DacDiem.comĐặc Điểm
Trang phục các dân tộc

Trang phục người Dao Đỏ: khăn đội đầu, áo thêu kín hoa văn và đồ bạc

Phụ nữ Dao Đỏ đội khăn đỏ lớn có tua, mặc áo dài xẻ tà thêu kín hoa văn ở vạt và ống quần, đeo nhiều đồ bạc; hoa văn thêu theo trí nhớ, không cần vẽ mẫu trước.

Overhead view of a dark indigo tunic hem densely cross-stitched in red, yellow and white geometric motifs, red wool tassels and a silver neck ring beside it

Trang phục phụ nữ Dao Đỏ gồm chiếc khăn đỏ lớn đội trên đầu, có tua và quả bông đỏ; áo dài nền chàm xẻ tà, thân dưới và hai vạt thêu kín hoa văn bằng chỉ đỏ, vàng, trắng; quần chàm thêu ống; thắt lưng; và nhiều đồ bạc đeo ở cổ, ở ngực. Màu đỏ nổi bật trên khăn và các tua trên ngực áo là lý do nhóm này được gọi là Dao Đỏ.

Dao Đỏ là một trong nhiều nhóm của dân tộc Dao, sống chủ yếu ở vùng núi phía Bắc như Lào Cai (gồm cả vùng Yên Bái cũ), Tuyên Quang (gồm vùng Hà Giang cũ), Lai Châu và một số tỉnh khác. Trang phục Dao Đỏ được nhiều người biết tới vì xuất hiện nhiều ở vùng Sa Pa cũ, nơi có đông du khách. Bài này đi từng phần của bộ trang phục, kỹ thuật thêu và đồ bạc, và những điều nên biết để nhìn đúng, viết đúng.

Chiếc khăn đỏ: phần dễ nhận ra nhất

Khăn đội đầu của phụ nữ Dao Đỏ là một tấm vải đỏ khá lớn, có thể kèm khăn chàm bên trong, quấn hoặc gấp thành hình gần như vuông hoặc hình chóp trên đầu. Trên khăn đính nhiều tua chỉ đỏ, có nơi đính thêm hạt cườm, chuông bạc nhỏ, đồng xu. Nhìn từ xa, chiếc khăn như một khối đỏ nổi bật giữa núi rừng, dễ nhận ra ngay cả trong phiên chợ đông người.

Cách đội khăn khác nhau theo vùng và theo tuổi. Thiếu nữ và phụ nữ trẻ đội khăn to, nhiều tua; phụ nữ lớn tuổi đội khăn gọn hơn. Trước đây, nhiều phụ nữ Dao Đỏ có tục cạo một phần tóc phía trước và cạo lông mày, rồi búi tóc gọn để đội khăn cho vừa. Tục này ngày nay đã thưa dần, nhiều người trẻ không còn giữ.

Chiếc khăn đỏ cũng là phần quan trọng trong trang phục cưới. Cô dâu Dao Đỏ có bộ khăn, mũ riêng cầu kỳ hơn ngày thường, có nơi che kín mặt bằng tấm vải đỏ trong lễ đón dâu. Chi tiết lễ cưới thuộc phạm vi phong tục, ở đây chỉ nhắc để thấy chiếc khăn đỏ gắn với những khoảnh khắc quan trọng của đời người.

Màu đỏ trong văn hoá Dao thường được hiểu là màu của may mắn, sức sống và lễ hội. Đây là cách giải thích phổ biến trong cộng đồng và trong nhiều tài liệu; mỗi vùng có thể có cách lý giải riêng. Điều chắc chắn là màu đỏ giúp người Dao Đỏ phân biệt mình với các nhóm Dao khác như Dao Tiền, Dao Quần Chẹt, Dao Thanh Y vốn chuộng màu chàm, màu trắng.

Áo dài xẻ tà và quần thêu ống

Dáng áo. Áo của phụ nữ Dao Đỏ là áo dài nền chàm đen, cổ áo liền với hai vạt chạy dọc xuống, xẻ tà hai bên. Khi mặc, hai vạt trước thường được vắt chéo hoặc buộc lại ở thắt lưng, để lộ phần thêu ở thân dưới và vạt sau.

Phần thêu. Thân dưới của áo, gấu áo, vạt sau và hai bên nẹp cổ được thêu kín hoa văn. Phần thân trên thường để nền chàm, chỉ đính các tua đỏ hoặc quả bông đỏ ở ngực. Nhờ vậy, áo vừa có khoảng nghỉ cho mắt, vừa tập trung hoa văn vào những chỗ dễ nhìn khi người mặc di chuyển.

Tua đỏ trên ngực. Dọc theo hai bên cổ áo xuống ngực có hai dải tua len đỏ hoặc những quả bông đỏ tròn. Đây là chi tiết nhận biết rất đặc trưng của Dao Đỏ, khác với nhiều nhóm Dao khác đính bạc hay hạt cườm ở vị trí này.

Quần. Phụ nữ Dao Đỏ mặc quần chứ không mặc váy. Quần may từ vải chàm, ống vừa, phần ống quần thêu hoa văn dày, có khi thêu kín từ gối xuống. Khi đi lại, phần ống quần thêu lộ ra dưới vạt áo, tạo nên tổng thể đồng bộ.

Thắt lưng và xà cạp. Thắt lưng bằng vải, hai đầu thêu hoặc có tua. Một số nơi phụ nữ quấn xà cạp ở chân. Đàn ông Dao Đỏ mặc áo cánh và quần chàm đơn giản, đầu quấn khăn chàm hoặc đỏ, ít hoa văn hơn nhiều so với phụ nữ.

Kỹ thuật thêu: thêu mặt trái, hiện mặt phải

Điều khiến trang phục Dao Đỏ được nhiều người khâm phục là kỹ thuật thêu. Phụ nữ Dao thường thêu theo trí nhớ, không vẽ mẫu lên vải. Họ đếm sợi vải để đặt mũi kim, nhờ vậy hoa văn đều, cân đối và lặp lại chính xác. Nhiều tài liệu ghi người Dao thêu từ mặt trái của vải mà hoa văn hiện lên ở mặt phải, đòi hỏi người thêu phải hình dung trước toàn bộ hình mẫu.

Mũi thêu chủ yếu là thêu chữ thập, thêu đâm xô và một số mũi riêng. Chỉ thêu trước đây là chỉ tơ nhuộm màu, nay phần lớn là chỉ len, chỉ cotton mua ở chợ, màu tươi hơn. Bảng màu quen thuộc gồm đỏ, vàng, trắng, xanh lá, trên nền chàm sẫm. Sự tương phản giữa nền tối và chỉ sáng làm hoa văn nổi bật từ xa.

Học thêu là việc của con gái từ khi còn nhỏ. Bà, mẹ, chị dạy những mẫu đơn giản trước, rồi tăng dần độ khó. Theo nhiều người Dao kể lại, một thiếu nữ khéo tay có thể tự thêu được bộ áo cưới của mình trước khi lấy chồng. Hoàn thành một bộ áo Dao Đỏ thêu kín mất nhiều tháng, có khi trên một năm nếu chỉ làm vào lúc nông nhàn.

Vì thêu theo trí nhớ, bộ hoa văn của mỗi gia đình, mỗi vùng có những khác biệt nhỏ. Người trong nghề nhìn đường thêu có thể đoán được người thêu đến từ đâu. Đây cũng là lý do những chiếc áo thêu tay rất khó sao chép hoàn toàn bằng máy, dù hiện nay đã có nhiều sản phẩm thêu máy bắt chước kiểu dáng.

Hoa văn trên áo Dao Đỏ: những hình thường gặp

Hoa văn Dao Đỏ phần lớn là hình học hoá, ít khi là hình vẽ tả thực. Những hoạ tiết hay được nhắc trong tài liệu và trong lời kể của người làm nghề gồm:

  • Hình cây thông, hình cây. Thường được hiểu là hình ảnh rừng núi nơi người Dao sinh sống, gắn với nếp sống trên vùng cao.
  • Hình người cách điệu. Những hình người nắm tay nhau theo hàng, theo cách giải thích phổ biến là hình ảnh cộng đồng, đoàn kết.
  • Hình động vật cách điệu. Một số hoạ tiết được cho là hình chó, gắn với truyền thuyết Bàn Vương mà người Dao lưu truyền về tổ tiên của mình; mức độ phổ biến và cách lý giải khác nhau giữa các nhóm.
  • Hình hoa, hình sao nhiều cánh. Hoạ tiết hoa và sao tám cánh xuất hiện ở nhiều dân tộc vùng cao, trên áo Dao thường được thêu thành dải lặp lại.
  • Đường răng cưa, hình thoi, hình chữ nhật lồng nhau. Dùng để viền, chia ô, nối các mảng hoa văn lớn.

Nên đọc những ý nghĩa trên như cách giải thích phổ biến, không phải định nghĩa cố định. Mỗi gia đình, mỗi vùng có thể có cách hiểu riêng, và nhiều hoạ tiết được thêu đơn giản vì đẹp, vì quen tay. Khi viết về hoa văn Dao, nên ghi rõ "theo người làm nghề ở vùng …" nếu có nguồn, và tránh gán những ý nghĩa huyền bí mà cộng đồng không hề nói tới.

Hoa văn trên áo cũng liên quan đến các nghi lễ quan trọng của người Dao, ví dụ trong lễ cấp sắc có trang phục riêng cho người thụ lễ. Chi tiết nghi lễ được trình bày ở các bài về lễ hội và phong tục.

Đồ bạc: trang sức và tài sản

Phụ nữ Dao Đỏ đeo nhiều đồ bạc: vòng cổ bạc nhiều vòng, vòng tay, hoa tai to, nhẫn, và những chuỗi đồng xu bạc, chuông nhỏ đính trên khăn, trên áo. Khi đi lại, các món bạc va vào nhau tạo ra tiếng leng keng nhẹ. Ngày lễ, ngày Tết, phụ nữ đeo đủ bộ; ngày thường đeo ít hơn cho tiện làm việc.

Đồ bạc là tài sản tích luỹ của gia đình. Bạc được mua hoặc nhờ thợ bạc trong vùng chế tác, có thể truyền từ mẹ sang con gái. Trong lễ cưới, đồ bạc là một phần sính lễ ở nhiều nơi. Vì vậy, lượng bạc người phụ nữ đeo trong ngày hội phần nào phản ánh sự chuẩn bị của gia đình, nhưng không nên vội dùng nó để đánh giá giàu nghèo.

Nghề chạm bạc của người Dao có truyền thống lâu đời, nhất là ở các vùng Dao Đỏ, Dao Tiền. Thợ bạc dùng dụng cụ đơn giản: lò than nhỏ, khuôn, búa, đục, dũa. Hoa văn trên đồ bạc thường là hình hoa, hình xoắn, hình con vật nhỏ, đôi khi tương ứng với hoa văn thêu trên áo.

Người Dao cũng đeo vòng bạc cho trẻ nhỏ. Theo quan niệm dân gian được nhiều gia đình nhắc tới, bạc giúp trẻ khoẻ mạnh, tránh điều không may. Đây là tín ngưỡng dân gian, nên hiểu như văn hoá của cộng đồng, không phải lời khuyên về sức khoẻ.

Trang phục Dao Đỏ trong đời sống và du lịch

Ở vùng Sa Pa cũ thuộc Lào Cai, phụ nữ Dao Đỏ mặc trang phục truyền thống khá phổ biến, kể cả ngày thường. Ở các vùng khác, người trẻ mặc đồ phổ thông nhiều hơn, chỉ mặc bộ Dao Đỏ vào dịp lễ, Tết. Nhiều phụ nữ vẫn thêu áo vào buổi tối hoặc khi rảnh rỗi, giữ thói quen từ thời con gái.

Du lịch mang lại nguồn thu cho nhiều phụ nữ Dao Đỏ qua việc bán đồ thêu, làm hướng dẫn viên, mở homestay, và cả dịch vụ tắm lá thuốc mà người Dao Đỏ ở vùng này nổi tiếng. Cùng với đó là áp lực thương mại hoá: một số sản phẩm thêu được làm nhanh, đơn giản để bán rẻ. Người mua có thể hỏi thẳng món đồ là thêu tay hay thêu máy để chọn đúng nhu cầu.

Khách du lịch nên lưu ý: phụ nữ Dao Đỏ mặc đồ truyền thống trên đường không phải để làm cảnh cho người chụp. Muốn chụp ảnh thì hỏi trước. Không nên bắt chước tục cạo lông mày hay đội khăn cưới để chụp cho vui, vì những chi tiết này gắn với tình trạng hôn nhân và nghi lễ của cộng đồng.

Tìm hiểu kỹ hơn có thể xem hiện vật tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, bảo tàng tỉnh Lào Cai, các nhà trưng bày ở vùng Sa Pa cũ, cùng các nghiên cứu của Viện Dân tộc học về người Dao. Phân biệt Dao Đỏ với các nhóm Dao khác được trình bày ở bài về các nhóm người Dao trong mục hồ sơ dân tộc vùng Đông Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là Dao Đỏ?

Vì trang phục phụ nữ nhóm này nổi bật với màu đỏ: chiếc khăn đỏ lớn đội đầu, tua đỏ và quả bông đỏ trên ngực áo. Tên nhóm được đặt theo màu sắc dễ nhận biết này, giống cách gọi nhiều nhóm Dao khác.

Phụ nữ Dao Đỏ mặc váy hay quần?

Phụ nữ Dao Đỏ mặc quần chàm, ống quần thêu hoa văn dày, bên ngoài là áo dài xẻ tà thêu kín thân dưới. Đây là điểm khác với nhiều dân tộc vùng cao có phụ nữ mặc váy.

Người Dao thêu có cần vẽ mẫu trước không?

Theo nhiều tài liệu và lời kể của người làm nghề, phụ nữ Dao thường thêu theo trí nhớ, đếm sợi vải để đặt mũi kim, không vẽ mẫu trước. Có kỹ thuật thêu từ mặt trái mà hoa văn hiện ở mặt phải.

Tục cạo lông mày của phụ nữ Dao Đỏ còn không?

Trước đây nhiều phụ nữ Dao Đỏ cạo lông mày và một phần tóc phía trước để đội khăn. Ngày nay tục này đã thưa dần, nhiều người trẻ không giữ. Khi viết nên ghi rõ là tục trước đây hoặc chỉ còn ở một số nơi.

Một bộ áo Dao Đỏ thêu tay mất bao lâu?

Tuỳ độ dày hoa văn và thời gian rảnh, một bộ áo thêu kín có thể mất nhiều tháng, có khi trên một năm nếu chỉ thêu vào lúc nông nhàn. Vì vậy áo thêu tay được giữ gìn rất cẩn thận.

Đồ bạc của người Dao Đỏ gồm những gì?

Thường gồm vòng cổ nhiều vòng, vòng tay, hoa tai, nhẫn, chuỗi đồng xu bạc và chuông nhỏ đính trên khăn, trên áo. Đồ bạc vừa là trang sức vừa là tài sản truyền lại trong gia đình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138