M'Nông là dân tộc bản địa nói tiếng Môn – Khmer, khoảng 127.300 người theo Tổng điều tra năm 2019, sống chủ yếu ở vùng Đắk Nông cũ (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng), ở Đắk Lắk và vùng Bình Phước cũ (nay thuộc Đồng Nai). Người M'Nông được biết qua những bộ ché quý coi như tài sản lớn của gia đình, kho sử thi Ot N'rong đồ sộ, và nghề săn bắt, thuần dưỡng voi ở vùng Buôn Đôn – hồ Lắk thời trước, nay đã dừng hẳn để bảo vệ voi rừng.
Hồ sơ dưới đây lần lượt nói về tên gọi và các nhóm M'Nông, vùng cư trú, tổ chức buôn và gia đình, giá trị của ché, nghề voi như một nghề xưa, kinh tế, sử thi và âm nhạc, rồi đời sống hiện nay. Những nghi lễ chung của Tây Nguyên chỉ được nhắc ở mức cần.
Tên gọi và các nhóm M'Nông
Tên chính thức là M'Nông, cũng có tài liệu viết Mnông. Tư liệu thời Pháp gọi chung nhiều nhóm ở cao nguyên phía nam Tây Nguyên là Mnong, đôi khi gộp lẫn với các dân tộc lân cận. Người M'Nông gồm nhiều nhóm địa phương, các tên thường được nêu là M'Nông Gar, M'Nông Nông, M'Nông Chil, M'Nông Kuênh, M'Nông Rlăm, M'Nông Prâng, M'Nông Preh, M'Nông Bu Đâng, M'Nông Biat, M'Nông Đíp, M'Nông Sitô. Số nhóm và cách gọi tên lệch nhau đôi chút giữa các công trình.
Mỗi nhóm có vùng cư trú và nét riêng. M'Nông Rlăm sống quanh hồ Lắk, quen thuyền độc mộc và đánh cá; M'Nông Gar ở vùng cao phía nam hồ, rẫy là chính; M'Nông Bu Đâng, Biat, Preh sống ở vùng giáp ranh phía nam với Bình Phước cũ và biên giới Campuchia; M'Nông Chil ở vùng núi cao giáp Lâm Đồng cũ, có quan hệ gần với nhóm Chil của người Cơ Ho.
Tiếng M'Nông thuộc nhóm Môn – Khmer, nhánh Ba Na, gần với tiếng Cơ Ho, Mạ và Xtiêng. Do các nhóm sống tách xa nhau, giọng nói khác biệt rõ; người M'Nông Rlăm ở hồ Lắk và người M'Nông Biat ở biên giới phía nam có khi khó hiểu nhau trọn câu. Chữ M'Nông dùng chữ cái Latinh, đã có sách dạy và từ điển song ngữ.
Người M'Nông sống ở đâu sau sắp xếp tỉnh
Theo Tổng điều tra năm 2019, người M'Nông có khoảng 127.300 người. Vùng đông nhất là Đắk Nông cũ: Krông Nô, Đắk Mil, Đắk Song, Tuy Đức, Đắk Glong, Đắk R'lấp, Gia Nghĩa cũ. Từ tháng 7 năm 2025, phần đất này cùng Lâm Đồng cũ và Bình Thuận cũ hợp thành tỉnh Lâm Đồng mới, nên khi tra cứu nay sẽ thấy người M'Nông là một trong các dân tộc tại chỗ đông của tỉnh Lâm Đồng.
Ở Đắk Lắk, người M'Nông sống quanh hồ Lắk và vùng Buôn Đôn, Ea Súp, Krông Ana cũ, xen với người Ê Đê, Lào và người Kinh. Ở phía nam, người M'Nông sống tại vùng Bù Đăng, Bù Gia Mập, Phước Long cũ của Bình Phước cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Nai mới, cạnh người Xtiêng.
Vùng cư trú của người M'Nông là cao nguyên đất đỏ xen đồi núi, nhiều sông suối thuộc thượng nguồn sông Sêrêpốk và sông Đồng Nai. Có những buôn nằm sâu trong rừng, có buôn ven hồ, có buôn giáp biên. Sự đa dạng địa hình ấy tạo nên khác biệt giữa các nhóm về nhà cửa, cách làm ăn và cả nhạc cụ.
Buôn, gia đình và luật tục
Buôn là đơn vị tự quản. Buôn M'Nông (người M'Nông gọi là bon) có ranh giới đất rừng, có người đứng đầu là già làng được chọn theo uy tín. Việc dời buôn, chia đất rẫy, xử phạt người vi phạm được bàn chung theo luật tục.
Phần lớn theo mẫu hệ. Đa số nhóm M'Nông tính dòng họ theo mẹ, con theo họ mẹ, chàng rể về ở nhà vợ; một vài nhóm ở phía nam có tập quán khác. Cách ghi họ và tên người M'Nông trong tiếng Việt chưa thống nhất giữa các vùng, nên khi viết về một người cụ thể cần theo đúng giấy tờ của họ.
Nhà sàn và nhà đất. Tài liệu dân tộc học mô tả hai kiểu nhà chính: nhóm Rlăm, Kuênh và một số nhóm ven hồ làm nhà sàn; nhóm Gar, Biat làm nhà đất dài, mái tranh trùm thấp gần sát đất, cửa ra vào mở ở vách dọc. Nhà dài là nơi ở của nhiều gia đình nhỏ cùng dòng mẹ.
Luật tục và phạt vạ bằng ché. Luật tục M'Nông quy định khá kỹ về đất đai, hôn nhân, xử phạt. Mức phạt trước đây thường tính bằng ché, trâu, heo, nên ché không chỉ là đồ đựng rượu mà là đơn vị đo giá trị trong quan hệ giữa các gia đình.
Ché quý: tài sản và thước đo giá trị
Ché là loại hũ, vò bằng gốm có men, phần lớn được mua từ nơi khác qua nhiều đời trao đổi chứ người M'Nông không tự làm. Trong buôn, ché được phân loại theo kiểu dáng, men, hoa văn và nhất là theo "tiếng" khi gõ nhẹ vào thành. Có loại ché thường dùng ủ rượu cần hằng ngày, có loại ché quý chỉ mang ra trong lễ lớn và được truyền qua nhiều đời.
Thời trước, một chiếc ché quý có thể đổi được nhiều con trâu. Số ché trong nhà là thước đo giàu nghèo của gia đình; ché cũng là lễ vật trong hôn nhân, là vật bồi thường trong phạt vạ theo luật tục. Người M'Nông, cũng như nhiều dân tộc Tây Nguyên, quan niệm ché quý có "hồn", nên khi mua ché, khi ché vỡ hay khi chuyển ché sang nhà khác đều có nghi thức cúng.
Ngày nay giá trị trao đổi của ché đã giảm nhiều, nhưng ché vẫn giữ chỗ trong nghi lễ và trong ký ức gia đình. Một số ché cổ được bảo tàng sưu tầm. Khi đến nhà người M'Nông, khách không nên tự ý sờ, nhấc hay hỏi mua ché, vì với chủ nhà đó là đồ thiêng của tổ tiên chứ không phải món đồ trang trí.
Nghề săn bắt và thuần dưỡng voi: một nghề của quá khứ
Vùng Buôn Đôn, Ea Súp và quanh hồ Lắk từng nổi tiếng là nơi săn bắt và thuần dưỡng voi rừng. Nghề này gắn với một số buôn M'Nông, Ê Đê và người Lào sống ở đây. Những người thợ săn voi có uy tín lớn trong buôn; voi đã thuần được dùng để kéo gỗ, chở hàng, đi lại và là tài sản rất quý.
Một chuyến săn voi xưa đòi hỏi nhiều ngày đi rừng, có các lễ cúng trước và sau, có những kiêng cữ nghiêm ngặt cho người đi săn lẫn gia đình ở nhà. Voi bắt về được người quản tượng chăm sóc, tập luyện lâu dài mới quen người. Các nghi lễ như lễ cúng sức khoẻ cho voi được tổ chức để cầu cho voi khoẻ, sống lâu với chủ.
Cần nói rõ: săn bắt voi rừng nay bị cấm, voi châu Á là loài được bảo vệ nghiêm ngặt và số voi nhà còn lại ở Đắk Lắk rất ít. Nhiều chương trình địa phương hiện hướng tới chăm sóc voi nhà theo hướng thân thiện, hạn chế cho voi chở khách. Nghề voi vì thế nên được hiểu như một phần di sản để ghi nhớ, không phải một hoạt động để khuyến khích. Những ai muốn tìm hiểu nên đọc tư liệu bảo tàng, nghe kể từ người cao tuổi trong buôn, thay vì tìm cách cưỡi voi.
Kinh tế, sử thi Ot N'rong và âm nhạc
Kinh tế truyền thống của người M'Nông dựa vào rẫy lúa luân canh, kết hợp săn bắn, hái lượm, đánh cá. Nhóm Rlăm quanh hồ Lắk làm cả ruộng nước ven hồ và đi thuyền độc mộc đánh cá. Thủ công gồm dệt vải, đan lát, làm gốm ở vài buôn quanh hồ. Ngày nay cà phê, hồ tiêu, cao su, điều và sầu riêng chiếm phần lớn đất đai các buôn M'Nông.
Người M'Nông có kho sử thi gọi là ot n'rong, được hát kể bên bếp lửa nhiều đêm liền. Trong Dự án sưu tầm sử thi Tây Nguyên đầu thế kỷ XXI, sử thi M'Nông chiếm một phần rất lớn, nhiều tác phẩm dài được ghi âm, phiên âm và dịch song ngữ. Thế giới sử thi M'Nông quy tụ các nhân vật anh hùng của những bon nổi tiếng, những cuộc chiến, cuộc cưới hỏi và quan hệ với thần linh.
Âm nhạc M'Nông có cồng chiêng (người M'Nông là một chủ thể của Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên), đàn đá, khèn bầu, đàn tre, kèn môi. Đàn đá là những thanh đá dài ngắn khác nhau, gõ ra âm thanh; vài bộ đàn đá cổ đã được tìm thấy ở vùng M'Nông, góp phần vào hiểu biết về âm nhạc tiền sử của Tây Nguyên.
Đời sống hôm nay và nơi đọc thêm
Nhiều buôn M'Nông hôm nay có đường nhựa, điện, trường học, nhà xây xen nhà truyền thống. Lớp trẻ đi học, đi làm ở thị trấn, thành phố; người lớn tuổi lo giữ chiêng, giữ sử thi, giữ ché. Một số buôn quanh hồ Lắk làm du lịch cộng đồng: khách đi thuyền độc mộc, nghe chiêng, ăn cơm nhà dân. Vùng Đắk Nông cũ được công nhận là Công viên địa chất toàn cầu, trong đó văn hoá M'Nông là một phần của câu chuyện giới thiệu vùng đất.
Khi đến buôn M'Nông, những phép lịch sự cơ bản vẫn như với mọi cộng đồng: hỏi trước khi chụp ảnh, không đụng vào ché, chiêng, không tự ý vào khu rừng cúng hay khu mộ, nghe hướng dẫn của người trong buôn.
Nguồn đọc thêm: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam; Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk; các tập sử thi M'Nông đã xuất bản song ngữ; các nghiên cứu về luật tục M'Nông; tư liệu của Viện Dân tộc học. Số dân nên dẫn theo Tổng điều tra 2019, có chữ "khoảng". Với những thông tin về voi, nên đọc thêm từ các tổ chức bảo tồn để có cái nhìn cập nhật về tình trạng voi nhà và voi rừng.
Câu hỏi thường gặp
Người M'Nông sống ở đâu?
Người M'Nông sống đông nhất ở vùng Đắk Nông cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng mới; ngoài ra ở Đắk Lắk quanh hồ Lắk, Buôn Đôn và ở vùng Bình Phước cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Nai.
Ché có ý nghĩa gì với người M'Nông?
Ché là tài sản quý, thước đo giàu nghèo, lễ vật trong hôn nhân và vật phạt vạ theo luật tục. Ché quý được coi là có hồn, truyền qua nhiều đời và chỉ mang ra trong lễ lớn.
Người M'Nông còn săn bắt voi không?
Không. Săn bắt voi rừng nay bị cấm vì voi là loài được bảo vệ nghiêm ngặt. Nghề săn bắt và thuần dưỡng voi ở Buôn Đôn chỉ còn là di sản trong ký ức, tư liệu và một số nghi lễ cho voi nhà.
Sử thi Ot N'rong là gì?
Ot n'rong là cách gọi kho sử thi của người M'Nông, được hát kể bên bếp lửa nhiều đêm. Nhiều tác phẩm dài đã được sưu tầm, ghi âm và dịch song ngữ trong Dự án sưu tầm sử thi Tây Nguyên.
Người M'Nông có những nhóm nào?
Các nhóm thường được nêu gồm M'Nông Gar, Nông, Chil, Kuênh, Rlăm, Prâng, Preh, Bu Đâng, Biat, Đíp, Sitô. Mỗi nhóm có vùng cư trú, giọng nói và nét sinh hoạt riêng.
Làng của người M'Nông gọi là gì?
Người M'Nông gọi làng là bon, trong tiếng Việt thường viết là buôn hoặc bon. Mỗi bon có ranh giới đất rừng và già làng điều hành theo luật tục.