DacDiem.comĐặc Điểm
Trang phục các dân tộc

Trang phục người Chăm: áo dài, khăn đội đầu và màu sắc theo dịp lễ

Phụ nữ Chăm mặc áo dài rộng phủ gần tới gót, khăn đội đầu; màu trắng nổi bật trong nghi lễ; cộng đồng Chăm ở Khánh Hoà, Lâm Đồng, An Giang mặc khác nhau.

Folded long white ceremonial tunics and patterned woven sashes stacked on a low wooden table in a sunlit courtyard of a dry coastal village, brick tower silhouette far behind

Trang phục truyền thống của phụ nữ Chăm gồm chiếc áo dài thân rộng, cổ tròn hoặc cổ khoét, dài phủ gần tới mắt cá chân; váy mặc bên trong; thắt lưng vải dệt; và khăn đội đầu hoặc khăn choàng. Đàn ông Chăm mặc áo dài hoặc áo ngắn, quấn xà rông hay mặc váy dài, đầu quấn khăn. Màu trắng giữ vị trí nổi bật trong các nghi lễ, trong khi ngày hội, ngày thường người Chăm dùng nhiều màu tươi hơn.

Người Chăm ở Việt Nam sống chủ yếu ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ, nay thuộc Khánh Hoà (gồm vùng Ninh Thuận cũ) và Lâm Đồng (gồm vùng Bình Thuận cũ), cùng cộng đồng Chăm ở An Giang, TP Hồ Chí Minh và một số nơi khác. Các cộng đồng Chăm có nếp sinh hoạt và tín ngưỡng khác nhau, nên trang phục cũng khác nhau. Bài này mô tả trang phục ở góc độ văn hoá, giải thích sự khác biệt giữa các cộng đồng, không bàn về giáo lý.

Áo dài của phụ nữ Chăm

Chiếc áo dài của phụ nữ Chăm ở vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ có thân rộng, tay dài, cổ tròn hoặc khoét chữ V nhỏ, xẻ hai bên hông, dài phủ gần tới mắt cá chân. Áo không ôm sát như áo dài của người Kinh hiện đại mà rộng rãi, thoáng, hợp với khí hậu khô nóng của vùng duyên hải. Bên trong mặc váy dài hoặc quần.

Màu áo khá đa dạng: trắng, đỏ, xanh, tím, hồng, vàng. Phụ nữ lớn tuổi thường chọn màu nhã, phụ nữ trẻ chọn màu tươi. Viền cổ áo, gấu tay, nẹp áo có khi được viền bằng dải vải dệt hoa văn. Áo ngày lễ may bằng vải tốt hơn, màu đồng bộ với khăn và thắt lưng.

Một số tài liệu cho rằng dáng áo dài Chăm có quan hệ giao lưu với áo của các cư dân khác trong khu vực Đông Nam Á và với trang phục người Việt ở miền Trung. Đây là chủ đề nghiên cứu còn được bàn luận, nên chỉ nên nêu như một nhận định, không khẳng định nguồn gốc cụ thể.

Đối với người Chăm, mặc áo dài kín đáo là nếp ứng xử quen thuộc, nhất là khi tham gia sinh hoạt cộng đồng, đi lễ, gặp người lớn tuổi. Áo rộng, dài, cùng khăn đội đầu tạo nên dáng vẻ chừng mực. Khi tìm hiểu, nên coi đây là chuẩn mực văn hoá của cộng đồng, không nên so sánh với quan niệm ăn mặc của dân tộc khác.

Khăn đội đầu và cách quấn khăn

Khăn là phần không thể thiếu trong trang phục Chăm. Phụ nữ Chăm vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ thường đội khăn choàng mỏng, quấn hoặc vắt nhẹ trên đầu, phủ xuống vai. Khăn có thể trơn hoặc có dải hoa văn ở hai đầu. Phụ nữ lớn tuổi hay quấn khăn gọn, phụ nữ trẻ có cách quấn thoáng hơn.

Đàn ông Chăm quấn khăn trên đầu, kiểu quấn khác nhau tuỳ theo tuổi, vị trí trong cộng đồng và dịp lễ. Khăn của người giữ vai trò chủ lễ thường dài, màu trắng, có tua hoặc dải hoa văn đỏ ở hai đầu, quấn theo cách riêng. Những chi tiết này có quy định trong cộng đồng, người ngoài không nên tự ý bắt chước.

Ở cộng đồng Chăm An Giang, phụ nữ đội khăn trùm đầu, che tóc và cổ, theo nếp của cộng đồng mình. Đàn ông đội mũ nhỏ màu trắng hoặc màu sẫm, mặc xà rông. Cách đội khăn ở đây khác rõ với cách đội khăn của người Chăm ở Khánh Hoà, Lâm Đồng, và là một dấu hiệu nhận biết cộng đồng.

Vì khăn gắn với nếp ứng xử và nghi lễ, người tham quan đến làng Chăm nên mặc kín đáo, không đội khăn của người chủ lễ để chụp ảnh, và khi vào các nơi sinh hoạt cộng đồng thì làm theo hướng dẫn của người địa phương, ví dụ bỏ giày dép, không mặc quần áo ngắn.

Màu trắng và màu sắc theo dịp

Màu trắng trong nghi lễ. Trong các nghi lễ lớn, người giữ vai trò chủ lễ và nhiều người tham dự mặc trang phục màu trắng: áo dài trắng, khăn trắng. Màu trắng gắn với sự trang nghiêm, thanh sạch theo quan niệm của cộng đồng. Đây là nét rất dễ nhận ra trong ảnh tư liệu về lễ hội của người Chăm.

Màu tươi trong ngày hội. Trong các dịp lễ hội lớn như Katê, nhiều thiếu nữ Chăm mặc áo dài màu đỏ, vàng, hồng, xanh, khăn cùng màu hoặc tương phản, đi thành đoàn rất rực rỡ. Đàn ông mặc áo trắng hoặc màu nhạt, khăn trắng.

Màu sẫm cho người lớn tuổi. Người lớn tuổi thường chọn áo màu sẫm hoặc nhã như nâu, xanh đậm, tím than, hợp với tuổi tác và vị thế trong gia đình.

Đồ cưới. Trong đám cưới, cô dâu, chú rể mặc trang phục đẹp, nhiều màu, có thêm trang sức. Lễ cưới của người Chăm theo nếp dòng mẹ ở nhiều nơi, chi tiết phong tục được trình bày ở các bài khác.

Không có quy tắc cứng. Những gợi ý trên là nét thường gặp, không phải quy định cứng cho mọi gia đình. Mỗi làng, mỗi cộng đồng Chăm có cách dùng màu riêng, nên khi viết nên ghi rõ đang nói về vùng nào.

Nghề dệt Chăm: Mỹ Nghiệp và Châu Giang

Người Chăm có nghề dệt thổ cẩm lâu đời. Làng dệt Mỹ Nghiệp thuộc vùng Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hoà, là nơi được nhiều người biết đến. Phụ nữ Chăm ở đây dệt trên khung dệt đứng và khung dệt căng bằng lưng, làm ra khăn, thắt lưng, váy, túi với hoa văn hình học, hình hoa, hình cây, hình tháp cách điệu.

Hoa văn trên vải Chăm thường xếp thành dải dọc theo mép vải, màu đỏ, vàng, xanh trên nền đen hoặc nền trắng. Những dải vải dệt hoa văn này được dùng để viền áo, làm thắt lưng, làm khăn đội đầu. Có những mẫu hoa văn chỉ dùng cho người giữ vai trò chủ lễ, theo quy định của cộng đồng.

Ở An Giang, cộng đồng Chăm vùng Châu Giang, Châu Phong có nghề dệt khăn, xà rông, vải kẻ ô với màu sắc riêng. Nhiều gia đình kết hợp dệt với buôn bán, đi các nơi bán vải, khăn. Sản phẩm dệt Chăm An Giang có phong cách khác hẳn dệt Chăm vùng Khánh Hoà, Lâm Đồng.

Ngày nay, nghề dệt Chăm được duy trì nhờ nhu cầu của cộng đồng và của khách du lịch. Một số hợp tác xã làm sản phẩm theo xu hướng mới như túi, ví, khăn quàng. Người mua có thể đến tận làng dệt để xem quy trình, hỏi người dệt về hoa văn, và mua trực tiếp để người làm nghề nhận được phần công xứng đáng.

Khác biệt trang phục giữa các cộng đồng Chăm

Người Chăm ở Việt Nam gồm nhiều cộng đồng với tín ngưỡng và nếp sống khác nhau. Bảng dưới đây chỉ nêu khác biệt về trang phục ở mức nhận biết, không bàn về giáo lý.

Cộng đồngVùng cư trú chính hiện nayTrang phục thường gặp
Chăm theo tín ngưỡng truyền thống (thường gọi là Chăm Ahier)Khánh Hoà (vùng Ninh Thuận cũ), Lâm Đồng (vùng Bình Thuận cũ)Áo dài rộng, khăn choàng nhẹ, nhiều màu trong ngày hội; chủ lễ mặc trắng, khăn có tua đỏ
Chăm Bàni (thường gọi là Chăm Awal)Khánh Hoà, Lâm ĐồngÁo dài, khăn trắng nổi bật trong nghi lễ; nam giới giữ vai trò chủ lễ mặc trang phục trắng, cạo đầu theo quy định
Chăm IslamAn Giang, TP Hồ Chí Minh, Tây NinhPhụ nữ đội khăn trùm đầu, áo dài hoặc áo ngắn với xà rông; nam đội mũ nhỏ, mặc xà rông kẻ ô

Tên gọi các cộng đồng trong bảng là cách gọi phổ biến trong tài liệu; người Chăm có thể dùng cách gọi khác. Khi viết, nên dùng tên cộng đồng tự gọi và tránh những nhận xét so sánh hơn kém giữa các cộng đồng.

Bảng trên cũng chỉ nói về trang phục; những khác biệt về tín ngưỡng, lễ nghi, cách tổ chức cộng đồng cần được tìm hiểu từ các nghiên cứu chuyên sâu và từ chính người Chăm.

Trang phục Chăm hôm nay

Ở các làng Chăm vùng Khánh Hoà, Lâm Đồng, phụ nữ lớn tuổi vẫn thường mặc áo dài, đội khăn hằng ngày. Người trẻ đi học, đi làm mặc quần áo phổ thông, nhưng trong lễ hội Katê, Ramưwan, đám cưới, họ mặc trang phục truyền thống rất đông. Nhiều thiếu nữ Chăm chọn áo dài truyền thống cho ngày cưới và các buổi lễ quan trọng.

Ở An Giang, trang phục của cộng đồng Chăm Islam được giữ khá ổn định trong đời sống hằng ngày, nhất là khăn trùm đầu của phụ nữ và xà rông của đàn ông. Đây là nếp sống gắn với tín ngưỡng của cộng đồng, người ngoài nên tôn trọng và không bình luận.

Trang phục Chăm xuất hiện nhiều trong các hoạt động văn hoá, du lịch ở miền Trung. Các nhóm múa Chăm biểu diễn với áo dài, khăn và vò nước trên đầu, thu hút khách. Khi dàn dựng, nên phân biệt rõ trang phục biểu diễn với trang phục nghi lễ thật, tránh dùng trang phục chủ lễ cho các tiết mục giải trí.

Với người làm phim, chụp ảnh hay thiết kế lấy cảm hứng từ trang phục Chăm, nguyên tắc đơn giản là hỏi trước và ghi rõ nguồn. Mời một người Chăm am hiểu xem giúp bộ đồ, hỏi màu nào, khăn nào hợp với cảnh định dựng, tránh đặt người mặc đồ trắng nghi lễ vào khung cảnh vui chơi, tránh dùng hoa văn dành cho chủ lễ làm hoạ tiết trang trí đại trà. Những lưu ý nhỏ này giúp sản phẩm vừa đẹp vừa không làm phật lòng cộng đồng.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể tham khảo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng, Trung tâm Nghiên cứu Văn hoá Chăm ở vùng Ninh Thuận cũ, cùng các nghiên cứu về văn hoá Chăm của Viện Dân tộc học. Hồ sơ dân tộc Chăm có ở mục người Kinh, Hoa và các dân tộc Nam Bộ của trang.

Câu hỏi thường gặp

Áo dài của phụ nữ Chăm khác áo dài người Kinh thế nào?

Áo dài Chăm có thân rộng, không ôm sát, dài phủ gần tới mắt cá chân, cổ tròn hoặc khoét nhỏ, mặc với váy bên trong và khăn đội đầu. Áo dài người Kinh hiện đại ôm dáng hơn và thường mặc với quần.

Vì sao người Chăm hay mặc màu trắng trong nghi lễ?

Màu trắng gắn với sự trang nghiêm, thanh sạch theo quan niệm của cộng đồng Chăm. Người giữ vai trò chủ lễ và nhiều người tham dự mặc áo trắng, khăn trắng trong các nghi lễ lớn.

Làng dệt Mỹ Nghiệp ở đâu?

Làng dệt Mỹ Nghiệp thuộc vùng Ninh Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà sau sáp nhập. Đây là làng dệt thổ cẩm Chăm nổi tiếng, khách có thể đến xem quy trình dệt và mua sản phẩm.

Trang phục người Chăm ở An Giang có gì khác?

Cộng đồng Chăm ở An Giang phần lớn theo Islam. Phụ nữ đội khăn trùm đầu, mặc áo với xà rông; đàn ông đội mũ nhỏ, mặc xà rông kẻ ô. Cách mặc này khác rõ với người Chăm vùng Khánh Hoà, Lâm Đồng.

Khách tham quan làng Chăm nên ăn mặc thế nào?

Nên mặc kín đáo, tránh quần áo ngắn, bỏ giày dép khi vào nơi sinh hoạt cộng đồng nếu được yêu cầu. Không đội khăn hay mặc đồ của người chủ lễ để chụp ảnh, và hỏi trước khi chụp người.

Có thể tìm hiểu văn hoá Chăm ở đâu?

Có thể tham khảo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng, Trung tâm Nghiên cứu Văn hoá Chăm ở vùng Ninh Thuận cũ và các công trình của Viện Dân tộc học.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138