DacDiem.comĐặc Điểm
Trang phục các dân tộc

Trang phục người Lô Lô và Hà Nhì: nghệ thuật đắp ghép vải nhiều màu

Áo váy người Lô Lô và Hà Nhì nổi bật nhờ kỹ thuật cắt ghép, đắp vải nhiều màu thành tam giác, ô vuông, răng cưa, kết hợp hạt cườm, đồng xu bạc và chỉ thêu.

Close detail of a sleeve made of many small appliqued cloth triangles in red, yellow, green, white and black, needle and thread resting on it, stone house wall behind

Trang phục của người Lô Lô và người Hà Nhì nổi bật nhờ kỹ thuật đắp, ghép vải nhiều màu: người phụ nữ cắt vải thành những mảnh nhỏ hình tam giác, hình vuông, hình răng cưa rồi khâu ghép lên nền vải đen hoặc chàm, tạo nên những mảng màu rực rỡ ở tay áo, ngực áo, vạt áo, khăn đội đầu. Ngoài đắp vải, trang phục hai dân tộc còn dùng thêu chỉ, hạt cườm, đồng xu bạc, tua chỉ.

Người Lô Lô sống chủ yếu ở vùng cao nguyên đá thuộc Tuyên Quang (vùng Đồng Văn, Mèo Vạc cũ của Hà Giang) và Cao Bằng (vùng Bảo Lạc, Bảo Lâm cũ). Người Hà Nhì sống ở vùng biên Lai Châu (vùng Mường Tè cũ), Lào Cai (vùng Bát Xát cũ) và Điện Biên. Hai dân tộc cùng nhóm ngôn ngữ Tạng – Miến, ở những vùng khác nhau, nhưng đều có truyền thống đắp ghép vải rất công phu. Bài này mô tả trang phục từng dân tộc và kỹ thuật làm.

Đắp ghép vải: kỹ thuật làm nên vẻ rực rỡ

Đắp ghép vải là kỹ thuật cắt những mảnh vải màu thành hình nhỏ rồi khâu lên một nền vải khác. Những mảnh vải được xếp theo bố cục định sẵn trong đầu người làm: tam giác nối đuôi nhau thành dải răng cưa, ô vuông lồng nhau, hình chữ nhật xen màu. Các mép vải được gấp vào trong và khâu bằng những mũi chỉ rất nhỏ, gần như không thấy.

Người làm phải giỏi ba việc cùng lúc: chọn màu, cắt chính xác và khâu đều tay. Mảnh vải cắt lệch một chút là cả dải hoa văn bị xô. Vì vậy, trẻ em gái được tập cắt và khâu những mảng đơn giản từ nhỏ, lớn lên mới làm những chi tiết phức tạp như ngực áo, khăn đội đầu. Một bộ trang phục đầy đủ có thể mất nhiều tháng, thậm chí một hai năm.

Bảng màu thường gồm đỏ, vàng, xanh lá, xanh lam, trắng, hồng, đặt trên nền đen hoặc chàm thẫm. Sự tương phản mạnh giữa các màu và nền tối khiến hoa văn nổi bật từ xa. Trước đây, vải màu khó kiếm, người ta tận dụng từng mảnh vải nhỏ, nên kỹ thuật ghép vải cũng là cách dùng tiết kiệm nguồn vải quý.

Kỹ thuật đắp ghép vải không chỉ có ở Lô Lô và Hà Nhì; người Pà Thẻn, người Pu Péo, một số nhóm H'Mông và Dao cũng dùng ở mức độ khác nhau. Nhưng ở trang phục Lô Lô, đặc biệt là Lô Lô Hoa, kỹ thuật này đạt độ dày đặc và công phu hiếm thấy, trở thành dấu hiệu nhận biết rõ ràng.

Trang phục phụ nữ Lô Lô

Người Lô Lô có hai nhóm chính thường được nhắc tới là Lô Lô Hoa và Lô Lô Đen. Phụ nữ Lô Lô Hoa ở vùng Đồng Văn, Mèo Vạc cũ mặc áo nền đen, tay áo ghép từ nhiều khoang vải màu, ngực và vai áo đắp những hình tam giác, ô vuông nhiều màu. Váy hoặc quần cũng có những dải ghép vải ở gấu. Phía trước có tạp dề, phía sau có khi đeo thêm một tấm vải trang trí.

Phụ nữ Lô Lô Đen ở vùng Bảo Lạc cũ thuộc Cao Bằng mặc trang phục nền đen, các mảng đắp vải ít hơn, tập trung ở tay áo, vai, viền áo. Tổng thể trầm hơn Lô Lô Hoa, nhưng chi tiết khâu vẫn rất tỉ mỉ. Tên gọi hai nhóm cũng xuất phát từ màu sắc tổng thể của trang phục.

Khăn đội đầu của phụ nữ Lô Lô là một dải vải dài quấn quanh đầu, đầu khăn có tua chỉ màu thả xuống, có nơi đính hạt cườm. Kiểu tóc thường được quấn gọn trong khăn. Trong ngày lễ, phụ nữ đeo thêm vòng cổ bạc, hoa tai bạc, những chuỗi hạt nhiều màu.

Trang phục đàn ông Lô Lô đơn giản hơn: áo nền chàm hoặc đen, cài chéo hoặc cài giữa, quần ống rộng, đầu quấn khăn. Trong nghi lễ, người giữ vai trò chủ lễ có trang phục riêng. Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô có sử dụng trống đồng, chi tiết này được trình bày ở hồ sơ dân tộc Lô Lô.

Trang phục phụ nữ Hà Nhì

Người Hà Nhì ở Việt Nam thường được chia thành Hà Nhì Đen (còn gọi là Hà Nhì Già) và một số nhóm khác, tuỳ tài liệu. Phụ nữ Hà Nhì Đen ở vùng Bát Xát cũ của Lào Cai mặc áo dài nền chàm đen, dài quá gối, cài chéo, tay áo và ngực áo đắp ghép vải nhiều màu, viền hạt cườm. Quần dài cùng màu, ống quần có khi đắp vải ở gấu.

Phụ nữ Hà Nhì ở vùng Mường Tè cũ của Lai Châu có cách mặc khác một chút, áo ngắn hơn, khăn đội đầu và mũ đính nhiều hạt cườm, đồng xu bạc, tua chỉ. Một số nơi phụ nữ đội mũ nhỏ hình chóp hoặc hình tròn, phủ đầy hạt cườm trắng, đồng xu, quả bông len.

Đồng xu bạc là chi tiết trang trí rất quen thuộc trên trang phục Hà Nhì. Những đồng xu cũ được đục lỗ rồi khâu thành hàng trên ngực áo, trên mũ, trên thắt lưng. Khi người mặc di chuyển, các đồng xu va vào nhau phát ra tiếng nhẹ. Theo cách giải thích phổ biến, đồng xu vừa làm đẹp vừa thể hiện sự chuẩn bị của gia đình.

Đàn ông Hà Nhì mặc áo cài chéo hoặc cài giữa màu chàm, quần ống rộng, đầu quấn khăn hoặc đội mũ. Trong lễ hội, đàn ông đeo thêm túi vải trang trí và vòng bạc. Hà Nhì nổi tiếng với ruộng bậc thang và nhà trình tường, những nét này được trình bày ở các bài hồ sơ và bài về nhà ở.

Nhận biết nhanh trang phục Lô Lô và Hà Nhì

Bảng dưới đây so sánh một số đặc điểm dễ thấy, chỉ mang tính gợi ý chung. Trong thực tế, mỗi bản, mỗi gia đình có thể có cách phối riêng.

Chi tiếtLô Lô (đặc biệt Lô Lô Hoa)Hà Nhì
Vùng cư trú chính hiện nayTuyên Quang (vùng Hà Giang cũ), Cao BằngLai Châu, Lào Cai, Điện Biên
Kỹ thuật nổi bậtĐắp ghép vải dày đặc, hình tam giác, ô vuông ở tay, ngực, vaiĐắp ghép vải kết hợp hạt cườm, đồng xu bạc
Dáng áo phụ nữÁo ngắn hoặc vừa, có tạp dề trướcÁo dài quá gối (Hà Nhì Đen) hoặc áo ngắn hơn tuỳ nhóm
ĐầuKhăn quấn có tua chỉ màuKhăn hoặc mũ đính hạt cườm, đồng xu, quả bông
Màu tổng thểRất nhiều màu (Lô Lô Hoa), trầm hơn (Lô Lô Đen)Nền chàm đen, điểm màu ở tay, ngực, đầu

Người ngoài đôi khi nhầm trang phục Lô Lô với trang phục Pu Péo hoặc Pà Thẻn vì cùng nhiều màu và cùng ở vùng cao phía Bắc. Khác biệt nằm ở bố cục mảng màu, kiểu khăn và chất liệu trang trí, người địa phương nhìn là nhận ra ngay.

Hồ sơ đầy đủ của người Lô Lô và người Hà Nhì, gồm tên gọi, nơi cư trú, kinh tế, phong tục, có ở mục dân tộc ít người vùng cao phía Bắc của trang.

Học và giữ nghề đắp ghép vải

Ở những bản Lô Lô vùng Đồng Văn, Mèo Vạc cũ, phụ nữ vẫn ngồi khâu ghép vải bên hiên nhà vào lúc nông nhàn. Họ để sẵn những túi vải vụn đủ màu, những cuộn chỉ, chiếc kéo nhỏ. Mỗi người có kiểu bố cục riêng, nhưng tuân theo khuôn chung của cộng đồng để ai nhìn cũng biết là áo Lô Lô.

Trước đây, con gái đến tuổi lấy chồng phải tự làm được bộ trang phục đẹp cho mình. Ngày nay, áp lực đó không còn, nhiều cô gái trẻ đi học, đi làm xa, ít thời gian ngồi khâu. Một số gia đình đặt mua trang phục từ người làm giỏi trong bản. Các bà, các mẹ là những người giữ nghề chính.

Các chương trình bảo tồn ở Tuyên Quang, Cao Bằng, Lai Châu, Lào Cai đã mở lớp truyền dạy kỹ thuật đắp ghép vải cho thanh thiếu niên. Một số hợp tác xã làm sản phẩm nhỏ như túi, ví, lót ly, tranh vải từ kỹ thuật này để bán cho khách, giúp người làm nghề có thêm thu nhập.

Với người mua, sản phẩm đắp ghép vải thủ công có những mũi khâu nhỏ, đều, mép vải được gấp kín. Sản phẩm in hoặc thêu máy bắt chước thường có mảng màu phẳng, không có độ nổi của các lớp vải chồng lên nhau. Hỏi trực tiếp người bán về cách làm là cách đơn giản nhất để biết.

Mặc, chụp và nghiên cứu trang phục với sự tôn trọng

Trang phục Lô Lô và Hà Nhì rất ăn ảnh, nên thường được dùng trong các bộ ảnh du lịch, các buổi trình diễn. Điều này giúp nhiều người biết tới hai dân tộc ít người, nhưng cũng có mặt trái: người dân bị chụp ảnh liên tục mà không được hỏi, trẻ em được hoá trang để chụp đổi lấy quà. Người đến vùng cao nên hỏi trước khi chụp và không dùng quà để dụ trẻ em tạo dáng.

Khi viết về trang phục hai dân tộc, nên dùng tên tự gọi hoặc tên chính thức, tránh những tên gọi cũ mang sắc thái coi thường. Không nên gọi trang phục là "kỳ lạ", "độc lạ"; nên mô tả cụ thể kỹ thuật, màu sắc, bố cục để người đọc thấy được tay nghề của người làm.

Nguồn tham khảo đáng tin gồm Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, bảo tàng tỉnh Tuyên Quang, Lai Châu, Lào Cai, các công trình nghiên cứu của Viện Dân tộc học. Ở vùng cao nguyên đá, nhà văn hoá của một số bản Lô Lô có trưng bày trang phục và giới thiệu cách làm cho khách.

Với người làm thiết kế muốn lấy cảm hứng từ kỹ thuật đắp ghép vải, cách làm tử tế là hợp tác với người làm nghề, ghi rõ nguồn gốc, chia sẻ lợi ích. Kỹ thuật là di sản chung của cộng đồng, không phải mẫu vẽ vô chủ để sao chép.

Câu hỏi thường gặp

Đắp ghép vải là gì?

Đắp ghép vải là kỹ thuật cắt vải màu thành những mảnh nhỏ hình tam giác, ô vuông, răng cưa rồi khâu lên nền vải khác. Người Lô Lô và Hà Nhì dùng kỹ thuật này để trang trí tay áo, ngực áo, khăn, mũ.

Lô Lô Hoa và Lô Lô Đen khác nhau thế nào?

Lô Lô Hoa ở vùng Đồng Văn, Mèo Vạc cũ có trang phục rất nhiều màu, đắp vải dày đặc. Lô Lô Đen ở vùng Bảo Lạc cũ thuộc Cao Bằng có trang phục nền đen, mảng màu ít hơn, tổng thể trầm hơn.

Vì sao trang phục Hà Nhì có nhiều đồng xu bạc?

Đồng xu bạc được khâu lên ngực áo, mũ, thắt lưng để trang trí. Theo cách giải thích phổ biến, đồng xu vừa làm đẹp vừa thể hiện sự chuẩn bị của gia đình, khi đi lại còn tạo âm thanh nhẹ.

Một bộ trang phục Lô Lô làm mất bao lâu?

Tuỳ độ dày đắp vải và thời gian rảnh, một bộ trang phục đầy đủ có thể mất nhiều tháng, có khi một hai năm. Người làm thường khâu vào lúc nông nhàn, buổi tối, ngày mưa.

Làm sao phân biệt sản phẩm đắp vải thủ công với hàng in?

Hàng thủ công có các lớp vải chồng lên nhau tạo độ nổi, mũi khâu nhỏ đều, mép vải gấp kín. Hàng in hoặc thêu máy có mảng màu phẳng. Cách chắc nhất là hỏi trực tiếp người bán về cách làm.

Người Lô Lô và Hà Nhì sống ở đâu?

Người Lô Lô sống chủ yếu ở Tuyên Quang, vùng Hà Giang cũ, và Cao Bằng. Người Hà Nhì sống ở vùng biên Lai Châu, Lào Cai và Điện Biên. Cả hai thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng – Miến.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138