Nhà trình tường của người H'Mông là ngôi nhà đất trệt có bức tường đất nện dày nửa mét hoặc hơn, mái lợp ngói âm dương, ván gỗ hoặc tranh, thường nằm trong một khoảnh sân được bao bằng rào đá xếp khan. Kiểu nhà này gặp nhiều nhất trên cao nguyên đá vùng Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, và rải rác ở các vùng H'Mông khác của Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La.
Bài trình bày cách nện một bức tường đất, bộ khung và mái, bố cục ba gian bên trong, rào đá quanh nhà, những biến thể theo vùng và những điều kiêng mà khách nên biết. Người H'Mông trước đây từng bị gọi bằng một tên cũ là Mèo; tên này nay không còn dùng trong văn bản và trong giao tiếp nên tránh.
Vì sao người H'Mông chọn tường đất
Người H'Mông thường sống ở độ cao lớn, nhiều nơi trên một nghìn mét, mùa đông có những đợt rét đậm, sương muối, gió lùa qua các khe núi. Tường đất dày giữ nhiệt rất tốt: ban ngày hút hơi ấm, ban đêm toả ra từ từ, trong nhà ấm hơn hẳn nhà vách ván. Mùa hè, chính khối đất ấy giữ cho trong nhà mát.
Lý do thứ hai là vật liệu tại chỗ. Trên cao nguyên đá, gỗ lớn không dễ kiếm, còn đất thịt lẫn sỏi thì có ngay quanh nhà. Làm tường đất tốn công nhưng ít tốn của, cả họ hàng, láng giềng có thể góp sức trong nhiều ngày. Một bức tường nện kỹ, có mái che tốt, đứng được hàng chục năm, có ngôi đã qua vài thế hệ.
Lý do thứ ba là an toàn. Vùng biên trước đây không yên ổn, ngôi nhà đất ít cửa, tường dày, có rào đá bao quanh như một pháo đài nhỏ của gia đình. Cách nhìn này giải thích vì sao nhà H'Mông cũ thường có ít cửa sổ, cửa chính chắc, cửa ngách nhỏ, và vì sao rào đá được xếp cao, kín.
Nện một bức tường đất: các bước làm nhà trình tường
Mỗi vùng mỗi nhà làm hơi khác, nhưng các bước chính được mô tả khá thống nhất:
- Chọn đất: lấy đất thịt có độ dính, lẫn ít sỏi nhỏ, bỏ rễ cây và đá to; đất được trộn ẩm vừa, nắm trong tay thì kết khối mà không chảy nước.
- Làm móng: đào rãnh theo chân tường, xếp đá hộc làm móng cao hơn mặt đất một chút để nước mưa không ngấm vào chân tường.
- Dựng khuôn: hai tấm ván dày ghép song song, giữ bằng cọc và nẹp, khoảng cách giữa hai tấm ván chính là độ dày tường, thường từ bốn mươi đến sáu mươi phân.
- Nện đất: đổ đất vào khuôn từng lớp mỏng, người đứng trên khuôn dùng chày gỗ nện chặt; nện đủ một lớp mới đổ lớp sau.
- Dời khuôn: xong một đoạn thì tháo khuôn, chuyển sang đoạn kế và lên dần tầng trên; các đoạn so le nhau để tường liền khối.
- Để khô và hoàn thiện: tường được để khô tự nhiên, sau đó mới gác khung mái; mặt tường giữ nguyên màu đất, có nhà xoa thêm một lớp đất mịn.
Tường đất nện xong để lại những vệt ngang của từng lớp nện, nhìn kỹ có thể đếm được. Màu tường phụ thuộc vào đất nơi đó: có vùng vàng sẫm, có vùng nâu đỏ, có vùng gần như xám. Chính sự khác màu ấy làm cho mỗi thôn H'Mông trên cao nguyên đá có một sắc riêng.
Khung nhà và mái: ngói âm dương, ván gỗ hay cỏ tranh
Tường đất chịu một phần lực, nhưng bộ mái chủ yếu đặt lên hệ cột và vì kèo bằng gỗ dựng bên trong. Nhà khá giả có cột kê trên chân đá tảng đẽo tròn, vì kèo nối bằng mộng, xà chạm hoa văn đơn giản. Bộ khung gỗ này cũng là chỗ gác sàn kho phía trên, nơi để ngô, lúa, hạt giống.
Mái có ba loại vật liệu hay gặp. Ở vùng Đồng Văn, Mèo Vạc cũ, nhiều nhà lợp ngói âm dương, loại ngói máng nung thủ công xếp ngửa và úp xen kẽ, mái nhìn từ xa thành những dải sóng nâu sẫm. Ở vùng có rừng pơ mu như các vùng H'Mông ở Lai Châu, Sơn La, nhiều nhà lợp ván pơ mu xẻ mỏng, xếp chồng như vảy. Ở nơi nghèo gỗ, nghèo ngói, mái lợp cỏ tranh.
Nhà H'Mông thường ba gian, có nhà thêm chái hai đầu. Mái hai mái, dốc vừa phải, đầu hồi bịt kín bằng chính tường đất. Hiên trước nhà hẹp, đủ để treo ngô, đặt cối đá xay ngô và làm chỗ ngồi tránh mưa. Khi đi trên cao nguyên đá vào mùa thu, bạn sẽ thấy những chùm ngô vàng treo dưới mái hiên, một hình ảnh rất H'Mông.
Bên trong ba gian: bếp lò, gác ngô và gian thờ
Gian giữa. Cửa chính mở ở gian giữa. Vách đối diện cửa chính là nơi đặt chỗ thờ của gia đình, thường đơn giản: một tấm giấy hoặc vật thờ dán trên vách, kèm vài đồ cúng. Gian giữa cũng là chỗ tiếp khách, làm cỗ trong các dịp lễ, Tết.
Bếp sưởi và bếp lò. Nhà H'Mông thường có hai loại bếp. Bếp lửa sưởi đặt dưới đất ở một gian bên, cả nhà ngồi quanh vào buổi tối. Bếp lò lớn đắp bằng đất, có chảo gang to, dùng nấu cám cho gia súc, nấu rượu ngô, đồ mèn mén. Bếp lò thường đặt sát vách, khói thoát qua mái.
Gác ngô. Phía trên các gian là sàn gác bằng gỗ hoặc bằng cây gỗ nhỏ ghép, chứa ngô, lúa, đậu. Ngô là lương thực chính trên cao nguyên đá, nên gác ngô vừa là kho, vừa là thước đo sự no đủ của gia đình. Khói bếp từ dưới bốc lên giữ ngô khô, ít mọt.
Buồng ngủ. Buồng của vợ chồng chủ nhà, buồng con dâu, giường của người già được ngăn bằng ván ở hai gian bên. Buồng ngủ của phụ nữ thường kín đáo, khách không được vào. Người già hay nằm gần bếp sưởi cho ấm.
Rào đá xếp khan: hàng rào không cần vữa
Trên cao nguyên đá, đá có ở khắp nơi, nên người H'Mông xếp đá thành rào quanh nhà, quanh vườn, quanh nương ngô. Rào được xếp khan, tức là không dùng vữa, các hòn đá được chọn và đặt sao cho tự đỡ lẫn nhau. Rào thấp thì ngang hông, rào cao thì quá đầu người, dày ở chân và thu nhỏ dần lên trên.
Rào đá có nhiều việc. Nó ngăn gia súc vào vườn, chắn gió lạnh thổi vào sân, đánh dấu ranh giới đất của mỗi gia đình. Khi dọn đá ra khỏi đất trồng để làm rào, người ta cũng có thêm một khoảnh đất canh tác trong hốc đá. Nhiều thôn có cả những đường đi nhỏ kẹp giữa hai bờ rào đá, uốn lượn theo sườn núi.
Xếp rào đá là một kỹ năng được truyền trong gia đình. Người thợ giỏi chỉ nhìn qua là biết hòn nào đặt ở chân, hòn nào chèn khe, hòn nào làm mặt rào. Một hàng rào xếp tốt có thể đứng hàng trăm năm. Ở các thôn như Lũng Cẩm, Phố Cáo, Lũng Táo thuộc vùng Đồng Văn cũ, rào đá và nhà trình tường tạo thành cảnh quan được nhiều người biết đến qua phim ảnh và sách ảnh.
Khi đi bộ qua các thôn này, nên đi đúng lối mòn, không trèo lên rào để chụp ảnh và không rút đá ra khỏi rào: một hòn đá lệch có thể làm cả đoạn rào sạt xuống sau mùa mưa, và gia đình chủ đất sẽ mất nhiều ngày công để xếp lại.
Biến thể theo vùng và một ngôi nhà nổi tiếng
Không phải nơi nào người H'Mông cũng làm nhà trình tường. Ở vùng có nhiều gỗ như các vùng H'Mông thuộc Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, nhiều nhà là nhà đất trệt vách ván gỗ, mái ván pơ mu hoặc tranh. Ở một số nơi có người H'Mông sống gần người Thái, người Tày, cũng có gia đình làm nhà sàn. Nhà trình tường thuần nhất vẫn là trên cao nguyên đá.
Ngôi nhà H'Mông được biết đến nhiều nhất là dinh thự họ Vương ở Sà Phìn, vùng Đồng Văn cũ. Đây là công trình của một dòng họ có thế lực trong vùng vào đầu thế kỷ hai mươi, kết hợp tường đá, gỗ chạm và ngói âm dương, bố cục nhiều lớp sân. Dinh thự này khác xa nhà dân thường về quy mô, nhưng cho thấy kỹ thuật dùng đá, gỗ và ngói của vùng cao nguyên đá có thể đi tới mức tinh xảo thế nào. Công trình đã được xếp hạng di tích quốc gia.
Gần đây, nhiều nhà trình tường cũ được sửa lại để đón khách lưu trú. Cách sửa tốt là giữ tường đất và mái ngói, chỉ thêm khu vệ sinh và cửa sổ nhỏ ở mặt khuất. Cách sửa vội thì đổ bê tông, lợp tôn, làm mất nét nhà cũ. Nhiều chương trình bảo tồn ở địa phương đang hỗ trợ các gia đình giữ lại kiểu nhà này.
Khi ghé một nhà H'Mông, nên lưu ý
Người H'Mông giữ nhiều nếp kiêng quanh ngôi nhà. Một vài điều thường được nhắc:
- Thấy trước cửa hoặc ở lối vào cắm một cành lá xanh là nhà đang có việc kiêng, người ngoài không vào.
- Không tự ý vào buồng ngủ, đặc biệt là buồng của phụ nữ, con dâu.
- Không chạm, không chụp gần chỗ thờ trên vách gian giữa khi chưa được phép.
- Không ngồi lên bậc cửa chính, không đứng chắn cửa khi chủ nhà đang làm lễ.
- Không tự ý trèo lên gác ngô hay mở chum, vại trong nhà.
- Ở nhờ qua đêm thì nằm đúng chỗ chủ nhà xếp, thường là gần bếp sưởi hoặc ở gian ngoài, không kéo chăn chiếu vào gian khác.
- Nếu muốn mua ngô, rượu hay đồ thủ công của gia đình, hỏi thẳng chủ nhà, không tự cầm lên ngắm rồi đặt lại chỗ khác.
Mức độ giữ các điều kiêng khác nhau giữa các dòng họ và các thôn. Khi chưa chắc, cứ hỏi chủ nhà hoặc người dẫn đường địa phương; đây cũng là cách để có thêm câu chuyện về chính ngôi nhà và dòng họ ở trong đó. Người H'Mông coi trọng dòng họ, nên một câu hỏi lịch sự về họ của chủ nhà, về việc ngôi nhà đã dựng từ đời nào, thường mở ra cả một buổi chuyện bên bếp lửa.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trình tường của người H'Mông là gì?
Đó là nhà đất trệt có tường làm bằng đất nện chặt trong khuôn ván, dày khoảng bốn mươi đến sáu mươi phân. Mái lợp ngói âm dương, ván gỗ hoặc tranh, bên trong ba gian với bếp lò, gác ngô và chỗ thờ ở gian giữa.
Vì sao tường nhà H'Mông lại dày như vậy?
Tường đất dày giữ ấm vào mùa đông và giữ mát vào mùa hè ở vùng núi cao. Đất là vật liệu sẵn có, dễ làm bằng công sức cộng đồng, và tường dày cũng giúp ngôi nhà chắc chắn, an toàn hơn.
Rào đá quanh nhà H'Mông được làm thế nào?
Rào được xếp khan bằng đá nhặt từ nương, không dùng vữa, các hòn đá được chọn và đặt để tự đỡ lẫn nhau. Rào ngăn gia súc, chắn gió, đánh dấu ranh giới đất và có thể đứng rất lâu nếu xếp khéo.
Có thể xem nhà trình tường H'Mông ở đâu?
Kiểu nhà này gặp nhiều trên cao nguyên đá vùng Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Dinh thự họ Vương ở Sà Phìn là một công trình nổi tiếng được xếp hạng di tích quốc gia.
Người H'Mông ở các vùng khác có làm nhà trình tường không?
Không phải nơi nào cũng vậy. Ở vùng nhiều gỗ thuộc Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, nhiều gia đình H'Mông làm nhà đất trệt vách ván, mái ván pơ mu; một số nơi sống gần người Thái, Tày còn làm nhà sàn.
Cắm cành lá xanh trước nhà H'Mông có nghĩa gì?
Đó là dấu hiệu gia đình đang có việc kiêng, chẳng hạn mới sinh con, có người ốm hay đang làm lễ. Người ngoài thấy dấu hiệu này thì không nên vào nhà, nên chờ dịp khác hoặc hỏi người trong thôn.