Nhà rông là ngôi nhà chung của cả làng ở nhiều dân tộc phía bắc Tây Nguyên như Ba Na, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Rơ Măm, Brâu và nhóm Gia Rai Arap; mái nhà cao vút hình lưỡi rìu để làm biểu tượng sức mạnh của làng, thoát nước mưa nhanh và tạo khoảng không thoáng cho bếp lửa chung bên trong. Đây là nơi già làng và đàn ông bàn việc làng, xử việc theo luật tục, tiếp khách, giữ chiêng trống và tổ chức các lễ lớn.
Bài này tả cấu trúc một ngôi nhà rông, các chức năng của nó trong đời sống làng, giải thích vì sao mái lại cao, phân biệt nhà rông của từng dân tộc và nói về nhà rông hôm nay. Địa danh ghi theo 34 tỉnh thành: vùng Kon Tum cũ nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi, vùng Gia Lai cũ và Bình Định cũ nay là tỉnh Gia Lai.
Nhà rông là gì và có ở đâu
Ở các làng Ba Na, Xơ Đăng truyền thống, nhà rông đứng ở giữa làng hoặc ở khoảng đất trống đẹp nhất, các nhà ở của từng gia đình xếp quanh. Từ xa nhìn tới, mái nhà rông vượt hẳn lên trên mọi mái nhà khác và trên cả tán cây, trở thành dấu hiệu nhận biết làng. Mỗi làng có một nhà rông, làng lớn có thể có hơn một.
Tên gọi nhà rông là cách người Việt quen dùng; trong tiếng của từng dân tộc, ngôi nhà có tên riêng. Kiểu nhà này phổ biến ở vùng Kon Tum cũ, phía bắc tỉnh Gia Lai, vùng núi Quảng Ngãi, Đà Nẵng. Ở phía nam Tây Nguyên, người Ê Đê, M'Nông, Cơ Ho ít có nhà rông theo kiểu này: sinh hoạt chung của buôn diễn ra ở nhà dài hoặc ở nhà của người đứng đầu. Người Cơ Tu ở dải Trường Sơn có nhà Gươl, cùng chức năng nhà chung nhưng dáng khác.
Vì vậy, khi nói nhà rông là biểu tượng của Tây Nguyên, nên hiểu là biểu tượng của một phần Tây Nguyên, chủ yếu vùng bắc. Gộp mọi dân tộc Tây Nguyên vào một hình ảnh nhà rông sẽ làm mờ đi sự đa dạng của chính vùng đất này. Khi đọc một tài liệu viết chung chung về nhà rông, nên để ý xem tác giả đang tả nhà rông của dân tộc nào, ở vùng nào, vì chi tiết giữa các làng khác nhau nhiều hơn ta tưởng.
Cấu trúc một ngôi nhà rông
Khung cột. Nhà rông là nhà sàn lớn, dựng trên nhiều cột gỗ to, có những cây cột cả một thân cây. Cột chôn sâu, nối với nhau bằng xà ngang, xà dọc theo lối ngàm, buộc lạt mây, ít dùng đinh. Bộ khung phải đủ chắc để đỡ một bộ mái nặng và cao.
Sàn. Sàn cao khỏi mặt đất, lát bằng ván hoặc cây lồ ô đập dập. Mặt sàn rộng, đủ chỗ cho cả làng ngồi khi có lễ. Lên nhà rông bằng cầu thang gỗ đẽo bậc, có nơi đầu cầu thang tạc hình chim, hình thú.
Vách. Vách đan bằng tre, nứa hoặc lồ ô, có nơi đan thành hoa văn hình học. Vách thường thấp, nghiêng theo mái, nhiều nhà rông để hở một phần cho thoáng.
Mái. Mái lợp tranh dày, hai mái chính dốc đứng, hai đầu hồi loe ra phía trên làm cho đỉnh mái nhọn và rộng như lưỡi rìu dựng ngược. Đầu nóc có thể gắn hình chim, sừng thú bằng gỗ. Có nơi đan hoa văn trên mái bằng cách xếp tranh hai màu.
Bếp lửa giữa nhà. Giữa sàn là bếp lửa lớn, gần như luôn được giữ lửa. Quanh bếp là chỗ ngồi của già làng và đàn ông, nơi kể chuyện làng, truyền dạy luật tục, kể sử thi cho lớp trẻ.
Vì sao mái nhà rông lại cao vút
Câu hỏi này có nhiều lớp trả lời. Lớp thứ nhất là ý nghĩa cộng đồng. Nhà rông là bộ mặt của làng: mái càng cao, càng đẹp thì làng càng mạnh, càng đông người, càng khéo tay. Các làng xưa có sự ganh đua nhẹ nhàng xem làng nào dựng được nhà rông cao đẹp hơn. Mái cao cũng là cột mốc giúp người đi rừng xa nhận ra làng mình.
Lớp thứ hai là khí hậu. Tây Nguyên có mùa mưa dài, mưa lớn. Mái dốc đứng giúp nước mưa thoát rất nhanh, không đọng trên tranh, mái lâu mục. Mùa khô nắng gắt, khoảng không lớn dưới mái làm khí nóng bốc lên cao, trong nhà mát hơn. Khói từ bếp lửa giữa nhà cũng có chỗ bay lên, hong khô tranh và gỗ, hạn chế mối mọt.
Lớp thứ ba là kỹ thuật và tay nghề. Dựng được một bộ mái cao, cân, chịu gió là thử thách cho thợ giỏi của làng. Theo cách giải thích phổ biến, dáng mái hướng lên trời còn gắn với quan niệm của người Tây Nguyên về thế giới bên trên, nơi các vị thần trong truyện kể cư ngụ. Mỗi lớp giải thích đều đúng một phần; gộp lại mới thấy vì sao mái nhà rông trở thành biểu tượng.
Lợp và giữ mái nhà rông qua từng mùa
Bộ mái tranh là phần tốn công nhất của nhà rông và cũng là phần phải chăm thường xuyên nhất. Cỏ tranh được cắt vào cuối mùa khô, khi lá đã già, phơi kỹ rồi kết thành tấm trên những thanh tre, lồ ô. Một bộ mái nhà rông lớn cần số tấm tranh lên tới hàng nghìn, nên mỗi gia đình trong làng được chia phần đóng góp, người nhiều sức góp nhiều, người già góp lạt buộc hay rượu.
Việc lợp bắt đầu từ chân mái lên đỉnh. Những người trẻ, nhanh nhẹn trèo lên khung, buộc từng lớp tranh chồng mí lên lớp dưới; người dưới đất chuyền tranh lên bằng dây. Lên tới gần đỉnh, mái dốc gần như đứng, chỉ những người thạo việc mới làm. Đỉnh nóc được ép chặt bằng các thanh gỗ hoặc tấm tranh gấp đôi, có nơi gắn thêm hình chim, sừng thú.
Mái tranh tốt dùng được một số năm, sau đó phải dặm lại từng mảng hoặc thay cả mái. Bếp lửa giữa nhà giữ cho tranh khô, khói ám lên làm tranh cứng và ít mối. Khi một làng không còn đủ người cắt tranh, không còn rừng tranh gần, việc giữ mái trở nên rất khó; đây là một lý do khiến nhiều làng chuyển sang mái tôn, mái ngói. Ở những làng còn giữ mái tranh, ngày thay mái thường trở thành ngày hội nhỏ của cả làng.
Nhà rông của các dân tộc khác nhau thế nào
Mỗi dân tộc có kiểu nhà rông riêng. Bảng dưới gom những nét thường được nêu; độ cao và chi tiết thay đổi theo từng làng, từng thời kỳ.
| Dân tộc | Nét nhận biết thường được nêu | Vùng hay gặp |
|---|---|---|
| Xơ Đăng | Mái rất cao, dốc đứng, đỉnh nhọn, được xem là nhà rông cao vút nhất | Vùng Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi |
| Ba Na | Mái cao, rộng, đầu hồi loe; một số tài liệu chia nhà rông đực mái cao to và nhà rông cái nhỏ thấp | Vùng Kon Tum cũ, phía bắc Gia Lai |
| Gia Rai nhóm Arap | Có nhà rông ở các làng phía bắc, dáng gần nhà rông Ba Na | Phía bắc tỉnh Gia Lai |
| Giẻ Triêng | Nhà rông mái cao, trang trí hoa văn trên vách và cột | Vùng ngã ba biên giới, nay thuộc Quảng Ngãi |
| Rơ Măm, Brâu | Nhà rông nhỏ hơn, gắn với làng ít hộ | Vùng biên phía tây Quảng Ngãi |
Các con số về chiều cao nhà rông được nêu trong sách báo rất khác nhau, nên ở đây không ghi số cụ thể. Khi đến một làng, hãy hỏi già làng về chiều cao, về năm dựng và số người đã góp công; câu trả lời đó có giá trị hơn mọi con số chép lại.
Nhà rông dùng để làm gì
Nhà rông là trung tâm đời sống chung của làng. Ở đây già làng cùng những người đàn ông có uy tín họp bàn việc làng: chọn đất làm rẫy, ngày tổ chức lễ, cách chia việc. Khi có tranh chấp giữa các gia đình, việc được đem ra nhà rông để giải quyết theo luật tục trước mặt mọi người.
Nhà rông là nơi tổ chức các lễ lớn của làng như lễ mừng lúa mới, lễ đâm trâu trước đây, lễ cúng bến nước. Trong lễ, cả làng tụ về sân và sàn nhà rông, chiêng trống vang suốt đêm. Khách của làng được đón tiếp và nghỉ lại ở nhà rông. Bộ chiêng, trống lớn, vũ khí, những vật quý chung của làng được cất giữ ở đây.
Theo nếp cũ được nhiều tài liệu ghi lại, nhà rông còn là chỗ ngủ của thanh niên chưa vợ, nơi họ học nghề rèn, đan, nghe người già truyền dạy. Ở một số làng, phụ nữ chỉ lên nhà rông trong những dịp nhất định; mức giữ nếp này nay đã khác nhiều. Ngày nay nhà rông còn là nơi họp thôn, sinh hoạt văn nghệ, lớp học tiếng dân tộc, nơi đón khách du lịch.
Nhà rông hôm nay
Nhiều làng còn giữ nhà rông truyền thống bằng gỗ, tranh, được dựng lại khi mái hỏng. Bên cạnh đó, có không ít nhà rông mới làm bằng bê tông, mái tôn hoặc ngói, giữ dáng mái nhưng mất vật liệu cũ. Các nhà nghiên cứu nhiều lần lưu ý rằng nhà rông bê tông khó giữ không khí sinh hoạt quanh bếp lửa như nhà rông gỗ.
Một số nhà rông được biết đến rộng như nhà rông Kon Klor bên sông Đắk Bla ở vùng Kon Tum cũ, là công trình mới có quy mô lớn. Ở các làng du lịch cộng đồng, nhà rông là nơi đón khách xem chiêng, nghe kể chuyện. Muốn xem cấu trúc nhà rông nguyên mẫu, có thể đến khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, nơi có ngôi nhà rông Ba Na do chính người Ba Na dựng.
Khi lên nhà rông, khách nên hỏi già làng hoặc người trông nhà trước, không tự ý đánh chiêng, không chạm vào vật trên xà, không giẫm qua bếp lửa. Trong ngày lễ, đứng ở chỗ người làng chỉ, không chen vào vòng múa nếu chưa được mời.
Câu hỏi thường gặp
Nhà rông là của dân tộc nào?
Nhà rông phổ biến ở các dân tộc phía bắc Tây Nguyên như Ba Na, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Rơ Măm, Brâu và nhóm Gia Rai Arap. Các dân tộc phía nam như Ê Đê, M'Nông, Cơ Ho ít có nhà rông kiểu này.
Vì sao mái nhà rông cao như vậy?
Mái cao thể hiện sức mạnh và sự khéo tay của làng, giúp nước mưa thoát nhanh trong mùa mưa dài, tạo khoảng không thoáng cho khói bếp và khí nóng bay lên. Theo cách giải thích phổ biến, dáng mái còn gắn với quan niệm về thế giới bên trên.
Nhà rông dùng để làm gì?
Nhà rông là nơi già làng họp bàn việc chung, giải quyết tranh chấp theo luật tục, tổ chức lễ lớn, tiếp khách của làng và cất giữ chiêng trống. Trước đây đây còn là chỗ ngủ của thanh niên chưa vợ.
Nhà rông Xơ Đăng và Ba Na khác nhau thế nào?
Nhà rông Xơ Đăng thường có mái rất cao, dốc đứng, đỉnh nhọn. Nhà rông Ba Na mái cao và rộng hơn ở đầu hồi; một số tài liệu chia nhà rông Ba Na thành nhà rông đực cao to và nhà rông cái nhỏ thấp.
Phụ nữ có được vào nhà rông không?
Theo nếp cũ ở một số làng, phụ nữ chỉ lên nhà rông trong những dịp nhất định, như khi có lễ hoặc họp làng. Ngày nay nếp này đã thay đổi nhiều, nhà rông là nơi sinh hoạt chung của cả thôn.
Có thể xem nhà rông ở đâu?
Có thể xem ở các làng Ba Na, Xơ Đăng vùng Kon Tum cũ nay thuộc Quảng Ngãi và phía bắc Gia Lai, hoặc ngôi nhà rông Ba Na dựng tại khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội.