Các dân tộc thiểu số Việt Nam tập trung ở sáu vùng chính: Tây Bắc (Thái, Mông, Mường, Khơ Mú, Hà Nhì…), Đông Bắc (Tày, Nùng, Dao, Sán Chay, Sán Dìu…), Bắc Trung Bộ và dải Trường Sơn (Thổ, Chứt, Bru – Vân Kiều, Tà Ôi, Cơ Tu…), Tây Nguyên (Gia Rai, Ê Đê, Ba Na, Xơ Đăng, Mnông…), duyên hải Nam Trung Bộ – Đông Nam Bộ (Chăm, Raglai, Hrê, Xtiêng, Chơ Ro…) và Tây Nam Bộ (Khmer, Hoa, Chăm).
Bài này ghi theo tên 34 tỉnh thành sau sáp nhập từ ngày 1/7/2025, kèm tên vùng cũ ở những chỗ dễ nhầm. Ranh giới vùng ở đây là ranh giới địa lý – văn hoá quen dùng trong dân tộc học, không trùng hoàn toàn với ranh giới hành chính, và mỗi dân tộc đều có người sống rải rác ở nhiều tỉnh khác.
Vì sao nên tìm hiểu dân tộc theo vùng
Học theo nhóm ngôn ngữ giúp hiểu quan hệ họ hàng giữa các thứ tiếng, còn học theo vùng giúp hiểu đời sống. Những dân tộc sống cạnh nhau trong một vùng thường chia sẻ nhiều thứ: cùng kiểu địa hình, cùng mùa vụ, cùng chợ phiên, vay mượn nhau kỹ thuật làm nhà, dệt vải, nấu ăn. Người Khơ Mú và người Thái ở Tây Bắc khác nhóm ngôn ngữ nhưng gần nhau về nhiều mặt sinh hoạt.
Ngược lại, hai dân tộc cùng nhóm ngôn ngữ nhưng ở hai vùng xa nhau có thể rất khác. Người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long và người Kháng ở Sơn La cùng nhóm Môn – Khmer nhưng gần như không có điểm chung về lối sống. Vì vậy với người mới tìm hiểu, bắt đầu từ vùng là cách dễ hình dung nhất.
Cần lưu ý thêm: từ sau năm 1975, nhiều đợt di cư từ miền núi phía Bắc vào Tây Nguyên và Đông Nam Bộ đã làm bản đồ dân tộc thay đổi rõ. Hiện ở Đắk Lắk, Lâm Đồng có những xã đông người Tày, Nùng, Dao, Mông, Thái từ phía Bắc vào lập nghiệp. Khi nói "dân tộc của vùng", nên hiểu là cư dân lâu đời của vùng đó.
Tây Bắc: thung lũng của người Thái và vùng cao của người Mông
Tây Bắc theo nghĩa văn hoá gồm Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, phần phía tây của Lào Cai (gồm vùng Yên Bái cũ) và vùng Hoà Bình cũ nay thuộc Phú Thọ. Cư dân đông nhất là người Thái, sống ở các thung lũng lớn như Mường Thanh, Mường Lò, Mường Tấc, với ruộng nước, mương phai, nhà sàn. Lưng chừng và trên cao là người Mông, người Dao và người Khơ Mú. Vùng Hoà Bình cũ và miền tây Thanh Hoá là quê hương của người Mường.
Tây Bắc còn là nơi sinh sống của nhiều dân tộc ít người: Hà Nhì, La Hủ, Si La, Cống, Mảng ở vùng biên Lai Châu, Điện Biên; Kháng, Xinh Mun, La Ha ở Sơn La, Điện Biên; Lào và Lự ở các thung lũng sát biên giới; Giáy ở vùng Lào Cai, Lai Châu. Nhiều dân tộc trong số này dùng tiếng Thái để giao tiếp với láng giềng, mặc trang phục chịu ảnh hưởng Thái.
Đặc trưng của Tây Bắc là cấu trúc "mường" ở thung lũng, gắn với ruộng nước và các dòng họ, xen với các bản nhỏ trên sườn núi gắn với nương và ruộng bậc thang. Đi qua các vùng Mù Cang Chải, Bát Xát, Mường Tè cũ, bạn sẽ thấy rõ cách mỗi dân tộc chọn độ cao riêng để cư trú.
Đông Bắc và Việt Bắc: quê hương của người Tày, Nùng
Đông Bắc gồm Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên (gồm Bắc Kạn cũ), Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Quảng Ninh, Bắc Ninh (gồm Bắc Giang cũ), phần phía đông Lào Cai và Phú Thọ. Cư dân lâu đời đông nhất là Tày và Nùng, sống ở thung lũng và chân núi đá vôi, làm ruộng nước, trồng hồi, quế, thuốc lá. Người Dao, Mông ở rẻo giữa và vùng cao, đặc biệt đông ở vùng cao nguyên đá phía bắc Tuyên Quang.
Trung du Đông Bắc là nơi của người Sán Chay (Cao Lan, Sán Chỉ) và người Sán Dìu, cư dân làm ruộng lâu đời ở Thái Nguyên, Tuyên Quang, Phú Thọ, Bắc Ninh, Quảng Ninh. Vùng cao nguyên đá phía bắc Tuyên Quang có Lô Lô, Pu Péo, Cơ Lao, La Chí, Pà Thẻn, Bố Y, Giáy — một vùng đất nhỏ mà tụ hội rất nhiều dân tộc ít người.
Vùng ven biển Quảng Ninh có người Dao Thanh Phán, người Sán Dìu và một bộ phận người Hoa, người Ngái làm nghề biển, nghề rừng. Sự đa dạng trên một dải đất không lớn khiến Đông Bắc trở thành vùng hay được các nhà nghiên cứu chọn để quan sát quá trình giao thoa giữa các dân tộc.
Bắc Trung Bộ và dải Trường Sơn
Miền tây Thanh Hoá và Nghệ An là phần nối dài của Tây Bắc: có Thái, Mường, Khơ Mú, Mông, cùng hai dân tộc riêng của vùng là Thổ (nhóm Việt – Mường) và Ơ Đu, dân tộc ít người nhất cả nước, sống ở vùng Tương Dương cũ. Xuống phía nam, vùng núi Hà Tĩnh và Quảng Trị (gồm Quảng Bình cũ) có người Chứt với các nhóm Sách, Mày, Rục, Arem, Mã Liềng.
Dọc Trường Sơn từ Quảng Trị tới Huế và Đà Nẵng (gồm Quảng Nam cũ) là địa bàn của Bru – Vân Kiều, Tà Ôi, Cơ Tu. Người Bru – Vân Kiều đông ở vùng Hướng Hoá, Đakrông cũ; người Tà Ôi ở vùng A Lưới thuộc Huế; người Cơ Tu ở miền núi phía tây Huế và Đà Nẵng, với làng hình tròn bao quanh ngôi nhà Gươl.
Vùng này có địa hình hẹp, dốc, mưa lớn và chịu nhiều hậu quả chiến tranh. Văn hoá các dân tộc Trường Sơn có nhiều điểm chung với láng giềng ở Lào: nhà sàn dài, nghề dệt có đính cườm, lễ hội gắn với rừng và mùa rẫy. Các tỉnh trong vùng hiện có nhiều bảo tàng và nhà trưng bày nhỏ giới thiệu văn hoá đồng bào Trường Sơn.
Tây Nguyên: vùng của nhà rông, nhà dài và cồng chiêng
Tây Nguyên theo nghĩa văn hoá gồm vùng Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi), Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng (gồm Đắk Nông cũ). Bắc Tây Nguyên là địa bàn của Ba Na, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Brâu, Rơ Măm nói tiếng Môn – Khmer, với ngôi nhà rông mái cao giữa làng. Vùng Gia Lai và Đắk Lắk là của Gia Rai và Ê Đê, hai dân tộc Nam Đảo theo chế độ mẫu hệ, nổi tiếng với nhà dài.
Nam Tây Nguyên có Mnông ở vùng Đắk Nông cũ và nam Đắk Lắk, Cơ Ho, Mạ, Chu Ru ở Lâm Đồng. Người Chu Ru làm ruộng nước giỏi và có nghề gốm; người Mạ sống dọc thượng nguồn sông Đồng Nai; người Cơ Ho có nhiều nhóm địa phương quanh cao nguyên Lâm Viên và Di Linh.
Năm 2005, Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận, gắn với cộng đồng của nhiều dân tộc trong vùng. Hiện nay, cư dân Tây Nguyên rất đa dạng: ngoài cư dân bản địa còn có người Kinh và hàng chục dân tộc từ phía Bắc vào. Khi tìm hiểu văn hoá Tây Nguyên, nên phân biệt rõ đâu là truyền thống của cư dân bản địa, đâu là của cộng đồng mới đến.
Duyên hải Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ
Phía Nam có ít dân tộc thiểu số hơn về số thành phần nhưng có những cộng đồng đông dân và văn hoá rất riêng. Bảng tóm tắt theo tỉnh hiện nay:
| Vùng | Dân tộc cư trú lâu đời | Tỉnh, thành hiện nay |
|---|---|---|
| Duyên hải Nam Trung Bộ | Chăm, Raglai, Hrê, Co, Cơ Tu | Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai (phần Bình Định cũ), Khánh Hoà (gồm Ninh Thuận cũ), Lâm Đồng (phần Bình Thuận cũ) |
| Đông Nam Bộ | Xtiêng, Chơ Ro, Mạ, Mnông, Hoa | Đồng Nai (gồm Bình Phước cũ), TP Hồ Chí Minh (gồm Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu cũ), Tây Ninh |
| Tây Nam Bộ | Khmer, Hoa, Chăm | Cần Thơ (gồm Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (gồm Trà Vinh cũ), An Giang (gồm Kiên Giang cũ), Cà Mau (gồm Bạc Liêu cũ) |
Người Chăm ở vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ là cư dân nông nghiệp ven biển, còn người Chăm ở An Giang sống ven sông Hậu, làm nghề dệt và buôn bán. Người Khmer tập trung đông ở vùng Sóc Trăng, Trà Vinh cũ và vùng Tri Tôn, Tịnh Biên thuộc An Giang, với hàng trăm ngôi chùa là trung tâm sinh hoạt của mỗi phum sóc. Người Hoa sống chủ yếu ở đô thị, đông nhất ở TP Hồ Chí Minh, đồng thời có mặt ở hầu hết các tỉnh Nam Bộ.
Hai dân tộc Xtiêng và Chơ Ro là cư dân rất lâu đời của vùng đồi rừng Đông Nam Bộ. Do đô thị hoá và chuyển đổi đất rừng, đời sống của họ đã đổi khác nhiều; các tài liệu mới về hai dân tộc này còn ít, nên khi viết nên đối chiếu kỹ.
Cách đọc bản đồ dân tộc hôm nay cho khỏi nhầm
"Vùng của dân tộc X" không có nghĩa chỉ X sống ở đó. Ngay trong những vùng gắn liền với một dân tộc, như Sơn La với người Thái hay Cao Bằng với người Tày, vẫn có nhiều dân tộc khác cùng sống. Cách nói chính xác hơn là "nơi tập trung đông người X".
Tên huyện cũ chỉ để định vị. Từ ngày 1/7/2025 không còn cấp huyện. Khi đọc tài liệu cũ ghi "huyện Mường Tè" hay "huyện Krông Pắc", hãy hiểu đó là vùng địa lý; muốn biết xã hiện nay thuộc tỉnh nào, hãy tra danh mục đơn vị hành chính mới.
Di cư làm bản đồ thay đổi liên tục. Người Mông từ vùng cao phía Bắc đã lập nhiều bản mới ở Đắk Lắk, Lâm Đồng; người Tày, Nùng có những xã đông dân ở Tây Nguyên; thanh niên nhiều dân tộc làm việc ở khu công nghiệp TP Hồ Chí Minh, Bắc Ninh. Bản đồ dân tộc là một bức tranh động.
Đơn vị đáng tin để tra là bảng số liệu theo tỉnh. Kết quả Tổng điều tra năm 2019 có bảng dân số từng dân tộc theo tỉnh. Với tỉnh đã sáp nhập, cộng số của các tỉnh cũ để có số gần đúng, và ghi rõ đó là phép cộng của bạn, không phải số công bố chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Vùng nào có nhiều dân tộc thiểu số nhất Việt Nam?
Miền núi phía Bắc, gồm Tây Bắc và Đông Bắc, là nơi có nhiều thành phần dân tộc nhất, hơn ba mươi dân tộc cư trú lâu đời. Riêng vùng cao nguyên đá phía bắc Tuyên Quang, tức vùng Hà Giang cũ, tụ hội rất nhiều dân tộc ít người trên một dải đất nhỏ.
Tây Nguyên có những dân tộc bản địa nào?
Các dân tộc bản địa Tây Nguyên gồm Gia Rai, Ê Đê, Ba Na, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Brâu, Rơ Măm, Mnông, Cơ Ho, Mạ và Chu Ru. Ngoài ra vùng này có người Kinh và nhiều dân tộc từ phía Bắc vào lập nghiệp sau năm 1975.
Người Khmer sống nhiều nhất ở đâu?
Người Khmer sống tập trung ở đồng bằng sông Cửu Long, đông nhất ở vùng Sóc Trăng cũ nay thuộc Cần Thơ, vùng Trà Vinh cũ nay thuộc Vĩnh Long và vùng Tri Tôn, Tịnh Biên thuộc An Giang. Mỗi phum sóc thường gắn với một ngôi chùa.
Sau sáp nhập tỉnh, nên ghi nơi cư trú của dân tộc thế nào?
Nên ghi theo tên tỉnh hiện nay và kèm vùng cũ trong ngoặc khi cần, ví dụ người Lô Lô ở Tuyên Quang, vùng Hà Giang cũ. Từ ngày 1/7/2025 không còn cấp huyện nên tên huyện chỉ dùng để chỉ vùng cũ cho dễ đối chiếu.
Dân tộc nào sống ở nhiều vùng nhất?
Ngoài người Kinh, các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Mông, Thái hiện có mặt ở rất nhiều tỉnh, từ miền núi phía Bắc tới Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, do các đợt di cư lập nghiệp. Người Hoa có mặt ở hầu hết đô thị lớn cả nước.
Vì sao các dân tộc vùng biên giới có nhiều điểm giống láng giềng nước ngoài?
Nhiều dân tộc vùng biên có cộng đồng cùng tộc ở bên kia biên giới, cùng tiếng nói, cùng kho truyện và tục lệ gốc. Qua nhiều thế kỷ sống ở hai quốc gia khác nhau, mỗi bên lại có những biến đổi riêng nên không thể đồng nhất hoàn toàn.