Trang phục truyền thống của phụ nữ H'Mông nổi bật nhờ chiếc váy xoè xếp nếp dày, dài quá gối, làm từ vải lanh tự trồng, tự dệt, vẽ hoa văn bằng sáp ong rồi nhuộm chàm, sau đó thêu và đắp thêm vải màu. Đi cùng váy là áo ngắn xẻ ngực hoặc cài chéo, tạp dề phía trước, xà cạp quấn chân và khăn hoặc mũ đội đầu. Mỗi nhóm H'Mông có cách mặc riêng, nên trang phục là dấu hiệu nhận biết nhóm rõ nhất.
Người H'Mông ở Việt Nam sống chủ yếu trên các vùng núi cao phía Bắc như Tuyên Quang (gồm vùng Hà Giang cũ), Lào Cai (gồm vùng Yên Bái cũ), Lai Châu, Điện Biên, Sơn La và một số nơi ở Nghệ An, Thanh Hoá. Trước đây có tên gọi cũ mang sắc thái coi thường, nay không dùng nữa; tên chuẩn là H'Mông hoặc Mông. Bài dưới đây đi từ chất liệu, cách làm vải tới cách nhận biết các nhóm qua trang phục.
Cây lanh và tấm vải làm nên chiếc váy
Chất liệu truyền thống của trang phục H'Mông là sợi lanh, lấy từ vỏ cây lanh do chính gia đình trồng trên nương. Sau khi thu hoạch, thân lanh được phơi khô, tước lấy vỏ, rồi người phụ nữ nối từng sợi nhỏ thành sợi dài. Việc nối sợi làm bằng tay, có thể làm mọi lúc: khi đi chợ, khi ngồi nghỉ, khi chăn trâu. Hình ảnh người phụ nữ vừa đi vừa xe lanh trên đường núi là cảnh quen thuộc ở vùng cao.
Sợi lanh sau khi nối được se lại, luộc với tro bếp hoặc sáp để mềm và trắng, rồi phơi, cuộn và đưa lên khung dệt. Tấm vải lanh mộc có màu trắng ngà, thô và chắc. Từ đây, vải sẽ được giữ trắng hoặc đem vẽ sáp, nhuộm chàm tuỳ theo món đồ và tuỳ nhóm. Toàn bộ quá trình từ hạt lanh tới tấm vải mất nhiều tháng.
Vì làm vải tốn công như vậy, nhiều phụ nữ H'Mông chuẩn bị váy áo cho mình và gia đình gần như quanh năm, rảnh lúc nào làm lúc đó. Trước đây, một người con gái chuẩn bị đi lấy chồng thường đã tự làm được nhiều bộ váy áo, và sự khéo tay trong dệt, thêu là điều được cả bản để ý.
Nghề dệt lanh nổi tiếng ở nhiều vùng H'Mông, trong đó có làng Lùng Tám thuộc vùng Quản Bạ cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, nơi có hợp tác xã dệt lanh được nhiều người biết đến. Ngày nay, bên cạnh vải lanh, người H'Mông dùng thêm vải bông, vải công nghiệp và chỉ màu mua ở chợ, đặc biệt cho trang phục mặc thường ngày.
Vẽ sáp ong, nhuộm chàm, thêu và ghép vải
Vẽ sáp ong. Người phụ nữ đun chảy sáp ong, dùng một chiếc bút nhỏ có đầu bằng đồng hoặc kim loại chấm sáp, vẽ hoa văn lên vải lanh trắng. Hoa văn thường là các hình hình học: xoắn ốc, hình thoi, chữ thập, vòng tròn đồng tâm, đường gấp khúc. Người vẽ thạo không cần kẻ trước, cứ thế vẽ theo trí nhớ.
Nhuộm chàm. Tấm vải vẽ xong được đem ngâm vào chum nước chàm, ngâm rồi vớt ra phơi, lặp lại nhiều lần cho màu lên đều. Chỗ có sáp không ăn màu, nên sau khi nhuộm, vải có nền xanh chàm với hoa văn trắng.
Tẩy sáp. Vải nhuộm xong được đem luộc để sáp chảy ra, hoa văn trắng hiện lên rõ trên nền chàm. Kỹ thuật này về nguyên lý giống kỹ thuật in sáp mà nhiều nơi trên thế giới cũng có, nhưng cách vẽ và hệ hoa văn là của riêng người H'Mông.
Thêu và đắp vải. Phần trên của váy và các chi tiết áo được thêu chỉ màu đỏ, vàng, xanh, hồng, hoặc đắp những mảnh vải màu cắt thành hình răng cưa, hình vuông, hình chữ nhật. Phần đắp vải tạo nên những dải màu rực rỡ chạy ngang thân váy.
Xếp nếp. Tấm vải hoàn chỉnh được khâu xếp thành rất nhiều nếp nhỏ, rồi khâu lược để giữ nếp. Khi cất, váy được cuộn chặt lại. Khi mặc, các nếp bung ra thành chiếc váy xoè. Một chiếc váy có thể cần một tấm vải rất dài, nên váy H'Mông khá nặng.
Nhận biết các nhóm H'Mông qua trang phục
Người H'Mông ở Việt Nam thường được chia thành các nhóm như H'Mông Hoa, H'Mông Đen, H'Mông Trắng, H'Mông Xanh, H'Mông Đỏ. Tên nhóm phần lớn đặt theo màu sắc nổi bật trên trang phục phụ nữ. Bảng dưới đây ghi đặc điểm thường gặp, cách mặc thực tế thay đổi theo vùng và theo thời gian.
| Nhóm | Đặc điểm trang phục phụ nữ | Vùng thường gặp |
|---|---|---|
| H'Mông Hoa | Váy nhiều màu, phần đắp vải và thêu rất dày, áo có đáp vải màu ở tay, ở cổ; tổng thể rực rỡ | Lào Cai (vùng Bắc Hà, Si Ma Cai cũ), Tuyên Quang, Điện Biên, Sơn La |
| H'Mông Đen | Váy, áo màu chàm đen là chủ đạo, xà cạp đen, hoa văn tập trung ở tay áo, cổ áo, thắt lưng | Vùng Sa Pa cũ thuộc Lào Cai |
| H'Mông Trắng | Trước đây phụ nữ mặc váy vải lanh trắng; nay nhiều nơi mặc quần và áo có yếm màu ở lưng | Tuyên Quang (vùng Đồng Văn, Mèo Vạc cũ), Lai Châu |
| H'Mông Xanh | Váy có nền chàm xanh, phần vẽ sáp nhiều, đội khăn quấn lớn | Rải rác ở Tuyên Quang, Lào Cai, Sơn La |
| H'Mông Đỏ | Trang phục có nhiều màu đỏ ở khăn, cổ áo, phần thêu | Một số vùng ở Sơn La, Lai Châu, Điện Biên |
Tên nhóm và đặc điểm trong bảng là cách gọi phổ biến trong tài liệu, nhưng không phải tài liệu nào cũng xếp giống nhau. Có nhóm được gọi bằng tên khác tuỳ địa phương. Khi gặp người H'Mông, cách tốt nhất vẫn là hỏi họ thuộc nhóm nào, thay vì tự đoán qua màu váy.
Một điểm dễ nhầm: người Pà Thẻn, người Dao hay người Lô Lô ở cùng vùng cũng có trang phục nhiều màu. Nhìn kỹ, váy H'Mông là váy xếp nếp dày bằng vải lanh, khác với cách may và hoa văn của các dân tộc láng giềng.
Áo, tạp dề, xà cạp và khăn đội đầu
Áo phụ nữ H'Mông thường là áo ngắn, có loại xẻ ngực, có loại cài chéo sang nách. Tay áo dài, phần cổ tay và bắp tay hay được đáp những vòng vải màu hoặc thêu. Một chi tiết riêng của một số nhóm là miếng vải vuông đáp sau cổ áo, thêu hoa văn, khi mặc sẽ lật ra phía sau lưng. Chi tiết này dễ thấy ở trang phục H'Mông Trắng và H'Mông Hoa.
Phía trước váy là tấm tạp dề dài, hẹp, thả từ thắt lưng xuống. Tạp dề che phần mở của váy, đồng thời là chỗ để trang trí thêm hoa văn. Thắt lưng bằng vải, có khi thêu hoặc đính tua hai đầu. Ở chân, phụ nữ quấn xà cạp bằng vải chàm từ mắt cá lên bắp chân, vừa giữ ấm vừa che gai khi đi rừng.
Khăn đội đầu và kiểu tóc khác nhau theo nhóm. Có nhóm quấn khăn to bản thành vòng lớn quanh đầu, có nhóm đội mũ vải đính hạt cườm, có nhóm để tóc quấn gọn và cài lược. Phụ nữ H'Mông vùng Sa Pa cũ nổi bật với khăn quấn màu chàm đen. Ở một số nơi, thiếu nữ còn đội mũ có tua màu trong ngày hội.
Trang phục đàn ông H'Mông đơn giản hơn: áo ngắn màu chàm hoặc đen, quần ống rộng, cạp quần to, thắt lưng vải. Đàn ông có thể đội mũ nồi đen hoặc quấn khăn. Trong dịp lễ, đàn ông đeo thêm vòng cổ bạc. Chiếc quần ống rộng giúp dễ leo dốc, ngồi xổm, đi chân trên đá.
Đồ bạc và trang phục trong những dịp quan trọng
Đồ bạc là phần không tách rời khỏi bộ trang phục H'Mông ngày lễ. Phụ nữ đeo vòng cổ bạc hình trăng khuyết, nhiều vòng lồng vào nhau, kèm hoa tai, vòng tay, nhẫn. Đàn ông cũng đeo vòng cổ bạc. Nghề chạm bạc của người H'Mông có từ lâu, thợ bạc làm vòng, khuyên, chuông nhỏ để đính lên trang phục.
Với người H'Mông, đồ bạc vừa làm đẹp vừa là của để dành. Gia đình khá giả có nhiều vòng bạc, dùng trong lễ cưới và các dịp quan trọng. Theo quan niệm dân gian của nhiều nhóm, vòng bạc còn được đeo cho trẻ nhỏ với mong muốn con khoẻ mạnh; đây là cách giải thích phổ biến trong cộng đồng, nên hiểu như một phần văn hoá.
Tết của người H'Mông là dịp mọi người mặc bộ váy áo mới nhất. Trước Tết, phụ nữ khẩn trương hoàn thành chiếc váy đang làm dở để kịp mặc. Ngày Tết và những phiên chợ vùng cao, nhất là chợ phiên ở vùng Bắc Hà, Đồng Văn, Mèo Vạc cũ, là nơi thấy trang phục H'Mông rực rỡ nhất, vì cả gia đình đều mặc đẹp khi xuống chợ.
Trong tang lễ và một số nghi lễ khác, người H'Mông có quy định riêng về trang phục cho người mất và người dự. Đây là phần nghi lễ mang tính riêng tư của gia đình, nên khi tìm hiểu cần hết sức tế nhị, không chụp ảnh khi chưa được phép, không đem chi tiết ra kể như chuyện lạ.
Trang phục H'Mông hôm nay: giữ nghề và đổi mới
Ở vùng cao, phụ nữ H'Mông vẫn mặc trang phục truyền thống khá phổ biến so với nhiều dân tộc khác, nhất là người trung niên và cao tuổi. Tuy vậy, chiếc váy mặc thường ngày ngày càng được may bằng vải in sẵn hoa văn, vải công nghiệp nhiều màu, thay cho vải lanh vẽ sáp tốn công. Váy vải lanh truyền thống được để dành cho lễ, cho Tết hoặc cho người già.
Một số người lo rằng vải in sẵn sẽ làm mai một kỹ thuật vẽ sáp. Mặt khác, các hợp tác xã dệt lanh ở nhiều nơi đang giữ nghề bằng cách làm sản phẩm cho khách: khăn, túi, áo khoác, tranh treo tường bằng vải lanh vẽ sáp. Có những người phụ nữ H'Mông dạy lại nghề cho con gái và cho cả du khách tham gia trải nghiệm.
Trang phục H'Mông cũng được các nhà thiết kế trong và ngoài nước lấy cảm hứng. Đây là chuyện tích cực nếu làm có ghi nhận nguồn gốc và chia sẻ lợi ích với người làm nghề. Ngược lại, sao chép hoa văn rồi bán như thiết kế riêng, không nhắc tới cộng đồng, là điều nhiều người H'Mông không đồng tình.
Để tìm hiểu kỹ hơn, có thể tham khảo bộ sưu tập trang phục các nhóm H'Mông tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, bảo tàng tỉnh Tuyên Quang, Lào Cai, cùng các công trình nghiên cứu của Viện Dân tộc học. Ghé các hợp tác xã dệt lanh ở vùng cao và hỏi trực tiếp người làm là cách học nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao váy H'Mông lại nặng như vậy?
Vì váy được làm từ một tấm vải lanh rất dài, khâu xếp thành hàng trăm nếp nhỏ, lại thêm phần thêu, đắp vải màu và có khi đính hạt. Vải lanh dày, chắc, nên cả chiếc váy khá nặng so với váy thông thường.
Hoa văn trắng trên váy chàm H'Mông làm thế nào?
Người phụ nữ vẽ hoa văn bằng sáp ong nóng lên vải lanh trắng, rồi nhuộm chàm nhiều lần. Chỗ có sáp không ăn màu. Sau đó luộc vải để sáp chảy ra, hoa văn trắng hiện trên nền xanh chàm.
H'Mông Hoa và H'Mông Đen khác nhau thế nào khi nhìn trang phục?
H'Mông Hoa mặc váy áo rất nhiều màu, phần thêu và đắp vải dày. H'Mông Đen dùng màu chàm đen làm chủ đạo, hoa văn tập trung ở tay áo, cổ áo, thắt lưng, thường thấy ở vùng Sa Pa cũ.
Có nên gọi người H'Mông bằng tên cũ không?
Không nên. Tên gọi cũ mang sắc thái coi thường và đã được thay bằng tên chính thức là H'Mông hoặc Mông. Khi viết hay nói, nên dùng tên chuẩn để tôn trọng cộng đồng.
Mua váy lanh H'Mông ở đâu để ủng hộ người làm nghề?
Có thể mua trực tiếp tại các hợp tác xã dệt lanh ở vùng cao, chợ phiên vùng Bắc Hà, Đồng Văn cũ hoặc qua các nhóm phụ nữ làm nghề. Nên hỏi rõ món đồ làm thủ công hay in sẵn để biết mình đang mua gì.
Đàn ông H'Mông mặc gì?
Đàn ông H'Mông thường mặc áo ngắn màu chàm hoặc đen, quần ống rộng, thắt lưng vải, đội mũ nồi hoặc quấn khăn. Ngày lễ đeo thêm vòng cổ bạc. Trang phục nam đơn giản hơn nữ nhiều.