Trang phục truyền thống của phụ nữ Mường gồm áo pắn ngắn xẻ ngực, mặc ngoài chiếc yếm; váy dài màu đen hoặc chàm thẫm, nổi bật nhất là phần cạp váy dệt hoa văn rất công phu; thắt lưng màu xanh hoặc hồng; và khăn vuông màu trắng đội đầu. Đàn ông Mường mặc áo cánh, quần chàm, đầu quấn khăn, kiểu dáng giản dị.
Người Mường là dân tộc đông dân, cùng nhóm ngôn ngữ Việt – Mường với người Kinh, sống tập trung ở Phú Thọ (gồm vùng Hoà Bình cũ), Thanh Hoá, Ninh Bình, Sơn La và một số tỉnh khác. Chính vì gốc gác gần với người Kinh, trang phục Mường có những nét giống trang phục phụ nữ Kinh xưa, như yếm và áo xẻ ngực. Nhưng chiếc cạp váy dệt hoa văn là thứ hoàn toàn riêng của người Mường. Bài này giải thích từng phần của bộ trang phục, đặc biệt là cạp váy.
Áo pắn và yếm: phần trên của bộ trang phục
Áo pắn là áo ngắn của phụ nữ Mường, thân áo ngắn tới ngang eo hoặc cao hơn, xẻ ngực, không cài cúc hoặc chỉ buộc nhẹ. Tay áo dài, hẹp. Màu áo thường là trắng, nâu nhạt, xanh lơ, hồng nhạt hoặc màu sáng khác. Áo được may bằng vải bông hoặc vải mỏng, mặc thoáng trong mùa nóng.
Bên trong áo pắn là chiếc yếm, che ngực và thân trước. Khi mặc, hai vạt áo pắn để mở, lộ ra chiếc yếm bên trong. Kiểu mặc này gợi nhắc đến trang phục phụ nữ Kinh vùng đồng bằng Bắc Bộ trước đây, cho thấy mối quan hệ gần gũi giữa hai dân tộc. Tuy vậy, cách phối màu và cách kết hợp với váy cạp hoa văn tạo nên dáng vẻ riêng của người Mường.
Mùa lạnh, phụ nữ Mường mặc thêm áo dài hoặc áo khoác bên ngoài áo pắn. Áo dài Mường có dáng thẳng, màu tối, dài quá hông hoặc quá gối, mặc trong những dịp quan trọng hoặc khi trời rét. Một số vùng có kiểu áo cài nách thay cho áo xẻ ngực.
Điểm cần chú ý khi mặc áo pắn là phần áo ngắn kết hợp với váy dài kéo cao ngang ngực hoặc ngang eo, tuỳ vùng. Khi phần cạp váy được kéo cao, hoa văn trên cạp lộ ra ngay dưới áo, trở thành trung tâm của cả bộ trang phục. Vì vậy áo pắn được cố ý may ngắn để không che mất cạp váy.
Cạp váy: phần làm nên trang phục Mường
Váy và cạp. Váy Mường là váy ống dài tới mắt cá chân, thân váy màu đen hoặc chàm thẫm, khá trơn. Phần cạp, tức dải vải nối ở mép trên của váy, được dệt riêng với hoa văn dày đặc, nhiều màu, rồi khâu vào thân váy.
Ba phần của cạp. Nhiều tài liệu chia cạp váy Mường thành ba phần: phần trên cùng là dải vải trơn hoặc ít hoa văn, phần giữa là thân cạp với hoa văn chính, phần dưới là chân cạp nối với thân váy. Mỗi phần có chức năng và hoa văn riêng.
Thân cạp. Thân cạp là nơi người thợ dệt thể hiện tay nghề. Hoa văn thường xếp thành nhiều ô, nhiều dải lặp lại, mỗi ô là một hình hoa, hình con vật hoặc hình học. Có loại cạp với hoạ tiết lớn, rõ nét, có loại tỉ mỉ, nhiều chi tiết nhỏ.
Màu sắc. Bảng màu thường gồm đỏ, vàng, đen, trắng, xanh, trong đó đỏ và vàng nổi bật trên nền đen. Màu sợi trước đây nhuộm từ cây lá tự nhiên, nay phần lớn là sợi công nghiệp.
Giá trị. Cạp váy dệt tay đẹp là tài sản của người phụ nữ, được giữ cẩn thận và có khi truyền lại cho con gái. Người Mường nói về một chiếc cạp đẹp như nói về sự khéo tay của người làm ra nó.
Hoa văn trên cạp váy Mường
Hoa văn trên cạp váy Mường phong phú và đã được nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật dân gian khảo sát. Những nhóm hoạ tiết thường được nhắc tới gồm:
- Hình động vật cách điệu. Rồng, phượng, hươu, chim, cá, rùa, có khi được dệt cách điệu tới mức chỉ còn những đường nét hình học. Có tài liệu cho rằng hình rồng, hình chim trên cạp váy Mường gần với hoa văn trên trống đồng thời cổ, nhưng đây là nhận định học thuật còn được bàn luận.
- Hình hoa lá. Hoa, cây, dây leo, lá được xếp thành dải, thường xen kẽ với hoạ tiết động vật.
- Hình học. Hình thoi, tam giác, chữ chi, răng cưa, ô vuông lồng nhau, dùng để viền và chia ô.
- Hình người cách điệu. Xuất hiện ở một số cạp, thường là hàng người nhỏ, có cách hiểu là cảnh sinh hoạt cộng đồng.
Ý nghĩa cụ thể của từng hoạ tiết trên cạp váy Mường được giải thích khác nhau giữa các vùng và giữa các nhà nghiên cứu. Người viết nên ghi "theo cách giải thích phổ biến" hoặc nêu rõ nguồn, không nên khẳng định một ý nghĩa duy nhất.
Một điều đáng chú ý là hoa văn cạp váy thường bị che một phần khi mặc, vì váy được gập và quấn quanh người. Người Mường có quan niệm riêng về việc phần nào của cạp lộ ra, phần nào giấu đi; điều này cũng khác nhau giữa các vùng Mường.
Khăn đội đầu, thắt lưng và đồ trang sức
Phụ nữ Mường đội khăn vuông màu trắng, gấp chéo hoặc quấn gọn trên đầu, hai đầu khăn có khi thêu chỉ màu. Khăn trắng nổi bật trên mái tóc đen và tương phản với áo pắn màu nhạt, váy đen. Có vùng phụ nữ đội khăn màu, có vùng búi tóc gọn rồi cài trâm, đội khăn khi ra đồng, khi đi xa.
Thắt lưng là dải vải màu xanh lá, xanh lơ hoặc hồng, quấn ngoài cạp váy, hai đầu thả rủ bên hông. Thắt lưng giữ váy chắc và tạo đường màu ngăn cách áo với váy. Một số vùng có phụ nữ dùng hai dải thắt lưng khác màu.
Trang sức của phụ nữ Mường thường là vòng cổ, vòng tay, hoa tai bằng bạc, xà tích bạc đeo bên hông. Trước đây, phụ nữ khá giả đeo nhiều đồ bạc trong dịp lễ, Tết. Trang sức Mường không quá cầu kỳ, phù hợp với tổng thể trang phục kín đáo.
Đàn ông Mường mặc áo cánh ngắn xẻ ngực, có hàng cúc vải, quần ống rộng màu chàm hoặc nâu, đầu quấn khăn. Trong dịp lễ, người lớn tuổi mặc áo dài, đội khăn xếp. Thầy mo, người chủ trì các nghi lễ theo tín ngưỡng Mường, có trang phục riêng trong lúc hành lễ, phần này thuộc về nghi lễ nên ít được trình diễn công khai.
Dệt cạp váy: một nghề tốn nhiều công
Cạp váy Mường được dệt trên khung dệt truyền thống, sử dụng kỹ thuật dệt hoa văn bằng cách luồn sợi màu theo từng hàng. Người thợ phải nhớ hoặc đếm số sợi cho mỗi hoạ tiết, đặt sợi màu đúng chỗ ở từng lượt dệt. Một chiếc cạp đẹp có thể mất nhiều tuần, nhiều tháng để hoàn thành, tuỳ độ phức tạp.
Trước đây, gần như mọi phụ nữ Mường đều biết dệt. Con gái được dạy dệt từ nhỏ, và chiếc cạp váy tự dệt là thứ người con gái chuẩn bị khi lấy chồng. Ngày nay, số người dệt được cạp hoa văn phức tạp giảm nhiều, chủ yếu là người trung niên, cao tuổi và các nhóm làm nghề.
Ở vùng Hoà Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ, và vùng Mường Thanh Hoá, có một số làng, hợp tác xã giữ nghề dệt thổ cẩm Mường, làm cạp váy và sản phẩm cho khách du lịch như khăn, túi, bao gối. Một số cạp váy cũ có giá trị được các nhà sưu tầm quan tâm, nhưng nhiều người Mường vẫn coi đó là đồ gia đình không bán.
Khi mua sản phẩm dệt Mường, người mua nên hỏi rõ món đồ dệt tay hay dệt máy, dệt ở đâu, để vừa biết mình đang mua gì vừa ủng hộ đúng người làm nghề. Sản phẩm dệt máy bắt chước hoa văn không có lỗi, nhưng không nên gọi là cạp váy Mường dệt tay.
Trang phục Mường hôm nay và những nhầm lẫn thường gặp
Ở nhiều bản Mường tại Phú Thọ, Thanh Hoá, phụ nữ lớn tuổi vẫn mặc áo pắn, váy cạp hằng ngày hoặc khi đi chợ, đi hội. Người trẻ mặc trang phục Mường trong lễ cưới, lễ hội, hội diễn văn nghệ, ngày Tết. Áo pắn may bằng vải mới, màu tươi; cạp váy có khi dùng loại dệt máy cho tiện.
Nhầm lẫn thường gặp nhất là giữa trang phục Mường và trang phục Thái, vì cả hai đều có váy dài màu tối, áo ngắn. Khác biệt: phụ nữ Thái mặc áo cóm bó sát cài hàng cúc bạc giữa ngực, còn phụ nữ Mường mặc áo pắn xẻ ngực với yếm bên trong; váy Mường có cạp dệt hoa văn lớn, váy Thái vùng Tây Bắc thường trơn. Khăn piêu thêu là của Thái Đen, khăn trắng là của phụ nữ Mường.
Một nhầm lẫn khác là coi trang phục Mường là "trang phục Kinh xưa". Dù có nét gần gũi, trang phục Mường là trang phục của một dân tộc riêng, với cạp váy, khăn, cách mặc và quan niệm thẩm mỹ riêng. Khi viết hay dàn dựng, nên giữ đúng tên gọi.
Khi dàn dựng tiết mục hay chụp ảnh với trang phục Mường, có vài điểm dễ sửa: kéo cạp váy lên đủ cao để hoa văn lộ ra dưới áo pắn, mặc yếm bên trong chứ không để áo pắn mở trống, quấn thắt lưng màu ngay mép cạp, đội khăn trắng gấp gọn. Những chi tiết nhỏ này quyết định bộ đồ trông đúng là Mường hay chỉ là một bộ váy áo dân tộc chung chung. Nếu được, nhờ một người Mường lớn tuổi xem giúp trước khi lên hình.
Tư liệu tham khảo có thể tìm tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Không gian văn hoá Mường ở vùng Hoà Bình cũ, bảo tàng tỉnh Thanh Hoá, cùng các công trình nghiên cứu về hoa văn cạp váy Mường của các nhà nghiên cứu mỹ thuật và dân tộc học.
Câu hỏi thường gặp
Cạp váy Mường là gì?
Cạp váy là dải vải dệt hoa văn khâu ở mép trên của váy Mường. Đây là phần đẹp và công phu nhất của trang phục phụ nữ Mường, với hoa văn hình động vật, hoa lá, hình học, nhiều màu trên nền đen.
Áo pắn của phụ nữ Mường mặc thế nào?
Áo pắn là áo ngắn xẻ ngực, mặc ngoài chiếc yếm. Áo được may ngắn để lộ phần cạp váy hoa văn bên dưới, thường có màu sáng như trắng, nâu nhạt, xanh lơ, hồng nhạt.
Phụ nữ Mường đội khăn màu gì?
Phụ nữ Mường thường đội khăn vuông màu trắng, gấp chéo hoặc quấn gọn trên đầu, có khi thêu chỉ màu ở hai đầu khăn. Một số vùng dùng khăn màu khác.
Làm sao phân biệt trang phục Mường với trang phục Thái?
Phụ nữ Mường mặc áo pắn xẻ ngực với yếm, váy có cạp dệt hoa văn lớn, đội khăn trắng. Phụ nữ Thái mặc áo cóm bó cài hàng cúc bạc, váy đen gần như trơn, phụ nữ Thái Đen đội khăn piêu thêu.
Dệt một chiếc cạp váy Mường mất bao lâu?
Tuỳ độ phức tạp, một chiếc cạp dệt tay có thể mất nhiều tuần đến nhiều tháng. Người thợ phải đếm sợi và đặt sợi màu đúng chỗ ở từng hàng dệt.
Xem trang phục Mường ở đâu?
Có thể xem tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Không gian văn hoá Mường ở vùng Hoà Bình cũ nay thuộc Phú Thọ, bảo tàng tỉnh Thanh Hoá, hoặc các bản Mường vào dịp lễ hội.