà sàn Thái Đen và Thái Trắng?
Nhà Thái Đen thường có mái hồi khum tròn, khau cút trên nóc, cầu thang ở hai đầu hồi và ít cửa sổ. Nhà Thái Trắng mái hồi thẳng hơn, ít khi có khau cút, thường có hiên và cửa sổ ở mặt trước.
Gian thờ trong nhà sàn Thái nằm ở đâu?
Gian thờ tổ tiên, thường gọi là gian hóng, đặt ở một góc trong nhà, gần khu tiếp khách. Đây là nơi trang nghiêm nhất, khách không tự ý ngồi, đặt đồ hay chụp ảnh khi chưa được chủ nhà cho phép.
Sàn chan trong nhà sàn Thái dùng để làm gì?
Chan là khoảng sàn lộ thiên ở đầu hồi phía bếp, không có mái. Gia đình dùng chan để phơi thóc, phơi quần áo, đặt chum nước, phụ nữ ngồi làm việc nhẹ và trông trẻ nhỏ chơi gần nhà.
Có thể xem nhà sàn Thái truyền thống ở đâu?
Có thể đến các bản làm du lịch cộng đồng ở vùng Mai Châu cũ, vùng Mường Lò cũ, Điện Biên, hoặc khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, nơi có ngôi nhà sàn Thái do thợ người Thái dựng lại.