Cộng đồng các dân tộc Việt Nam có sáu đặc điểm chung dễ nhận ra: một dân tộc đa số cùng 53 dân tộc thiểu số; các dân tộc cư trú xen kẽ, không có lãnh thổ riêng; phần lớn dân tộc thiểu số sống ở miền núi, trung du và biên giới; nhiều dân tộc có người cùng tộc ở nước láng giềng; văn hoá rất đa dạng nhưng gắn bó trong một nền chung; và điều kiện phát triển giữa các vùng còn chênh lệch.
Những đặc điểm này giải thích vì sao bản đồ dân tộc nước ta trông như một tấm thổ cẩm nhiều màu đan cài, chứ không phải những mảng màu tách bạch. Bài đi qua từng đặc điểm, kèm ví dụ cụ thể và những cách nói nên tránh khi viết hay kể về các dân tộc.
Một dân tộc đa số và 53 dân tộc thiểu số
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Kinh chiếm khoảng 85,3% dân số cả nước; 53 dân tộc còn lại cộng lại khoảng 14,7%, tức hơn 14 triệu người. Trong 53 dân tộc thiểu số, sáu dân tộc có trên một triệu người là Tày, Thái, Mường, Mông, Khmer và Nùng. Ở đầu kia, có những dân tộc chỉ vài trăm người như Ơ Đu, Brâu, Rơ Măm.
Chữ "thiểu số" trong luật và văn bản chỉ là thuật ngữ về số lượng, không mang nghĩa thấp kém. Nghị định về công tác dân tộc định nghĩa dân tộc thiểu số là dân tộc có số dân ít hơn dân tộc đa số trên phạm vi cả nước. Vì vậy ở nhiều địa phương, một dân tộc "thiểu số" lại chiếm đa số trong tỉnh: người Tày ở Cao Bằng, người Thái ở Sơn La, người Mông ở vùng cao nguyên đá Hà Giang cũ là cư dân đông nhất trên địa bàn của họ.
Khi viết hay nói, nên dùng "dân tộc thiểu số" hoặc gọi đúng tên dân tộc, tránh gọi chung chung "người dân tộc" như thể người Kinh không phải một dân tộc. Người Kinh cũng là một trong 54 dân tộc, và cách gọi chính xác giúp người nghe không hiểu lệch.
Cư trú xen kẽ, không có lãnh thổ riêng
Đặc điểm nổi bật nhất là các dân tộc sống đan xen. Hiếm có tỉnh nào chỉ có một dân tộc. Một vùng thung lũng ở Lào Cai có thể có bản Tày dưới chân núi, bản Dao ở lưng chừng và bản Mông trên cao, chợ phiên cuối tuần là nơi cả ba gặp nhau. Ở Tây Nguyên, buôn Ê Đê nằm cạnh làng người Kinh di cư từ đồng bằng lên, cạnh xóm người Tày, Nùng từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp sau năm 1975.
Vì sống xen kẽ, không dân tộc nào ở nước ta có một vùng lãnh thổ riêng khép kín. Điều này khác với nhiều nước có các vùng tự trị theo tộc người. Ở Việt Nam, đơn vị hành chính chia theo địa lý, không chia theo dân tộc; trong một xã có thể có năm bảy dân tộc cùng sinh sống.
Cư trú xen kẽ cũng tạo ra giao thoa văn hoá rất sâu. Người Tày và Nùng ở Lạng Sơn dùng chung nhiều làn điệu; người Khơ Mú ở Tây Bắc học dệt và mặc váy kiểu Thái; người Kinh ở vùng núi học cách làm nhà sàn, ăn xôi, uống rượu cần trong ngày hội. Khi tìm hiểu một phong tục, nên hỏi "phong tục này của cộng đồng nào, ở vùng nào", thay vì gán ngay cho cả một dân tộc.
Phần lớn ở miền núi, trung du và vùng biên giới
Trừ người Kinh, người Hoa, người Khmer và một phần người Chăm sống chủ yếu ở đồng bằng và đô thị, các dân tộc thiểu số còn lại cư trú phần lớn ở miền núi và trung du, chiếm khoảng ba phần tư diện tích cả nước. Đây là những vùng đầu nguồn của các con sông lớn, giữ rừng phòng hộ, có nhiều tài nguyên và nhiều cửa khẩu.
Địa hình núi cao chia cắt từng thung lũng, nên mỗi cộng đồng phát triển cách thích nghi riêng: ruộng bậc thang của người Hà Nhì, Mông, Dao trên sườn dốc; ruộng nước có mương phai của người Thái, Tày trong thung lũng; nương rẫy luân canh của nhiều dân tộc Tây Nguyên; vườn cây ăn trái và kênh rạch của người Khmer ở Tây Nam Bộ. Những tri thức canh tác đó là kết quả của nhiều đời quan sát đất, nước, rừng.
Cũng vì ở vùng cao, xa trung tâm, nhiều cộng đồng phải đối mặt với đường sá khó đi, mùa mưa lũ quét, sạt lở. Đây là lý do mà nhiều chính sách hạ tầng, giáo dục, y tế được ưu tiên cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Hiểu địa bàn cư trú giúp người đọc nhìn đúng nguyên nhân của chênh lệch phát triển, không quy nó cho "tính cách" của một dân tộc nào.
Nhiều dân tộc có người cùng tộc ở nước láng giềng
Dọc biên giới phía Bắc, phía Tây và Tây Nam, nhiều dân tộc sống cả hai bên đường biên. Họ thường có họ hàng, quan hệ thông gia, chợ phiên chung và cùng một kho truyện kể, làn điệu. Một vài ví dụ dễ gặp:
- Thái, Lào, Lự, Khơ Mú: cư trú ở Tây Bắc và miền tây Thanh Hoá – Nghệ An, có cộng đồng cùng tộc ở Lào và Thái Lan.
- Mông, Dao, Hà Nhì, Lô Lô, Giáy, Bố Y: có cộng đồng cùng tộc ở phía nam Trung Quốc, nhiều nơi gọi bằng những tên khác.
- Tày, Nùng: gần gũi về ngôn ngữ với người Choang ở Quảng Tây, Trung Quốc.
- Bru – Vân Kiều, Tà Ôi, Cơ Tu, Giẻ Triêng, Brâu: có cộng đồng cùng tộc ở Lào, một số ở Campuchia.
- Khmer, Chăm, Gia Rai, Mnông: có cộng đồng đông đảo hoặc cùng tộc ở Campuchia.
Đặc điểm này làm cho văn hoá vùng biên rất phong phú, nhưng cũng đòi hỏi người viết cẩn trọng: cùng một tên dân tộc, tục lệ ở hai bên biên giới có thể đã khác nhau sau nhiều thế kỷ. Tài liệu nước ngoài về Hmong ở Lào hay Yao ở Trung Quốc không thể dùng nguyên để tả người Mông, người Dao ở Việt Nam.
Đa dạng văn hoá trong một nền văn hoá chung
Đa dạng ở mọi lớp. Năm mươi tư dân tộc có cách làm nhà, may mặc, ăn uống, cưới hỏi, ma chay, lễ hội khác nhau; ngay trong một dân tộc, các nhóm địa phương lại có khác biệt riêng. Người Thái Đen và Thái Trắng phân biệt được nhau qua áo, khăn và cách búi tóc của phụ nữ.
Cùng một nền nông nghiệp nhiệt đới. Dù khác nhau, hầu hết cộng đồng đều gắn với cây lúa, mùa vụ, rừng và nước, nên có nhiều lễ nông nghiệp giống nhau về ý nghĩa: cầu mùa đầu năm, mừng lúa mới cuối vụ, cúng bến nước, cúng rừng.
Kho tàng văn học truyền miệng. Sử thi Tây Nguyên, truyện thơ Thái, Tày, hát then, hát lượn, hát soọng cô, dân ca Khmer, Chăm là những kho văn học lớn, phần nhiều truyền miệng qua nhiều đời.
Giao thoa liên tục. Các dân tộc vay mượn từ ngữ, kỹ thuật, món ăn của nhau. Bánh chưng, bánh tét, xôi nhiều màu, rượu cần xuất hiện ở nhiều dân tộc với cách làm khác nhau.
Một số di sản được thế giới ghi nhận. Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái và Nghệ thuật Xòe Thái là những di sản văn hoá phi vật thể được UNESCO ghi danh, cho thấy văn hoá các dân tộc thiểu số là một phần quan trọng của văn hoá Việt Nam.
Đời sống hôm nay: đổi thay nhanh và nỗ lực giữ gìn
Mấy chục năm gần đây, đời sống ở vùng dân tộc thiểu số thay đổi nhanh hơn bất cứ thời kỳ nào trước đó. Đường nhựa, điện lưới, sóng điện thoại đã tới phần lớn bản làng; thanh niên đi học ở thị xã, đi làm ở khu công nghiệp miền xuôi rồi mang về những thói quen mới. Nhà sàn gỗ dần nhường chỗ cho nhà xây, váy áo thổ cẩm nhiều nơi chỉ còn mặc ngày lễ, trẻ em ở một số cộng đồng nói tiếng Việt thạo hơn tiếng mẹ đẻ.
Song song là những nỗ lực giữ gìn từ chính cộng đồng: lớp dạy chữ Thái do người già đứng lớp, đội cồng chiêng thiếu niên ở Tây Nguyên, hợp tác xã dệt của phụ nữ Mông, Dao, Cơ Tu, những bản làm du lịch cộng đồng giữ lại nếp nhà cũ để đón khách. Nhà nước cũng có các chương trình bảo tồn văn hoá, dạy tiếng dân tộc trong trường, phát thanh và truyền hình bằng tiếng dân tộc.
Khi tìm hiểu một dân tộc qua sách vở, nên nhớ rằng nhiều mô tả được ghi lại từ những năm 1960–1990. Muốn biết đời sống hiện tại, cần đối chiếu thêm các khảo sát mới, phóng sự ghi chép tại chỗ và nhất là lời kể của chính người trong cộng đồng. Một dân tộc không đứng yên trong viện bảo tàng; văn hoá của họ vẫn đang sống và tự làm mới.
Bình đẳng theo Hiến pháp và cách nói nên tránh
Hiến pháp năm 2013 quy định nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là quốc gia thống nhất của các dân tộc cùng sinh sống trên đất nước; các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển; nghiêm cấm mọi hành vi kỳ thị, chia rẽ dân tộc. Ngôn ngữ quốc gia là tiếng Việt, đồng thời các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết, giữ gìn bản sắc dân tộc, phát huy phong tục, tập quán, truyền thống và văn hoá tốt đẹp của mình.
Trong đời thường, bình đẳng thể hiện trước hết ở cách gọi và cách kể. Nên tránh những chữ như "lạc hậu", "kém văn minh", "mọi rợ" hay các tên cũ mang nghĩa miệt thị; tránh kể tục lệ như chuyện lạ để câu khách; tránh đem một dân tộc so hơn kém với dân tộc khác. Một tục lệ đã mai một thì nên tả ở thì quá khứ và nói rõ là "trước đây".
Chênh lệch về thu nhập hay hạ tầng giữa các vùng là có thật và được thống kê công khai, nhưng đó là chênh lệch về điều kiện sống, gắn với địa hình, khoảng cách và lịch sử, không phải thước đo giá trị của một cộng đồng. Viết đúng tinh thần ấy là cách tôn trọng tối thiểu với 53 dân tộc anh em cùng chia sẻ đất nước này.
Câu hỏi thường gặp
Đặc điểm nổi bật nhất của cộng đồng các dân tộc Việt Nam là gì?
Đặc điểm nổi bật nhất là các dân tộc cư trú xen kẽ, không dân tộc nào có lãnh thổ riêng khép kín. Trong một tỉnh, thậm chí một xã, có thể có nhiều dân tộc cùng sống, cùng đi chợ phiên, học chung trường và giao thoa văn hoá qua nhiều đời.
Dân tộc thiểu số có nghĩa là kém phát triển không?
Không. Dân tộc thiểu số chỉ là dân tộc có số dân ít hơn dân tộc đa số trên phạm vi cả nước. Chênh lệch về điều kiện sống giữa các vùng là chuyện địa hình, khoảng cách, hạ tầng, không phải thước đo giá trị của một dân tộc.
Người Kinh có được gọi là người dân tộc không?
Người Kinh là một trong 54 dân tộc của Việt Nam, là dân tộc đa số. Vì vậy cách nói "người dân tộc" để chỉ riêng các dân tộc thiểu số là không chính xác; nên nói "dân tộc thiểu số" hoặc gọi đúng tên từng dân tộc.
Vì sao phần lớn dân tộc thiểu số sống ở miền núi?
Nhiều dân tộc là cư dân bản địa lâu đời của vùng núi, một số dân tộc thiên di tới và chọn vùng cao, rẻo giữa phù hợp với lối canh tác của mình. Qua nhiều thế kỷ, mỗi cộng đồng đã gắn chặt với rừng, nương, ruộng bậc thang và thung lũng nơi mình sinh sống.
Có dân tộc nào chỉ sống ở Việt Nam không?
Một số dân tộc có cộng đồng cùng tộc ở nước láng giềng, số khác hầu như chỉ được ghi nhận ở Việt Nam như Mường, Thổ, Chứt, Ơ Đu. Tuy vậy việc xác định cùng tộc qua biên giới còn tuỳ cách phân loại của từng nước, nên cần đối chiếu tài liệu dân tộc học khi viết.
Hiến pháp quy định gì về quan hệ giữa các dân tộc?
Hiến pháp năm 2013 quy định các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển, cấm mọi hành vi kỳ thị, chia rẽ dân tộc, đồng thời bảo đảm quyền dùng tiếng nói, chữ viết và giữ gìn bản sắc của mỗi dân tộc. Khi cần dẫn chi tiết, nên đọc nguyên văn điều khoản trong văn bản hiện hành.