Xơ Đăng là dân tộc nói tiếng Môn – Khmer, khoảng 212.300 người theo Tổng điều tra năm 2019, sống chủ yếu quanh khối núi Ngọc Linh ở phía bắc Tây Nguyên, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi (gồm Kon Tum cũ) và thành phố Đà Nẵng (gồm Quảng Nam cũ). Người Xơ Đăng gồm nhiều nhóm địa phương khá khác nhau, nổi tiếng với nghề rèn sắt và những ngôi nhà rông mái cao vút.
Hồ sơ này đi qua các nhóm Xơ Đăng và tên gọi, vùng cư trú theo tỉnh mới, lối làm ăn trên núi cao, nghề rèn, làng và nhà rông, phong tục và lễ nghi, rồi tiếng nói và đời sống hôm nay. Những chuyện chung của Tây Nguyên như cồng chiêng hay lễ mừng lúa mới chỉ được nhắc ở mức cần để hiểu người Xơ Đăng.
Các nhóm địa phương và tên gọi
Xơ Teng. Nhóm đông và được nhắc nhiều nhất, sống ở vùng núi phía bắc Kon Tum cũ quanh Đắk Glei, Tu Mơ Rông, Đắk Tô cũ. Người Xơ Teng nổi tiếng với nghề rèn, trong tài liệu dân tộc học thường được nêu là nhóm có kỹ thuật rèn tốt nhất trong vùng.
Tơ Đrá. Sống ở vùng Đắk Tô, Đắk Hà cũ, ven các sông suối thấp hơn. Nhóm này gần gũi với người Ba Na ở phía nam, sinh hoạt có nhiều điểm giao thoa.
Mơ Nâm. Sống ở vùng Kon Plông, Kon Rẫy cũ. Nhóm Mơ Nâm được biết đến vì làm ruộng nước trên đất dốc từ lâu, khác với lối rẫy phổ biến của các nhóm khác.
Hà Lăng. Sống ở vùng Sa Thầy, Ngọc Hồi cũ và vùng giáp biên giới. Một số tài liệu ghi nhóm này gần với người Xơ Teng về tiếng nói.
Ca Dong. Sống ở vùng núi phía tây Quảng Ngãi cũ (Sơn Tây, Sơn Hà cũ) và phía nam Quảng Nam cũ (vùng Trà My cũ). Có thời Ca Dong được xếp như một dân tộc riêng; theo danh mục hiện hành, Ca Dong là một nhóm của dân tộc Xơ Đăng.
Các nhóm khác. Tài liệu còn kể tên Tà Trĩ, Châu và một vài nhóm nhỏ. Tên gọi các nhóm có khi lệch nhau giữa các công trình, vì vậy khi trích dẫn nên ghi rõ nguồn. Tư liệu thời Pháp viết Sedang để chỉ chung nhiều nhóm ở vùng này.
Người Xơ Đăng sống ở đâu sau sáp nhập
Theo số liệu năm 2019, người Xơ Đăng có khoảng 212.300 người. Từ tháng 7 năm 2025, tỉnh Kon Tum hợp nhất vào tỉnh Quảng Ngãi mới, nên phần lớn người Xơ Đăng nay sống trong tỉnh Quảng Ngãi: ở vùng Kon Tum cũ (Đắk Glei, Tu Mơ Rông, Đắk Tô, Ngọc Hồi, Kon Plông, Kon Rẫy, Đắk Hà, Sa Thầy cũ) và ở vùng núi phía tây Quảng Ngãi cũ, nơi nhóm Ca Dong sinh sống.
Một bộ phận đáng kể sống ở thành phố Đà Nẵng mới, phần đất Quảng Nam cũ, trong các vùng núi Nam Trà My, Bắc Trà My, Phước Sơn cũ. Ở đây người Xơ Đăng sống xen với người Cơ Tu, Giẻ Triêng, Co và người Kinh.
Trung tâm của vùng cư trú là khối núi Ngọc Linh, một trong những núi cao nhất Tây Nguyên. Địa hình dốc, nhiều sông suối nhỏ, khí hậu mát quanh năm. Điều kiện ấy giải thích vì sao lối làm ăn Xơ Đăng gắn với rẫy trên sườn núi, với ruộng bậc thang nhỏ ở các thung lũng, và vì sao cây sâm Ngọc Linh, một cây thuốc quý mọc dưới tán rừng ẩm, gắn tên với vùng này. Ngày nay nhiều gia đình Xơ Đăng tham gia trồng sâm dưới tán rừng theo các chương trình của địa phương.
Nghề rèn: tay nghề nổi tiếng của người Xơ Đăng
Nghề rèn của người Xơ Đăng, nhất là nhóm Xơ Teng, được nhiều tư liệu nhắc tới. Trước đây, thợ rèn Xơ Đăng làm ra dao, rựa, cuốc, rìu, mũi lao và công cụ làm rẫy không chỉ cho làng mình mà còn trao đổi với các dân tộc lân cận. Có tài liệu ghi rằng người Xơ Teng từng biết lấy quặng sắt trong vùng để luyện, rồi rèn thành công cụ; về sau sắt phế liệu và sắt mua về thay dần cho quặng.
Lò rèn truyền thống đặt ở một góc làng hoặc dưới nhà sàn, có bễ thổi bằng hai ống gỗ hoặc tre thay nhau đẩy hơi, đe đá hoặc đe sắt, búa, kìm. Người thợ cả giữ lửa, chọn lúc sắt đỏ vừa tới để đưa lên đe, phụ việc là những người đàn ông trẻ trong làng. Lưỡi dao, rựa được nhúng nước đúng lúc còn nóng để có độ cứng vừa phải, không giòn gãy khi chặt cây rừng; canh thời điểm này là bí quyết riêng của từng thợ.
Nghề rèn không chỉ là kỹ thuật. Trong làng, thợ rèn giỏi được nể trọng; việc mở lò đầu năm hay khi rèn công cụ cho mùa rẫy mới có lễ cúng nhỏ. Ngày nay nông cụ công nghiệp bán khắp nơi, nhưng ở nhiều làng vùng cao, lò rèn gia đình vẫn đỏ lửa để sửa dao rựa, rèn đồ theo ý người dùng, và vài làng giữ nghề như một nét riêng để giới thiệu với khách.
Làng Xơ Đăng và nhà rông mái cao
Làng Xơ Đăng truyền thống (plơi hoặc pơlê, tuỳ nhóm) dựng trên sườn đồi hoặc chỗ đất bằng gần suối. Nhà trong làng có khi xếp quanh một khoảng sân chung, giữa sân là nhà rông. Mỗi làng tự quản với già làng và hội đồng những người đàn ông có uy tín, điều hành theo luật tục.
Nhà rông Xơ Đăng nổi tiếng với mái cao và dốc, hình lưỡi rìu, có nơi mái vươn tới hơn hai chục mét tính từ mặt đất theo mô tả của nhiều tư liệu. Nhà rông là nơi họp làng, làm lễ, tiếp khách, nơi thanh niên ngủ đêm và học nghề, học luật tục. Bên trong treo chiêng trống, vũ khí và vật kỷ niệm của các lễ lớn. Việc dựng nhà rông cần sức của cả làng nhiều tháng, nên một ngôi nhà rông đẹp là niềm tự hào chung.
Nhà ở của người Xơ Đăng phần nhiều là nhà sàn, cũng có vùng làm nhà nửa sàn nửa đất. Trước đây có nơi làm nhà dài cho nhiều gia đình cùng ở; nay phần lớn là nhà của gia đình nhỏ. Quan hệ dòng họ theo song hệ, tính cả bên cha và bên mẹ, gần với người Ba Na. Kiến trúc nhà rông nói chung có bài riêng trong chuyên mục Nhà ở và bản làng.
Kinh tế trên núi cao: rẫy, ruộng bậc thang và hái lượm
Phần lớn người Xơ Đăng truyền thống sống nhờ rẫy lúa trên sườn núi, trồng xen ngô, sắn, bầu bí, kê, thuốc lá. Đất dốc nên rẫy phải luân canh, bỏ hoá vài năm cho rừng hồi lại. Nhóm Mơ Nâm và một số làng ven suối lại làm ruộng nước, có nơi đắp thành bậc nhỏ theo sườn đồi, dẫn nước từ khe suối bằng máng tre. Lúa ruộng cho năng suất ổn định hơn, giúp làng ít phụ thuộc vào thời tiết.
Rừng Ngọc Linh cung cấp măng, nấm, rau, mật ong, cây thuốc, gỗ làm nhà; sông suối cho cá, tôm, ốc. Chăn nuôi trâu, heo, gà, dê phục vụ cả bữa ăn lẫn lễ cúng. Phụ nữ Xơ Đăng dệt vải, đàn ông đan gùi, nong, giỏ và làm đồ gỗ.
Hiện nay kinh tế các làng Xơ Đăng thay đổi theo hướng trồng cây lâu năm (cà phê ở vùng thấp, quế, sâm và dược liệu dưới tán rừng ở vùng cao), nhận khoán bảo vệ rừng, chăn nuôi theo chương trình hỗ trợ. Đường giao thông lên vùng núi được mở dần, kéo theo chợ phiên, cửa hàng, và cả những thay đổi lớn trong cách ăn, cách ở.
Phong tục, lễ nghi và trang phục
Chu kỳ lễ của người Xơ Đăng bám theo mùa rẫy: lễ phát rẫy, lễ gieo hạt, lễ cầu mưa, lễ mừng lúa mới. Lễ lớn của làng diễn ra ở nhà rông với chiêng, trống, rượu cần, vòng xoang. Trước đây trong những dịp trọng đại như mừng nhà rông mới, làng tổ chức lễ đâm trâu; ngày nay nhiều nơi đã giản lược nghi thức này. Thế giới quan truyền thống có các vị thần (yang) của trời, núi, sông, lúa, và các lễ cúng là cách giữ quan hệ hài hoà giữa người với thế giới ấy.
Người Xơ Đăng ở nhiều vùng có lễ cúng máng nước đầu năm: cả làng sửa sang máng dẫn nước, dọn bến nước, rồi làm lễ cầu cho nguồn nước sạch, không cạn. Tục này gắn trực tiếp với cuộc sống vùng núi, nơi mỗi làng sống nhờ một hai nguồn suối.
Trang phục truyền thống: đàn ông đóng khố, mặc áo không tay hoặc cộc tay, khoác tấm chăn khi trời lạnh; phụ nữ mặc váy quấn, áo chui đầu, nền chàm hoặc đen, có dải hoa văn đỏ trắng. Trang phục giữa các nhóm khác nhau về màu nhấn và hoạ tiết. Ngày thường phần lớn người Xơ Đăng nay mặc quần áo may sẵn, trang phục truyền thống để dành cho lễ hội và dịp văn hoá.
Tiếng nói, đời sống hôm nay và nguồn đọc thêm
Tiếng Xơ Đăng thuộc nhóm Môn – Khmer, nhánh Ba Na. Vì các nhóm sống tách nhau trên vùng núi rộng, giọng và từ vựng giữa Xơ Teng, Tơ Đrá, Mơ Nâm, Ca Dong khác nhau rõ, có khi khó hiểu nhau trọn vẹn. Chữ Xơ Đăng dùng chữ cái Latinh, đã có sách dạy và tài liệu song ngữ, được đưa vào dạy ở một số trường vùng có đông học sinh Xơ Đăng.
Đời sống người Xơ Đăng hôm nay mang nhiều thay đổi: điện, trường học, trạm y tế đã tới phần lớn các làng; nhiều thanh niên học trung cấp, đại học rồi về làm việc ở quê. Cùng lúc, việc giữ nhà rông, giữ nghề rèn, nghề dệt và các làn điệu dân ca phụ thuộc nhiều vào người lớn tuổi, nên các lớp truyền nghề, đội chiêng thiếu niên có ý nghĩa thiết thực.
Nguồn đọc thêm: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam; bảo tàng tỉnh ở Kon Tum cũ; các công trình về người Xơ Đăng của Viện Dân tộc học; các tập sử thi và truyện cổ Xơ Đăng trong Dự án sưu tầm sử thi Tây Nguyên. Khi gặp tên nhóm lạ trong tài liệu, nên đối chiếu danh mục thành phần dân tộc hiện hành, vì một số tên từng được coi là dân tộc riêng nay được xếp là nhóm của Xơ Đăng.
Câu hỏi thường gặp
Dân tộc Xơ Đăng sống ở tỉnh nào?
Người Xơ Đăng sống chủ yếu ở tỉnh Quảng Ngãi mới, gồm vùng Kon Tum cũ và vùng núi phía tây Quảng Ngãi cũ, cùng thành phố Đà Nẵng mới ở vùng núi Quảng Nam cũ như Trà My, Phước Sơn.
Người Xơ Đăng có những nhóm nào?
Các nhóm thường được nêu là Xơ Teng, Tơ Đrá, Mơ Nâm, Hà Lăng, Ca Dong, ngoài ra có Tà Trĩ, Châu và một vài nhóm nhỏ. Giọng nói và một số tập quán giữa các nhóm khác nhau khá rõ.
Ca Dong có phải là một dân tộc riêng không?
Theo danh mục thành phần dân tộc hiện hành, Ca Dong là một nhóm địa phương của dân tộc Xơ Đăng, sống ở vùng núi phía tây Quảng Ngãi cũ và Trà My. Có thời kỳ Ca Dong được một số tài liệu xếp riêng.
Vì sao người Xơ Đăng nổi tiếng về nghề rèn?
Thợ rèn Xơ Đăng, nhất là nhóm Xơ Teng, từ lâu làm dao, rựa, rìu, nông cụ cho cả làng và trao đổi với dân tộc lân cận. Lò rèn có bễ thổi bằng ống gỗ, lưỡi dao được nhúng nước đúng lúc để cứng mà không giòn khi chặt cây rừng.
Nhà rông Xơ Đăng khác gì nhà rông nơi khác?
Nhà rông Xơ Đăng nổi bật với mái rất cao và dốc hình lưỡi rìu, được nhiều tư liệu xếp vào hàng cao nhất Tây Nguyên. Chức năng thì giống nhà rông nơi khác: họp làng, làm lễ, tiếp khách, dạy dỗ lớp trẻ.
Người Xơ Đăng làm ruộng nước không?
Phần lớn sống nhờ rẫy trên sườn núi, nhưng nhóm Mơ Nâm và một số làng ven suối làm ruộng nước từ lâu, có nơi đắp bậc theo sườn đồi và dẫn nước bằng máng tre từ khe suối.