Người Cờ Lao là một dân tộc rất ít người thuộc nhóm ngôn ngữ Ka Đai, sống ở vùng cao nguyên đá Đồng Văn và vùng núi đất Hoàng Su Phì, Xín Mần thuộc tỉnh Hà Giang cũ — nay là tỉnh Tuyên Quang sau sắp xếp tháng 7 năm 2025. Cộng đồng gồm ba nhóm: Cờ Lao Xanh, Cờ Lao Đỏ và Cờ Lao Trắng, khác nhau về nơi ở, tiếng nói và một số chi tiết phong tục.
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Cờ Lao có khoảng bốn nghìn người. Bài viết trình bày những đặc điểm đã được tài liệu dân tộc học ghi nhận: tên gọi và các nhóm, tiếng nói, nơi ở, nếp làm ăn trên núi đá, ngôi nhà, trang phục, phong tục và đời sống hôm nay.
Tên gọi và ba nhóm Cờ Lao
Cờ Lao là tên chính thức; một số tài liệu ghi tên khác là Ke Lao. Bên kia biên giới có cộng đồng cùng gốc đông hơn nhiều. Ở Việt Nam, người Cờ Lao được chia thành ba nhóm, thường được gọi theo màu: Cờ Lao Xanh, Cờ Lao Trắng và Cờ Lao Đỏ. Tên màu được giải thích theo nhiều cách, có tài liệu gắn với màu trang phục, có tài liệu cho rằng đó là cách gọi của các dân tộc láng giềng; chưa có cách giải thích thống nhất.
Theo các mô tả phổ biến, nhóm Cờ Lao Xanh và Cờ Lao Trắng sống chủ yếu ở vùng cao nguyên đá Đồng Văn cũ, còn nhóm Cờ Lao Đỏ sống ở vùng núi đất Hoàng Su Phì, Xín Mần cũ. Sự cách biệt về nơi ở khiến các nhóm có lối sống khác nhau: một bên trồng ngô trên núi đá, một bên làm ruộng bậc thang trên núi đất.
Vì cộng đồng nhỏ mà chia thành nhóm ở xa nhau, nhiều người Cờ Lao gắn bó với láng giềng H'Mông, Nùng, La Chí, Hoa hơn là với người Cờ Lao nhóm khác. Khi viết về người Cờ Lao, cách làm cẩn thận là nói rõ đang mô tả nhóm nào, ở vùng nào, thay vì gộp chung thành một hình ảnh duy nhất cho cả dân tộc.
Tiếng nói và nơi sinh sống
Tiếng Cờ Lao thuộc nhóm Ka Đai, cùng nhóm với tiếng La Chí, La Ha, Pu Péo. Giữa các nhóm Cờ Lao, tiếng nói đã khác nhau đáng kể; tài liệu ghi nhóm Cờ Lao Đỏ có giọng khác hẳn hai nhóm kia. Người Cờ Lao không có chữ viết riêng. Phần lớn người Cờ Lao nói thạo tiếng H'Mông hoặc tiếng Hoa vùng biên, lớp trẻ nói tiếng phổ thông; ở nhiều nhà, tiếng Cờ Lao chỉ còn được dùng giữa người lớn tuổi.
Về nơi ở, người Cờ Lao sống gần như trọn trong tỉnh Tuyên Quang mới, ở các xã thuộc vùng Đồng Văn và vùng Hoàng Su Phì, Xín Mần cũ. Tài liệu viết trước năm 2025 ghi “tỉnh Hà Giang”, nay cần đổi sang Tuyên Quang và tra lại tên xã mới vì các xã đã được sắp xếp.
Cao nguyên đá nơi nhóm Cờ Lao Xanh, Trắng sinh sống là vùng núi đá vôi nằm trong Công viên địa chất toàn cầu được UNESCO công nhận. Đất trồng ít, nằm trong hốc đá, mùa khô thiếu nước nghiêm trọng, mùa đông lạnh, có năm có băng giá. Vùng của nhóm Cờ Lao Đỏ là núi đất, nhiều nước hơn, thuận làm ruộng. Hai điều kiện sống khác nhau đến mức khó mô tả chung một nếp làm ăn cho cả dân tộc.
Nương ngô hốc đá và ruộng bậc thang
Ở cao nguyên đá, cây chính của người Cờ Lao là ngô. Người ta nhặt đá dọn đất, xếp đá thành bờ giữ lớp đất mỏng, rồi tra từng hốc ngô vào các khe đá. Mỗi nương chỉ là những mảnh đất nhỏ rải giữa đá xám, mùa ngô lên xanh trông như những đốm màu trên nền núi. Xen với ngô là đậu, bí, rau cải. Ngô được xay, đồ thành món ăn chính, phần còn lại nuôi lợn, gà, nấu rượu.
Ở vùng núi đất của nhóm Cờ Lao Đỏ, người dân làm thêm ruộng bậc thang cấy lúa, cùng với người La Chí, Nùng, Dao trong vùng. Chăn nuôi bò, dê, ngựa, lợn, gà có ở cả hai vùng; ngựa dùng thồ hàng trên đường núi, bò là tài sản tích luỹ.
Thiếu nước là nỗi lo lớn nhất ở cao nguyên đá: mùa khô, nhiều gia đình phải đi xa gánh nước hoặc chờ nước từ các bể chứa. Hồ treo, bể nước chung là những công trình quan trọng với cả bản. Những năm gần đây một số hộ trồng thêm cây dược liệu, nuôi bò hàng hoá, làm du lịch cộng đồng; nhiều thanh niên đi làm xa. Đời sống còn khó khăn hơn mặt bằng chung, nhiều hộ thuộc diện được hỗ trợ.
Nghề thủ công: đan lát, làm mộc và dệt
Người Cờ Lao có truyền thống đan lát: từ tre, giúp, mây, đàn ông đan nong, nia, gùi, giỏ, phên che, tấm cót. Một số tài liệu ghi người Cờ Lao đan phên và tấm cót đẹp, được các dân tộc láng giềng tìm đổi ở chợ phiên. Nghề mộc cũng có chỗ đứng: đóng đồ gia dụng, làm khung nhà, cối giã, máng nước.
Phụ nữ trước đây trồng lanh hoặc bông, dệt vải, nhuộm chàm, may áo cho gia đình. Ngày nay phần lớn vải được mua, chỉ còn ít nhà dệt. Kỹ thuật nhuộm chàm, khâu viền trang trí vẫn được giữ trong các gia đình có người lớn tuổi.
Chợ phiên vùng cao là nơi các sản phẩm thủ công của người Cờ Lao gặp người mua. Với khách muốn mua đồ đan, nên mua trực tiếp từ người làm, hỏi rõ hàng mới làm hay đồ cũ trong nhà; không mua đồ thờ, đồ dùng trong tang lễ hay đồ gia truyền. Nghề thủ công vùng cao đang chịu sức ép của đồ nhựa và hàng công nghiệp, nên mỗi món đồ đan được mua đúng cách cũng là một cách nhỏ để nghề còn người theo.
Nhà ở của người Cờ Lao
Nhà của người Cờ Lao thay đổi theo vùng. Ở cao nguyên đá, nhà thường là nhà đất ba gian, tường trình đất nện hoặc xếp đá, mái lợp ngói âm dương hoặc cỏ tranh, quanh nhà có rào đá. Tường dày giữ ấm mùa đông; cửa ít và nhỏ để tránh gió lạnh. Trên gác chứa ngô, tận dụng hơi ấm của bếp để giữ hạt khô.
Ở vùng núi đất của nhóm Cờ Lao Đỏ, có nhà sàn hoặc nhà nửa sàn như người La Chí, Nùng láng giềng, thuận cho sườn dốc và khí hậu ẩm hơn. Vì vậy không nên nói “nhà Cờ Lao” như thể chỉ có một kiểu.
Trong nhà, gian giữa đặt chỗ thờ tổ tiên, hai bên là chỗ ngủ, bếp. Bếp lửa là nơi sinh hoạt chung, khách được mời ngồi bên bếp. Khi vào nhà, nên chờ chủ nhà mời, không ngồi chắn chỗ thờ, không tự ý chạm vào đồ thờ. Ngày nay nhiều nhà được xây lại bằng gạch, bê tông theo chương trình hỗ trợ nhà ở; một số nhà trình tường cũ được giữ lại làm nơi đón khách du lịch cộng đồng. Kiến trúc nhà trình tường vùng cao được mô tả chi tiết hơn trong danh mục Nhà ở và bản làng.
Trang phục người Cờ Lao
Trang phục truyền thống của phụ nữ Cờ Lao là áo dài năm thân, cài khuy bên nách phải, dài quá gối, may bằng vải chàm hoặc vải sẫm màu. Cổ áo, nẹp áo, ống tay được khâu viền những dải vải màu đỏ, vàng, xanh; mỗi nhóm có cách phối màu và kích thước dải viền riêng. Phụ nữ mặc quần, quấn khăn đội đầu, có nơi đeo yếm.
Nam giới mặc áo cánh ngắn, quần chàm, đội khăn hoặc mũ. Đồ trang sức bằng bạc như vòng cổ, vòng tay được đeo trong ngày lễ. Bộ áo năm thân của người Cờ Lao gợi nhắc kiểu áo của một số cộng đồng vùng biên, nhưng chi tiết viền màu là dấu hiệu để người trong cộng đồng nhận ra nhau.
Ngày thường phần lớn người Cờ Lao mặc quần áo may sẵn; bộ truyền thống được mặc vào Tết, lễ, cưới hỏi, ngày hội văn hoá. Các mô tả chi tiết về màu sắc, hoạ tiết của từng nhóm trong tài liệu chưa thật thống nhất; khi cần mô tả chính xác, nên hỏi trực tiếp người trong cộng đồng hoặc xem hiện vật có ghi rõ nguồn ở bảo tàng.
Phong tục, gia đình và đời sống hôm nay
Người Cờ Lao theo dòng họ phụ hệ, mỗi họ có người đứng đầu lo việc cúng tổ tiên. Gia đình thường gồm hai, ba thế hệ cùng ở. Các lễ trong năm gắn với Tết Nguyên đán và các ngày lễ theo lịch âm, với mùa vụ, làm nhà mới, cưới hỏi và tang ma. Tang lễ được coi trọng, có nhiều nghi thức kéo dài; đó là việc riêng của gia đình và dòng họ, người ngoài không nên tò mò ghi hình.
Văn nghệ dân gian có hát đối đáp, hát ru, kể chuyện, thổi sáo, khèn. Nhiều làn điệu và câu chuyện đang được các chương trình sưu tầm ghi lại, vì người biết hát, biết kể bằng tiếng Cờ Lao ngày càng ít.
Là dân tộc rất ít người, người Cờ Lao được hưởng chính sách riêng về học hành, y tế, sinh kế; nội dung và đối tượng thay đổi theo văn bản từng thời kỳ, cần hỏi UBND xã và đọc văn bản hiện hành. Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem các chuyên khảo về nhóm Ka Đai của Viện Dân tộc học, hiện vật ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và tư liệu của Bộ Dân tộc và Tôn giáo; còn khi lên cao nguyên đá, đi chợ phiên và trò chuyện với người bán đồ đan là cách gần gũi nhất để gặp người Cờ Lao.
Câu hỏi thường gặp
Người Cờ Lao sống ở đâu?
Người Cờ Lao sống ở tỉnh Tuyên Quang mới, thuộc vùng cao nguyên đá Đồng Văn và vùng núi đất Hoàng Su Phì, Xín Mần cũ của tỉnh Hà Giang trước đây. Nhóm Xanh và Trắng chủ yếu ở cao nguyên đá, nhóm Đỏ ở vùng núi đất.
Cờ Lao Xanh, Đỏ, Trắng khác nhau thế nào?
Ba nhóm khác nhau về nơi ở, tiếng nói và một số chi tiết phong tục, trang phục. Nhóm Đỏ ở vùng núi đất làm ruộng bậc thang và có giọng nói khác hẳn, còn hai nhóm kia ở cao nguyên đá trồng ngô trên hốc đá.
Tiếng Cờ Lao thuộc nhóm ngôn ngữ nào?
Tiếng Cờ Lao thuộc nhóm Ka Đai, cùng nhóm với tiếng La Chí, La Ha và Pu Péo. Người Cờ Lao không có chữ viết riêng, nhiều người nói thạo tiếng H'Mông hoặc tiếng Hoa vùng biên.
Dân tộc Cờ Lao có bao nhiêu người?
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Cờ Lao có khoảng bốn nghìn người, thuộc nhóm các dân tộc rất ít người. Số mới hơn cần tra trong kết quả điều tra gần nhất.
Trang phục Cờ Lao có gì đặc biệt?
Phụ nữ Cờ Lao mặc áo dài năm thân cài khuy bên nách phải, may bằng vải chàm, cổ áo và ống tay khâu viền những dải vải màu. Mỗi nhóm có cách phối màu và dải viền riêng.
Người Cờ Lao trồng ngô trên núi đá thế nào?
Họ nhặt đá dọn đất, xếp đá thành bờ giữ lớp đất mỏng rồi tra từng hốc ngô vào khe đá, xen đậu, bí, rau cải. Thiếu nước mùa khô là khó khăn lớn nhất, nhiều bản dựa vào hồ treo và bể chứa chung.