Dân tộc Mường là dân tộc đông thứ tư ở Việt Nam, khoảng 1,45 triệu người theo Tổng điều tra năm 2019, sống tập trung ở vùng đồi núi giáp đồng bằng Bắc Bộ, nhiều nhất ở Phú Thọ (vùng Hoà Bình cũ) và Thanh Hoá. Tiếng Mường cùng nhóm Việt – Mường với tiếng Việt, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng người Kinh và người Mường từng là một khối cư dân chung trước khi tách dần qua nhiều thế kỷ.
Những nét đặc trưng của người Mường gồm ruộng nước dưới chân đồi, nhà sàn, chiếc váy có cạp dệt hoa văn, dàn chiêng trong ngày Tết và mo Mường — lời hát nghi lễ dài hàng nghìn câu kể chuyện trời đất. Bài này tóm lược tên gọi, nơi cư trú theo tỉnh mới, tổ chức xã hội ngày trước, kinh tế, trang phục, văn hoá chiêng và mo, tiếng nói, rồi đời sống hôm nay.
Tên tự gọi và gốc gác chung với người Kinh
Người Mường tự gọi mình bằng những tên đọc gần nhau như Mol, Mon, Moăn hay Mual, tuỳ vùng. Chữ Mường mà người ngoài dùng vốn là từ chỉ một vùng đất có thủ lĩnh cai quản, giống chữ mường trong tiếng Thái, về sau thành tên gọi của cả dân tộc. Trong danh mục chính thức, tên dân tộc được ghi là Mường.
Điều khiến người Mường được nhắc nhiều trong sách sử là quan hệ gần gũi với người Kinh. Hai tiếng nói cùng thuộc nhóm Việt – Mường trong ngữ hệ Nam Á; rất nhiều từ cơ bản nghe gần như nhau, chỉ khác thanh điệu hoặc phụ âm đầu. Từ những so sánh ngôn ngữ và văn hoá như vậy, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tổ tiên người Kinh và người Mường từng là một cộng đồng Việt – Mường chung. Bộ phận sống ở đồng bằng, chịu ảnh hưởng mạnh của giao lưu với phương Bắc, dần thành người Kinh; bộ phận ở vùng đồi núi giữ nhiều nét cổ hơn, dần thành người Mường.
Cần đọc giả thuyết này đúng mức. Thời điểm tách và quá trình cụ thể vẫn còn được bàn luận, và việc tiếng Mường giữ nhiều nét cổ không có nghĩa văn hoá Mường đứng yên. Người Mường có lịch sử riêng, có những thiết chế xã hội và di sản văn học mà người Kinh không có, như hệ thống mo và chế độ lang đạo ngày trước.
Người Mường sống ở đâu: bốn mường lớn và các tỉnh mới
Địa bàn chính của người Mường là dải đồi núi thấp nối Tây Bắc với đồng bằng sông Hồng và Thanh Hoá. Theo đơn vị hành chính từ tháng 7/2025, phần lớn người Mường sống ở tỉnh Phú Thọ mới, gồm vùng Hoà Bình cũ (nơi đông người Mường nhất) và các vùng Thanh Sơn, Yên Lập, Tân Sơn của Phú Thọ cũ. Thanh Hoá là địa bàn lớn thứ hai, ở các vùng Bá Thước, Cẩm Thuỷ, Ngọc Lặc, Thạch Thành cũ.
Người Mường còn sống ở Ninh Bình (vùng Nho Quan cũ), Hà Nội (vùng Ba Vì), Sơn La (vùng Phù Yên, Bắc Yên cũ) và một số nơi khác. Sau năm 1975, một bộ phận vào lập nghiệp ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, nay có mặt ở Đắk Lắk, Lâm Đồng, Đồng Nai.
Ở vùng Hoà Bình cũ, người già hay nhắc câu “Nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động”, kể bốn mường lớn ngày trước: Mường Bi (vùng Tân Lạc cũ), Mường Vang (vùng Lạc Sơn cũ), Mường Thàng (vùng Cao Phong cũ) và Mường Động (vùng Kim Bôi cũ). Mỗi mường là một vùng có dòng họ lang đứng đầu, có cánh đồng và phong tục riêng; tiếng nói giữa các mường cũng có khác biệt. Khi đọc tài liệu cũ, bạn sẽ gặp các tên này rất thường xuyên.
Chế độ lang đạo và tổ chức làng Mường ngày trước
Trước giữa thế kỷ 20, xã hội Mường vận hành theo chế độ lang đạo. Đứng đầu mỗi mường là một dòng họ lang, thường được ghi là các họ Đinh, Quách, Bạch, Hà, Xa, Hoàng. Lang nắm phần lớn ruộng đất và quyền điều hành, chia ruộng cho dân cày và hưởng các nghĩa vụ lao động, lễ vật. Dưới lang là các chức dịch giúp việc trong từng xóm.
Đơn vị cư trú cơ bản của người Mường là quêl, tương đương làng hay xóm, thường dựng dưới chân đồi, quay mặt ra cánh đồng, có nguồn nước gần. Nhà cửa nằm rải theo sườn đồi, xen vườn cây, rặng tre. Mỗi quêl có ruộng nước ở thung lũng và nương, rừng trên đồi; việc dùng rừng, nguồn nước được điều chỉnh bằng luật tục.
Chế độ lang đạo đã chấm dứt cùng các cải cách xã hội ở thế kỷ 20. Ngày nay, quêl, xóm là đơn vị dân cư trong hệ thống hành chính chung, ruộng đất được giao theo pháp luật hiện hành. Dù vậy, uy tín của người già, trưởng họ và thầy mo vẫn có vai trò trong việc giữ gìn phong tục và hoà giải chuyện trong làng. Khi tìm hiểu lịch sử một vùng Mường, gia phả các dòng họ lang là nguồn tư liệu hữu ích.
Ruộng nước, nương đồi và nghề dệt
Lúa nước là nguồn sống chính. Người Mường cấy lúa nước ở các thung lũng hẹp và chân đồi, biết đắp phai, đào mương, dùng cọn nước để đưa nước lên ruộng cao. Lúa nếp có vị trí quan trọng trong ăn uống và lễ nghi, nhất là cơm đồ, xôi trong ngày Tết và khi cúng.
Nương đồi và vườn nhà bổ sung bữa ăn. Trên đồi, người Mường trồng lúa nương, ngô, sắn, đậu; quanh nhà là vườn chuối, mít, rau, cây thuốc. Trước đây săn bắt, hái măng, rau rừng và nấm đóng góp đáng kể vào bữa ăn.
Dệt vải là việc của phụ nữ. Phụ nữ Mường trồng bông, kéo sợi, nhuộm chàm và dệt vải trên khung cửi đặt dưới gầm sàn. Sản phẩm đẹp nhất là cạp váy, dải vải dệt hoa văn rất công phu nối giữa thân váy và cạp quấn quanh eo.
Đan lát và chăn nuôi. Đàn ông đan gùi, rổ, giỏ, nong nia bằng tre nứa; gia đình nuôi trâu cày, lợn, gà, vịt và thả cá ở ruộng, ao. Trâu vừa là sức kéo vừa là tài sản lớn của mỗi nhà.
Nhà sàn dưới chân đồi. Nhà truyền thống là nhà sàn gỗ, mái dốc, lợp cỏ tranh hoặc lá cọ, gầm sàn để nông cụ và khung cửi. Cách chia gian, đặt cầu thang và chỗ bếp có khác nhà sàn Thái; phần so sánh này có bài riêng trong chuyên mục nhà ở.
Trang phục, chiêng Mường và lễ hội
Phụ nữ Mường mặc áo cánh ngắn xẻ ngực, bên trong là yếm, khoác ngoài là váy dài màu sẫm thắt cao gần ngực, phần cạp váy lộ ra với các dải hoa văn dệt hình hoa, chim, hình học. Đầu đội khăn vuông trắng. Đàn ông mặc áo cánh, quần ống rộng, búi tóc và quấn khăn trong trang phục xưa. Cách đọc hoa văn trên cạp váy được giải thích kỹ ở chuyên mục trang phục.
Chiêng là nhạc cụ quan trọng bậc nhất của người Mường. Chiêng Mường có núm, thường được chơi thành dàn với nhiều chiếc to nhỏ, mỗi chiếc giữ một âm. Ngày Tết, nhóm người mang chiêng đi chúc từng nhà, gọi là xéc bùa, vừa đánh chiêng vừa hát chúc chủ nhà làm ăn khấm khá. Một sinh hoạt ngày Tết khác là đâm đuống: nhiều người cầm chày gỗ giã vào chiếc máng gỗ dài tạo thành nhịp vui.
Lễ hội Khai hạ của người Mường ở vùng Mường Bi cũ diễn ra trong tháng Giêng, mở đầu mùa sản xuất năm mới, nay là lễ hội lớn của tỉnh Phú Thọ ở vùng Hoà Bình cũ. Người Mường ở Thanh Hoá có Pồn Pôông, một hình thức diễn xướng dân gian thường gắn với dịp đầu năm. Các lễ trong vòng đời như cưới xin, mừng nhà mới có bài riêng ở những trang chuyên đề khác.
Mo Mường và sử thi Đẻ đất đẻ nước
Mo là lời hát nghi lễ do thầy mo thực hiện, chủ yếu trong tang lễ. Một cuộc mo có thể kéo dài nhiều đêm, với hàng nghìn câu kể từ lúc trời đất hình thành, con người ra đời, đến khi người chết được đưa về với tổ tiên. Mo vừa là nghi lễ vừa là kho tri thức: trong đó có cách giải thích vũ trụ, lịch sử dòng họ, kinh nghiệm làm ăn, quan hệ ứng xử.
Phần nổi tiếng nhất của mo là sử thi Đẻ đất đẻ nước, kể chuyện cây si khổng lồ, trứng điếng nở ra muôn loài, các nhân vật như Lang Cun Cần, chuyện tìm lửa, tìm lúa. Sử thi đã được sưu tầm, dịch và xuất bản bằng tiếng Việt, là văn bản tiêu biểu khi nói về văn học dân gian Mường. Mo Mường đã được đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Vì mo gắn với nghi lễ tang ma, việc ghi âm, chụp ảnh hay tham dự cần sự đồng ý của gia đình và thầy mo. Nhiều thầy mo nay đã cao tuổi, số người nối nghề ít, nên các chương trình sưu tầm, truyền dạy mo được địa phương quan tâm. Khi đọc bản dịch, nên nhớ mỗi vùng mo một khác, và bản in chỉ là một dị bản trong nhiều dị bản.
Tiếng Mường, chữ viết và đời sống hôm nay
Tiếng Mường giữ nhiều nét mà tiếng Việt đã thay đổi qua các thế kỷ, vì vậy các nhà ngôn ngữ học thường dùng tiếng Mường làm tư liệu khi tìm hiểu lịch sử tiếng Việt. Giữa các vùng Mường cũng có khác biệt rõ về giọng và từ, người Mường Thanh Hoá và người Mường vùng Hoà Bình cũ nghe nhau không hoàn toàn dễ dàng.
Người Mường không có chữ viết truyền thống riêng; trước đây thầy mo học thuộc lòng và truyền miệng. Gần đây vùng Hoà Bình cũ đã xây dựng bộ chữ Mường theo mẫu tự Latinh và mở lớp dạy cho cán bộ, giáo viên. Phần lớn người Mường hôm nay nói thạo tiếng Việt, nhiều gia đình trẻ dùng tiếng Việt ở nhà, nên việc giữ tiếng Mường cho trẻ em là mối quan tâm thật.
Kinh tế các vùng Mường chuyển nhanh sang trồng mía, cây ăn quả, rừng trồng, làm công nhân và làm du lịch cộng đồng. Nhà sàn bê tông, nhà xây ngày càng nhiều. Để tìm hiểu thêm, bạn có thể tìm đến Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, bảo tàng ở vùng Hoà Bình cũ, các bản dịch Đẻ đất đẻ nước và công trình của Viện Dân tộc học. Khi đến thăm làng Mường, nên hỏi trước khi chụp ảnh và tôn trọng nghi lễ đang diễn ra.
Câu hỏi thường gặp
Người Mường và người Kinh có cùng nguồn gốc không?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tổ tiên hai dân tộc từng là một cộng đồng Việt – Mường chung rồi tách dần, dựa trên sự gần gũi rất rõ của tiếng nói và nhiều phong tục. Thời điểm và quá trình tách vẫn còn được bàn luận.
Tiếng Mường và tiếng Việt có hiểu nhau được không?
Nhiều từ cơ bản gần nhau nên người nghe có thể đoán được một phần, nhưng thanh điệu, phụ âm và từ vựng khác đủ để không thể hiểu trọn nếu chưa học. Giữa các vùng Mường với nhau cũng có khác biệt đáng kể.
Bốn mường lớn ở vùng Hoà Bình cũ là những mường nào?
Theo câu “Nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động”, đó là Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng và Mường Động, nay thuộc tỉnh Phú Thọ sau sáp nhập. Mỗi mường từng có dòng họ lang đứng đầu và phong tục riêng.
Mo Mường là gì?
Mo Mường là lời hát nghi lễ do thầy mo thực hiện, chủ yếu trong tang lễ, kể chuyện trời đất, con người và đưa linh hồn người chết về với tổ tiên. Phần nổi tiếng nhất là sử thi Đẻ đất đẻ nước. Mo Mường là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Người Mường có chữ viết riêng không?
Không có chữ viết truyền thống. Gần đây vùng Hoà Bình cũ xây dựng bộ chữ Mường theo mẫu tự Latinh để dạy và ghi chép. Trước đó mo và truyện kể chủ yếu được truyền miệng và được sưu tầm bằng chữ quốc ngữ.
Ngày Tết người Mường có sinh hoạt gì đặc trưng?
Hai sinh hoạt hay được nhắc là xéc bùa, khi nhóm người mang chiêng đi chúc Tết từng nhà, và đâm đuống, khi nhiều người giã chày vào máng gỗ tạo nhịp. Đầu năm còn có lễ hội Khai hạ ở vùng Mường Bi cũ.