Trang phục truyền thống của phụ nữ Thái gồm bốn món chính: áo cóm ngắn bó sát người, cài một hàng cúc bạc chạy dọc thân trước; váy ống dài màu đen hoặc chàm thẫm; thắt lưng vải màu xanh, xanh lá hay tím quấn ngang eo; và chiếc khăn đội đầu, trong đó khăn piêu thêu hoa văn của người Thái Đen là món được nhắc tới nhiều nhất. Đàn ông Thái mặc quần áo vải chàm đơn giản, kiểu cách gọn để đi rừng, lội ruộng.
Người Thái ở Việt Nam có hai nhánh lớn là Thái Đen và Thái Trắng, ngoài ra còn một số nhóm địa phương ở miền tây Thanh Hoá và Nghệ An. Mỗi nhánh có cách mặc riêng, nên nhìn chiếc áo, chiếc khăn hay kiểu búi tóc, người trong vùng biết ngay người phụ nữ đến từ đâu. Bài dưới đây đi từng món, giải thích cách nhận biết và những điều nên tránh khi mặc hay chụp ảnh trang phục Thái.
Áo cóm: dáng áo ngắn ôm sát và hàng cúc bạc
Dáng áo. Áo cóm là áo ngắn, vạt áo chỉ chấm tới thắt lưng hoặc cao hơn một chút, may bó sát để tôn dáng người. Cổ áo thường là cổ đứng thấp hoặc cổ tròn, tay áo dài và hẹp, ôm lấy cánh tay. Khi mặc cùng váy ống dài, chiếc áo ngắn tạo ra tỷ lệ thân trên gọn, thân dưới dài, dáng người trông thanh mảnh.
Màu áo. Màu áo cóm khá phong phú: trắng, hồng, xanh lá mạ, xanh da trời, tím, đen. Có nơi phụ nữ lớn tuổi chuộng màu sẫm, thiếu nữ chuộng màu tươi. Người Thái Trắng thường mặc áo cóm màu sáng hơn, trong khi phụ nữ Thái Đen hay chọn áo màu tối cho ngày thường và áo màu tươi cho ngày hội.
Hàng cúc bạc. Điểm nhận biết rõ nhất là hàng cúc bằng bạc hoặc kim loại trắng chạy từ cổ xuống gấu áo. Cúc thường làm theo hình con bướm, con nhện, con ong hoặc hình tròn, đính thành từng cặp, một bên là móc, một bên là khuy. Nhiều tài liệu gọi hàng cúc này là mắc pém. Số cúc tuỳ người, tuỳ vùng, thường vài chục chiếc.
Cách cài. Hàng cúc cài chính giữa thân trước, khi cài xong hai vạt khít lại, hàng cúc bạc nổi bật trên nền vải. Đây là chi tiết khiến áo cóm khác hẳn áo cánh của người Kinh hay áo của người Mường láng giềng, vốn mở ngực và mặc kèm yếm.
Áo dài lễ. Ngoài áo cóm mặc thường ngày, phụ nữ Thái còn có loại áo dài màu đen dùng trong lễ cưới, lễ tang và các nghi lễ lớn, thân áo dài quá đầu gối, có phần đáp vải màu ở nách, ở cổ. Áo này ít gặp hơn và thường được giữ kỹ trong nhà.
Váy ống màu đen và đôi bàn tay khéo ở cạp váy
Váy của phụ nữ Thái là váy ống, tức một tấm vải khâu khép lại thành hình ống, mặc vào thì kéo lên và gập vạt thừa ở bụng rồi giữ bằng thắt lưng. Váy dài tới mắt cá chân, màu đen hoặc chàm rất thẫm, mặt vải trơn hoặc có sọc mờ. Màu tối hợp với việc lao động ngoài ruộng, ngoài suối, vừa bền vừa không lộ vết bẩn.
Phần đáng chú ý nằm ở hai đầu váy. Ở gấu váy, nhiều nơi khâu thêm một dải vải màu hoặc thêu một đường hoa văn nhỏ. Ở cạp váy, có nơi đáp một dải vải khác màu để làm cạp. Với một số nhóm Thái ở miền tây Thanh Hoá và Nghệ An, thân váy được dệt hoa văn khá dày, khác với váy trơn của người Thái vùng Sơn La, Lai Châu.
Váy được dệt từ sợi bông hoặc sợi tơ tằm, nhuộm chàm nhiều lần để ra màu đen bền. Một chiếc váy làm hoàn toàn bằng tay mất nhiều tháng, từ trồng bông, kéo sợi, dệt tới nhuộm. Ngày nay, nhiều gia đình mua vải công nghiệp để may váy mặc thường ngày, còn váy dệt tay để dành cho lễ, cho con gái mang về nhà chồng.
Người ngoài hay nhầm váy Thái với váy của người Mường hoặc người Lào. Cách phân biệt nhanh: váy Mường có cạp dệt hoa văn rất lớn, cầu kỳ, lộ ra khi mặc; váy Thái vùng Tây Bắc thường trơn, nổi bật nhờ chiếc áo cóm và thắt lưng; váy của người Lào và người Lự thường có dải hoa văn ngang thân rõ ràng. Đây chỉ là đặc điểm chung, mỗi vùng còn có biến thể riêng.
Khăn piêu: chiếc khăn mang dấu ấn Thái Đen
Khăn piêu là khăn đội đầu của phụ nữ Thái Đen, làm từ một tấm vải chàm hoặc đen dài, hai đầu khăn thêu hoa văn rực rỡ bằng chỉ đỏ, vàng, xanh, trắng. Ở các góc và mép khăn đính những chiếc cút piêu, tức các nút vải nhỏ nhiều màu khâu thành hình hoa, hình quả, tạo đường viền nổi. Khi đội lên, hai đầu khăn thêu rủ xuống hai bên hoặc phía sau, phô ra phần hoa văn.
Hoa văn trên khăn piêu thường là hình thoi, tam giác, răng cưa, hình hoa, hình cây và một số hoạ tiết động vật cách điệu. Theo cách giải thích phổ biến, các hoạ tiết lấy cảm hứng từ thiên nhiên quanh bản: hoa ban, cây cỏ, sông suối, dấu chân thú. Ý nghĩa cụ thể của từng hoạ tiết giữa các vùng không hoàn toàn thống nhất, nên khi viết về khăn piêu không nên gán một nghĩa duy nhất cho một hình.
Chiếc khăn piêu gắn với đời sống tình cảm của người con gái. Thiếu nữ học thêu từ nhỏ, thêu khăn cho mình, cho người thân, và trước đây thường thêu khăn làm quà cho nhà chồng tương lai. Nhiều bài hát dân gian Thái lấy hình ảnh chiếc khăn piêu làm biểu tượng nhớ thương. Vì thế, với nhiều người Thái, khăn piêu là món đồ có giá trị tình cảm lớn hơn bề ngoài của nó.
Người Thái Trắng thường không đội khăn piêu. Phụ nữ Thái Trắng ở một số vùng quấn khăn trơn màu sáng hoặc để đầu trần, búi tóc gọn. Vì vậy, khi thấy chiếc khăn piêu thêu rực rỡ, gần như có thể đoán người đội thuộc nhánh Thái Đen hoặc chịu ảnh hưởng cách mặc của Thái Đen.
Thái Đen và Thái Trắng khác nhau ở những chi tiết nào
Hai nhánh Thái sống xen kẽ ở nhiều tỉnh Tây Bắc, cách mặc cũng giao thoa qua thời gian. Bảng dưới đây ghi những khác biệt thường được tài liệu dân tộc học nhắc tới, chỉ mang tính nhận biết chung, không áp cứng cho mọi bản.
| Chi tiết | Thái Đen | Thái Trắng |
|---|---|---|
| Vùng cư trú tiêu biểu | Sơn La, Điện Biên, một phần Lai Châu và Lào Cai (vùng Yên Bái cũ) | Lai Châu, vùng Mường Lay, Phong Thổ, một phần Hoà Bình cũ nay thuộc Phú Thọ |
| Màu áo cóm | Thường sẫm cho ngày thường, tươi cho ngày hội | Chuộng màu sáng, trắng, hồng nhạt |
| Khăn đội đầu | Khăn piêu thêu hai đầu, đính cút piêu | Khăn trơn hoặc không đội khăn piêu |
| Kiểu tóc của phụ nữ đã có chồng | Búi tóc cao trên đỉnh đầu, gọi là tằng cẩu | Búi tóc sau gáy, không búi tằng cẩu |
| Váy | Váy ống đen, gần như trơn | Váy ống đen hoặc sẫm, có nơi có dải màu ở gấu |
Tục búi tóc tằng cẩu là chi tiết quan trọng nhất trong bảng. Theo tập quán Thái Đen, khi người con gái đi lấy chồng, trong lễ cưới sẽ có nghi thức búi tóc lên đỉnh đầu, và từ đó người phụ nữ giữ kiểu tóc này như dấu hiệu đã có gia đình. Ngày nay, nhiều phụ nữ trẻ không giữ tằng cẩu hằng ngày nữa, chỉ búi trong dịp lễ.
Vì hai nhánh sống gần nhau và kết hôn với nhau, nhiều gia đình pha trộn cả hai cách mặc. Bảng trên nên dùng như gợi ý ban đầu, rồi hỏi chính người trong bản để biết cách mặc của nơi đó.
Thắt lưng, trang sức bạc và đồ đi kèm
Thắt lưng của phụ nữ Thái là một dải vải dài, thường màu xanh lá, xanh lơ hoặc tím, quấn ngang eo ngay chỗ gấp cạp váy. Dải vải vừa giữ váy, vừa tạo một đường màu phân chia áo và váy. Khi buộc, hai đầu thắt lưng thường để rủ một bên hông. Trong nhiều bức ảnh, chính đường thắt lưng màu này làm nên vẻ thon gọn đặc trưng của bộ trang phục.
Trang sức đi kèm chủ yếu bằng bạc: vòng cổ, vòng tay, hoa tai, xà tích đeo bên hông, trâm cài tóc. Phụ nữ có chồng đội tằng cẩu thường cài thêm trâm bạc vào búi tóc. Đồ bạc không chỉ để làm đẹp mà còn là tài sản gia đình, được trao lại qua các thế hệ và đem ra dùng trong dịp lễ, dịp cưới.
Trong mùa lạnh, phụ nữ Thái khoác thêm áo dài tay bên ngoài hoặc quàng chăn mỏng. Một số vùng có loại áo chui đầu mặc ngoài áo cóm khi trời rét. Đàn ông Thái mặc áo cánh xẻ ngực hoặc áo cài cúc giữa, quần ống rộng màu chàm, đầu quấn khăn hoặc để trần, đi làm thì mang thêm túi vải, dao quắm bên hông.
Chiếc túi vải đeo chéo người, gọi chung là túi thổ cẩm, cũng là một phần của trang phục thường ngày. Túi được dệt hoặc may từ vải thừa, đính tua, đính hạt, dùng đựng trầu cau, kim chỉ, tiền và những đồ nhỏ. Ngày nay, chiếc túi này còn là sản phẩm thủ công nhiều du khách tìm mua khi lên Tây Bắc.
Trang phục Thái trong đời sống hôm nay
Ở nhiều bản người Thái tại Sơn La, Điện Biên, phụ nữ trung niên và cao tuổi vẫn mặc áo cóm, váy ống hằng ngày. Người trẻ đi học, đi làm thì phần lớn mặc quần áo phổ thông, đến dịp Tết, lễ hội, đám cưới mới mặc bộ truyền thống. Một xu hướng thấy rõ là áo cóm được may bằng vải mới, màu tươi hơn, cúc bạc thay bằng cúc kim loại sáng màu, tiện hơn nhưng vẫn giữ dáng áo.
Trường học vùng cao ở nhiều nơi khuyến khích học sinh mặc trang phục dân tộc vào một ngày trong tuần hoặc trong các dịp lễ. Cán bộ, giáo viên người Thái mặc áo cóm trong các buổi họp mặt, hội diễn. Trên sân khấu, trang phục Thái xuất hiện dày đặc trong các tiết mục xoè, khiến nhiều người dưới xuôi nghĩ áo cóm là trang phục chung của mọi dân tộc Tây Bắc, điều này không đúng.
Nghề thêu khăn piêu và dệt vải được nhiều hợp tác xã, nhóm phụ nữ duy trì. Có sản phẩm làm theo lối cũ, có sản phẩm làm theo nhu cầu khách du lịch như khăn quàng, túi nhỏ, bao gối. Sự thay đổi này giúp nghề sống được, nhưng cũng khiến một số hoạ tiết bị đơn giản hoá. Người làm nghề lớn tuổi vẫn là nguồn hiểu biết quan trọng nhất về cách thêu và ý nghĩa của từng mẫu.
Khi đọc thêm về trang phục Thái, có thể tìm các bộ sưu tập tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, các bảo tàng tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu và những công trình của Viện Dân tộc học. Các nguồn này có ảnh hiện vật, ghi rõ vùng, rõ nhóm, đáng tin hơn ảnh phối đồ trên mạng.
Mặc và chụp ảnh trang phục Thái sao cho đúng và tôn trọng
Trang phục Thái được nhiều người thuê mặc để chụp ảnh khi du lịch Tây Bắc. Đây là việc bình thường, miễn là làm với sự hiểu biết và tôn trọng:
- Mặc đủ bộ, đúng thứ tự. Áo cóm cài hết hàng cúc, váy gập cạp đúng cách, thắt lưng quấn ngang eo. Mặc áo cóm với quần jean rồi gọi là trang phục Thái dễ gây phản cảm với người trong bản.
- Không búi tằng cẩu tuỳ tiện. Kiểu búi này mang nghĩa đã có chồng theo tập quán Thái Đen. Người chưa lập gia đình búi lên để chụp ảnh có thể bị người địa phương nhìn khác, nên hỏi trước.
- Đừng lẫn với dân tộc khác. Ghép khăn piêu với váy của người Mường hay áo của người H'Mông rồi gắn mác trang phục Thái là sai. Thuê đồ ở đâu, hỏi người cho thuê đây là bộ của nhóm nào.
- Hỏi trước khi chụp người. Phụ nữ mặc áo cóm trong chợ, ngoài ruộng không phải người mẫu. Muốn chụp thì hỏi, người ta từ chối thì thôi.
- Không dùng cho mục đích giễu cợt. Mặc trang phục dân tộc để đóng vai hài, cường điệu giọng nói hay cử chỉ là thiếu tôn trọng cộng đồng.
Nếu cần dùng trang phục Thái cho phim, sân khấu hay sự kiện, cách đơn giản nhất là nhờ một người Thái hoặc cán bộ văn hoá địa phương xem qua bộ đồ trước khi lên hình.
Câu hỏi thường gặp
Áo cóm là gì và vì sao có hàng cúc bạc?
Áo cóm là áo ngắn bó sát của phụ nữ Thái, cài giữa thân trước bằng một hàng cúc bạc hình bướm, hình nhện hoặc hình tròn. Hàng cúc vừa để cài, vừa là đồ trang sức và tài sản, nên được làm cẩn thận và giữ lâu năm.
Khăn piêu có phải của mọi người Thái không?
Không hẳn. Khăn piêu thêu hai đầu, đính cút piêu là món đặc trưng của phụ nữ Thái Đen. Phụ nữ Thái Trắng thường dùng khăn trơn hoặc không đội khăn piêu, dù ở vùng xen cư hai cách mặc có giao thoa.
Búi tóc tằng cẩu có ý nghĩa gì?
Theo tập quán Thái Đen, tằng cẩu là kiểu búi tóc cao trên đỉnh đầu của người phụ nữ đã lấy chồng, được búi lần đầu trong lễ cưới. Nó là dấu hiệu tình trạng hôn nhân, nên người ngoài không nên búi tuỳ tiện khi chụp ảnh.
Làm sao phân biệt váy Thái với váy Mường?
Váy Mường nổi bật nhờ phần cạp dệt hoa văn rất lớn và cầu kỳ, mặc với áo ngắn xẻ ngực. Váy Thái vùng Tây Bắc thường là váy ống đen gần như trơn, mặc với áo cóm cài cúc bạc và thắt lưng màu.
Đàn ông Thái mặc gì?
Đàn ông Thái mặc áo cánh hoặc áo cài cúc giữa, quần ống rộng bằng vải chàm, đầu quấn khăn hoặc để trần. Kiểu mặc gọn, hợp đi rừng, làm ruộng, ít trang trí hơn trang phục phụ nữ.
Muốn xem trang phục Thái thật thì đi đâu?
Có thể xem hiện vật tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, bảo tàng các tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, hoặc ở Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam. Đến bản người Thái vào dịp lễ hội cũng thấy người dân mặc bộ truyền thống.