DacDiem.comĐặc Điểm
Tổng quan 54 dân tộc và tiếng nói

54 dân tộc Việt Nam: danh sách đầy đủ xếp theo 8 nhóm ngôn ngữ

Danh sách đủ 54 dân tộc Việt Nam xếp theo 8 nhóm ngôn ngữ, số dân tộc mỗi nhóm, vùng cư trú chính và cách đọc bảng phân loại cho khỏi hiểu sai.

Overhead view of folded handwoven textiles from many ethnic groups of Vietnam laid side by side on a long wooden table, indigo, red and natural linen tones, soft daylight

Việt Nam có 54 dân tộc, xếp thành 8 nhóm ngôn ngữ: Việt – Mường (4 dân tộc), Tày – Thái (8), Môn – Khmer (21), Mông – Dao (3), Ka Đai (4), Nam Đảo (5), Hán (3) và Tạng – Miến (6). Danh mục này do Tổng cục Thống kê công bố năm 1979 và đến nay vẫn là căn cứ cho mọi cuộc điều tra dân số, cho việc ghi dân tộc trên giấy khai sinh, căn cước và cho các chính sách dân tộc.

Bên dưới là bảng đầy đủ 54 tên theo từng nhóm, kèm vùng cư trú chính tính theo 34 tỉnh thành sau sáp nhập. Phần sau của bài giải thích từng nhóm có gì chung, và một điều hay bị hiểu sai: nhóm ngôn ngữ cho biết tiếng nói gần nhau, chứ không nói rằng các dân tộc trong nhóm có chung một gốc gác hay giống nhau về phong tục.

Danh mục 54 dân tộc ra đời như thế nào

Sau năm 1975, khi đất nước thống nhất, các con số về thành phần dân tộc ở hai miền chưa khớp nhau: có tài liệu kể hơn sáu mươi tên, có tài liệu gộp lại chỉ còn vài chục. Cùng một cộng đồng có thể được ghi bằng ba bốn tên khác nhau, tuỳ người điều tra nghe tên tự gọi, tên láng giềng gọi hay tên một nhóm địa phương. Để thống kê và hoạch định chính sách, cần một danh mục thống nhất, dùng chung cho cả nước.

Các nhà dân tộc học khi đó xác định thành phần dân tộc dựa trên ba tiêu chí chính: ngôn ngữ (tiếng nói chung của cộng đồng), những đặc điểm chung về văn hoá và sinh hoạt, và ý thức tự giác tộc người, tức người trong cộng đồng tự nhận mình thuộc về một dân tộc nào. Kết quả được Tổng cục Thống kê công bố năm 1979 thành Danh mục các thành phần dân tộc Việt Nam gồm 54 tên. Danh mục này kèm theo tên gọi khác và tên các nhóm địa phương để người điều tra biết quy về đâu khi nghe một tên lạ.

Từ đó tới nay, các cuộc Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 1989, 1999, 2009, 2019 đều dùng danh mục này. Trong giới nghiên cứu vẫn có ý kiến đề nghị tách hoặc gộp một vài cộng đồng, nhưng về mặt chính thức, con số 54 chưa thay đổi. Khi đọc sách cũ trước năm 1979 thấy số dân tộc khác đi, đó là do cách phân loại thời đó, không phải có dân tộc biến mất hay mới xuất hiện.

Bảng 54 dân tộc xếp theo 8 nhóm ngôn ngữ

Thứ tự trong mỗi nhóm xếp gần đúng từ đông dân tới ít dân theo Tổng điều tra năm 2019. Cột vùng cư trú chỉ ghi nơi tập trung chính, không phải nơi duy nhất, vì phần lớn dân tộc ở nước ta sống xen kẽ và di cư khá nhiều trong mấy chục năm qua.

Nhóm ngôn ngữSố dân tộcCác dân tộcVùng cư trú chính
Việt – Mường4Kinh, Mường, Thổ, ChứtCả nước (Kinh); miền núi Phú Thọ, Thanh Hoá (Mường); miền tây Nghệ An, Thanh Hoá (Thổ); Quảng Trị, Hà Tĩnh (Chứt)
Tày – Thái8Tày, Thái, Nùng, Sán Chay, Giáy, Lào, Lự, Bố YĐông Bắc, Tây Bắc, miền tây Thanh Hoá – Nghệ An; một phần đã vào Tây Nguyên
Môn – Khmer21Khmer, Xơ Đăng, Ba Na, Cơ Ho, Hrê, Mnông, Xtiêng, Bru – Vân Kiều, Khơ Mú, Cơ Tu, Giẻ Triêng, Tà Ôi, Mạ, Co, Chơ Ro, Xinh Mun, Kháng, Mảng, Rơ Măm, Brâu, Ơ ĐuTây Nguyên, dải Trường Sơn, Đông Nam Bộ, đồng bằng sông Cửu Long, một số vùng Tây Bắc và miền tây Nghệ An
Mông – Dao3Mông, Dao, Pà ThẻnVùng cao và rẻo giữa các tỉnh biên giới phía Bắc
Ka Đai4La Chí, La Ha, Cơ Lao, Pu PéoTuyên Quang (vùng Hà Giang cũ), Sơn La
Nam Đảo5Gia Rai, Ê Đê, Chăm, Raglai, Chu RuTây Nguyên, duyên hải Nam Trung Bộ, An Giang và TP Hồ Chí Minh
Hán3Hoa, Sán Dìu, NgáiTP Hồ Chí Minh, các đô thị Nam Bộ; trung du Đông Bắc
Tạng – Miến6Hà Nhì, Phù Lá, La Hủ, Lô Lô, Cống, Si LaLai Châu, Điện Biên, Lào Cai, Tuyên Quang, Cao Bằng

Cộng các con số ở cột thứ hai được đúng 54. Nhóm Môn – Khmer đông thành phần nhất với 21 dân tộc, còn nhóm Việt – Mường chỉ có 4 dân tộc nhưng lại chiếm phần lớn dân số cả nước vì có người Kinh. Một số tài liệu viết Cờ Lao thay cho Cơ Lao, M'Nông thay cho Mnông, H'Mông thay cho Mông; đó là khác biệt chính tả, cùng chỉ một dân tộc.

Nhóm Việt – Mường và nhóm Tày – Thái

Nhóm Việt – Mường gồm người Kinh và ba dân tộc có tiếng nói rất gần tiếng Việt: Mường, Thổ, Chứt. Các nhà ngôn ngữ học cho rằng tiếng Việt và tiếng Mường từng là một thứ tiếng chung, rồi tách dần trong khoảng một nghìn năm trở lại. Người Thổ ở miền tây Nghệ An, Thanh Hoá và người Chứt ở vùng núi Quảng Trị, Hà Tĩnh giữ những lớp từ cổ mà tiếng Việt hiện nay đã mất, nên được giới nghiên cứu lịch sử tiếng Việt đặc biệt chú ý.

Nhóm Tày – Thái có 8 dân tộc. Tày và Thái là hai dân tộc thiểu số đông nhất, mỗi dân tộc khoảng 1,8 triệu người năm 2019. Nùng, Sán Chay, Giáy, Lào, Lự, Bố Y nói những thứ tiếng cùng họ. Đặc điểm chung dễ thấy là canh tác lúa nước ở thung lũng, nhà sàn, bản làng ven suối và kho tàng hát ru, hát giao duyên phong phú. Người Thái, Lào, Lự còn có chữ viết riêng gốc Ấn Độ; người Tày, Nùng từng dùng chữ Nôm Tày dựa trên chữ Hán.

Một chi tiết hay gây nhầm: Sán Chay có hai nhóm là Cao Lan và Sán Chỉ. Cao Lan nói tiếng thuộc nhóm Tày – Thái, còn Sán Chỉ nói một thứ tiếng gần tiếng Hán. Danh mục vẫn xếp chung vào Tày – Thái. Đây là ví dụ cho thấy ranh giới nhóm ngôn ngữ không phải lúc nào cũng gọn gàng như trên bảng.

Nhóm Môn – Khmer: nhóm có nhiều dân tộc nhất

Hai mươi mốt dân tộc nói các thứ tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer, trải dài từ vùng biên Tây Bắc xuống tới đồng bằng sông Cửu Long. Ở phía Bắc có Khơ Mú, Kháng, Xinh Mun, Mảng; ở miền tây Nghệ An có Ơ Đu; dọc Trường Sơn có Bru – Vân Kiều, Tà Ôi, Cơ Tu; lên Tây Nguyên có Ba Na, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Hrê, Co, Brâu, Rơ Măm, Mnông, Cơ Ho, Mạ; xuống Đông Nam Bộ có Xtiêng, Chơ Ro; ở Tây Nam Bộ có người Khmer.

Các dân tộc Môn – Khmer ở Tây Nguyên và Trường Sơn là cư dân rất lâu đời của vùng núi, nhiều cộng đồng giữ nếp làng với nhà rông hoặc nhà Gươl ở giữa, canh tác nương rẫy luân canh, coi trọng cồng chiêng và các lễ nông nghiệp. Người Khmer thì khác hẳn về lối sống: làm lúa nước ở đồng bằng, sống theo phum sóc, gắn với ngôi chùa trong làng và có chữ viết riêng gốc Ấn.

Về số dân, nhóm này có cả dân tộc đông như Khmer (khoảng 1,3 triệu người năm 2019) lẫn những dân tộc ít người nhất nước như Ơ Đu, Brâu, Rơ Măm, mỗi dân tộc chỉ vài trăm người. Vì vậy khi nói "nhóm Môn – Khmer" cần nhớ đây là một tập hợp rất rộng, không mang một khuôn văn hoá chung cho tất cả.

Mông – Dao, Ka Đai và Tạng – Miến: ba nhóm ở vùng cao phía Bắc

Nhóm Mông – Dao (3 dân tộc). Mông, Dao và Pà Thẻn. Người Mông sống chủ yếu ở vùng cao trên các tỉnh biên giới phía Bắc, người Dao thường ở rẻo giữa, người Pà Thẻn tập trung ở Tuyên Quang. Cả ba đều có lịch sử thiên di từ phía nam Trung Quốc sang trong vài thế kỷ gần đây, có kỹ thuật dệt, nhuộm chàm, thêu hoa văn rất công phu.

Nhóm Ka Đai (4 dân tộc). La Chí, La Ha, Cơ Lao, Pu Péo. Đây là các cộng đồng nhỏ, đều dưới hai vạn người. La Ha sống ở Sơn La; ba dân tộc còn lại tập trung ở vùng Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang. Ngôn ngữ của họ có họ hàng xa với nhóm Tày – Thái, nên một số nhà ngôn ngữ học gộp hai nhóm này vào chung một ngữ hệ.

Nhóm Tạng – Miến (6 dân tộc). Hà Nhì, Phù Lá, La Hủ, Lô Lô, Cống, Si La. Phần lớn sống ở vùng biên giới Lai Châu, Điện Biên, Lào Cai, riêng Lô Lô có mặt ở Cao Bằng và vùng Đồng Văn, Mèo Vạc cũ. Ngôn ngữ của họ cùng họ với tiếng Tạng và tiếng Miến. Nhiều dân tộc trong nhóm có số dân rất nhỏ: Si La và Cống mỗi dân tộc chỉ vài nghìn người hoặc ít hơn.

Điểm chung về địa bàn. Ba nhóm này đều cư trú ở địa hình cao, khí hậu lạnh, nhiều cộng đồng sống sát biên giới và có người cùng tộc ở bên kia biên giới. Đó là lý do khi đọc tài liệu nước ngoài, bạn sẽ gặp các tên như Hmong, Yao, Hani, Lolo dùng cho cộng đồng tương ứng ở Trung Quốc, Lào hay Thái Lan.

Nhóm Nam Đảo và nhóm Hán

Năm dân tộc Nam Đảo là Gia Rai, Ê Đê, Chăm, Raglai, Chu Ru. Tiếng của họ cùng họ với tiếng Mã Lai, tiếng Indonesia và nhiều thứ tiếng ở các đảo Thái Bình Dương. Người Chăm sống ven biển miền Trung, nhất là vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà và Lâm Đồng) và ở An Giang; người Raglai ở miền núi phía tây của vùng đó; Gia Rai, Ê Đê, Chu Ru ở cao nguyên. Nét chung nổi bật của nhiều cộng đồng Nam Đảo ở nước ta là chế độ mẫu hệ: con mang họ mẹ, nhà dài thuộc về dòng nữ.

Ba dân tộc nhóm Hán là Hoa, Sán Dìu, Ngái. Người Hoa đông nhất trong nhóm, sống tập trung ở đô thị, nhất là TP Hồ Chí Minh, và ở nhiều tỉnh Nam Bộ. Người Sán Dìu sống ở trung du Đông Bắc, quanh Thái Nguyên, Phú Thọ, Bắc Ninh, Quảng Ninh, làm ruộng là chính. Người Ngái là một trong những dân tộc ít người nhất, sống rải rác ở Đông Bắc và một số nơi ở phía Nam.

Hai nhóm này cho thấy rõ một điều: cùng nhóm ngôn ngữ nhưng hoàn cảnh sống có thể khác nhau rất xa. Người Hoa ở phố thị làm buôn bán, thủ công; người Sán Dìu là cư dân nông nghiệp đã định cư nhiều đời ở trung du. Người Chăm ở An Giang giữ nghề dệt và đánh cá trên sông, khác hẳn người Gia Rai trên cao nguyên đất đỏ.

Đọc bảng phân loại cho đúng: những điều hay hiểu sai

Nhóm ngôn ngữ không phải "dòng máu". Hai dân tộc cùng nhóm ngôn ngữ nghĩa là tiếng nói có quan hệ họ hàng. Qua hàng nghìn năm, các cộng đồng đã trao đổi, kết hôn, chuyển ngữ rất nhiều, nên không thể suy ra nguồn gốc sinh học từ bảng này.

Cùng nhóm không có nghĩa là cùng phong tục. Khmer và Ba Na cùng nhóm Môn – Khmer nhưng một bên là cư dân lúa nước đồng bằng, một bên là cư dân làng nương rẫy cao nguyên. Nếu cần so sánh văn hoá, hãy so theo vùng cư trú và lối sống, không chỉ theo nhóm ngôn ngữ.

"8 nhóm" là cách xếp của thống kê. Giới ngôn ngữ học quốc tế thường nói đến 5 ngữ hệ: Nam Á (gồm Việt – Mường và Môn – Khmer), Thái – Ka Đai, Mông – Dao, Hán – Tạng (gồm Hán và Tạng – Miến) và Nam Đảo. Hai cách chia này không mâu thuẫn, chỉ khác độ chi tiết. Bài kiểm tra ở trường thường hỏi theo cách 8 nhóm.

Nhóm địa phương không phải dân tộc riêng. Thái Đen, Thái Trắng; Dao Đỏ, Dao Tiền; Mông Hoa, Mông Đen là các nhóm bên trong một dân tộc. Trên giấy tờ chỉ ghi tên dân tộc trong danh mục, không ghi tên nhóm.

Danh sách không xếp hạng. Thứ tự trong bảng chỉ để dễ tra cứu. Không có dân tộc nào "đứng đầu" hay "đứng sau" về giá trị; Hiến pháp quy định các dân tộc bình đẳng.

Câu hỏi thường gặp

Việt Nam có bao nhiêu dân tộc và bao nhiêu nhóm ngôn ngữ?

Việt Nam có 54 dân tộc theo Danh mục các thành phần dân tộc do Tổng cục Thống kê công bố năm 1979. Các dân tộc này được xếp vào 8 nhóm ngôn ngữ: Việt – Mường, Tày – Thái, Môn – Khmer, Mông – Dao, Ka Đai, Nam Đảo, Hán và Tạng – Miến.

Nhóm ngôn ngữ nào có nhiều dân tộc nhất?

Nhóm Môn – Khmer có nhiều dân tộc nhất với 21 dân tộc, từ Khmer ở Nam Bộ tới Ba Na, Xơ Đăng ở Tây Nguyên và Khơ Mú, Kháng ở Tây Bắc. Nhóm có ít dân tộc nhất là Mông – Dao và Hán, mỗi nhóm 3 dân tộc.

Người Kinh thuộc nhóm ngôn ngữ nào?

Người Kinh thuộc nhóm Việt – Mường, cùng với Mường, Thổ và Chứt. Theo cách chia của ngôn ngữ học quốc tế, nhóm này nằm trong ngữ hệ Nam Á, tức có họ hàng xa với các thứ tiếng Môn – Khmer.

Vì sao sách cũ ghi số dân tộc khác 54?

Trước năm 1979 chưa có danh mục thống nhất, mỗi tài liệu dùng một cách phân loại riêng nên có nơi ghi hơn sáu mươi, có nơi ghi ít hơn. Từ khi danh mục 54 dân tộc được công bố, các cuộc điều tra dân số và giấy tờ hành chính đều theo danh mục này.

Dân tộc Hoa và dân tộc Sán Dìu có phải là một không?

Không. Hoa, Sán Dìu và Ngái là ba dân tộc riêng, cùng thuộc nhóm ngôn ngữ Hán. Người Sán Dìu đã định cư nhiều đời ở trung du Đông Bắc, có tiếng nói, trang phục và phong tục riêng, tự nhận là một dân tộc khác với người Hoa.

Làm sao nhớ nhanh 54 dân tộc theo nhóm?

Cách dễ nhất là nhớ số dân tộc mỗi nhóm theo dãy 4, 8, 21, 3, 4, 5, 3, 6 rồi gắn mỗi nhóm với vùng cư trú chính: Tày – Thái với thung lũng phía Bắc, Môn – Khmer với Tây Nguyên và Trường Sơn, Nam Đảo với cao nguyên và ven biển miền Trung, Tạng – Miến với biên giới Tây Bắc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138