DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc vùng Tây Bắc

Dân tộc Khơ Mú: cư dân lâu đời Tây Bắc, nương rẫy và nghề đan lát

Người Khơ Mú khoảng 90 nghìn người, nói tiếng nhóm Môn – Khmer, sống ở Nghệ An, Điện Biên, Sơn La. Tên gọi, dòng họ mang tên vật, rẫy lúa, đan mây tre, hát Tơm.

Close-up of weathered hands weaving thin rattan strips into a conical basket on a bamboo floor, coils of split bamboo and a machete beside them, soft side light through a doorway

Dân tộc Khơ Mú có khoảng 90 nghìn người theo Tổng điều tra năm 2019, nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer, sống chủ yếu ở Nghệ An, Điện Biên, Sơn La và một số tỉnh vùng núi phía Bắc. Nhiều tài liệu xem người Khơ Mú là một trong những cư dân có mặt sớm nhất ở Tây Bắc, trước cả khi người Thái tới lập mường. Họ quen sống trên sườn núi, làm rẫy lúa, giỏi đan lát mây tre và có kho dân ca phong phú.

Bài này giới thiệu tên gọi và các tên khác, nơi cư trú theo tỉnh mới, kinh tế rẫy, nghề đan, tổ chức dòng họ, nhà cửa và trang phục, âm nhạc, tiếng nói và đời sống hôm nay. Nội dung chỉ ghi những điều được nhiều tài liệu thống nhất; chỗ nào nguồn chưa khớp nhau sẽ ghi rõ.

Tên gọi và những tên khác trong tài liệu

Khơ Mú là tên tự gọi, thường được giải thích là người. Trong danh mục các dân tộc Việt Nam, người Khơ Mú còn được ghi kèm các tên khác như Xá Cẩu, Mứn Xen, Pu Thênh, Tềnh, Tày Hay. Phần lớn những tên này do các dân tộc láng giềng đặt hoặc gắn với từng vùng cư trú. Riêng chữ Xá trước đây được dùng chung cho nhiều nhóm nói tiếng Môn – Khmer ở Tây Bắc và mang sắc thái coi thường, nên ngày nay không dùng để gọi người.

Khi đọc sách cũ, bạn có thể gặp người Khơ Mú dưới tên Xá Cẩu hay một tên địa phương nào đó; đó là cùng một dân tộc. Cách gọi đúng và tôn trọng hiện nay là Khơ Mú, viết hoa cả hai chữ, có dấu cách ở giữa.

Ngoài Việt Nam, người Khơ Mú sống đông ở Lào và có ở Thái Lan, Trung Quốc. Ở Việt Nam, đây là dân tộc thuộc nhóm Môn – Khmer có địa bàn ở phía Bắc xa nhất, khác với phần lớn các dân tộc cùng nhóm sống ở Trường Sơn, Tây Nguyên và Nam Bộ. Điều đó khiến người Khơ Mú là đầu mối quan trọng khi các nhà nghiên cứu tìm hiểu lịch sử cư trú vùng Tây Bắc.

Người Khơ Mú sống ở đâu

Theo đơn vị hành chính từ tháng 7/2025, Nghệ An là tỉnh đông người Khơ Mú nhất, ở các vùng Kỳ Sơn, Tương Dương, Quế Phong cũ dọc biên giới Việt – Lào. Điện Biên có người Khơ Mú ở vùng Điện Biên Đông, Tuần Giáo, Mường Ảng cũ; Sơn La có ở vùng Sông Mã, Thuận Châu, Mường La cũ. Ngoài ra có người Khơ Mú ở Lai Châu, Lào Cai (vùng Văn Bàn và vùng Văn Chấn của Yên Bái cũ) và Thanh Hoá.

Bản Khơ Mú thường dựng trên sườn núi hoặc đỉnh đồi, gần rẫy và nguồn nước, xen với bản của người Thái, người H'Mông. Do sống xen cài lâu đời, nhiều người Khơ Mú nói thạo tiếng Thái, một số nơi mặc trang phục và dựng nhà theo kiểu Thái. Sự gần gũi này đôi khi khiến người ngoài nhầm lẫn, nhưng tiếng nói, dòng họ và nhiều nghi lễ của người Khơ Mú là riêng.

Nhiều truyện kể của người Thái nhắc tới người Khơ Mú như cư dân đã có mặt trước ở vùng đất mà người Thái tới lập mường. Các nhà nghiên cứu dùng chi tiết này cùng với tư liệu ngôn ngữ để nói về lớp cư dân Môn – Khmer sớm ở Tây Bắc; còn những câu chuyện cụ thể về thời gian và đường đi thì các tài liệu chưa thống nhất.

Rẫy lúa, hái lượm và nghề đan

Rẫy là trung tâm của lịch sản xuất. Người Khơ Mú phát rẫy trên sườn núi, đốt dọn, rồi chọc lỗ tra hạt lúa, ngô, sắn, bầu bí, vừng. Trước đây, khi đất bạc, cả bản có thể chuyển rẫy và cả nơi ở; nay phần lớn đã định canh định cư, kết hợp rẫy cố định, ruộng nước học từ người Thái và trồng rừng.

Hái lượm và săn bắt ngày trước. Măng, rau rừng, nấm, củ mài, mật ong là phần quan trọng trong bữa ăn, nhất là lúc giáp hạt. Săn bắt bằng bẫy, nỏ từng là việc của đàn ông; ngày nay việc khai thác rừng phải theo quy định bảo vệ rừng hiện hành.

Đan lát là nghề nổi tiếng nhất. Đàn ông Khơ Mú đan gùi, giỏ, mâm, hộp đựng xôi, ống đựng, nong nia bằng mây, tre, giang với nhiều kiểu nan và hoa văn. Đồ đan của người Khơ Mú được người các dân tộc láng giềng ưa chuộng và đổi chác từ lâu.

Chăn nuôi và trao đổi. Gia đình nuôi lợn, gà, trâu; trâu và lợn dùng trong lễ lớn. Đồ đan, sản vật rừng được mang ra chợ đổi lấy muối, vải, đồ sắt.

Kinh tế hôm nay. Nhiều bản trồng cây ăn quả, quế, cây dược liệu, chăn nuôi theo các dự án hỗ trợ; thanh niên đi làm ở khu công nghiệp. Nghề đan được giữ một phần nhờ hợp tác xã và hàng bán cho khách du lịch.

Dòng họ mang tên loài vật, cây cỏ

Một nét được các nhà dân tộc học chú ý ở người Khơ Mú là tổ chức dòng họ. Theo tài liệu dân tộc học, nhiều dòng họ Khơ Mú mang tên một loài thú, loài chim hay một loài cây cỏ, và người trong họ kiêng ăn, kiêng giết loài vật hoặc kiêng dùng loài cây đó. Mỗi họ có những điều kiêng riêng trong lễ cúng, trong cách dựng nhà, cách đặt bếp.

Quan hệ trong họ khá chặt chẽ: người cùng họ giúp nhau làm nhà, phát rẫy, lo việc lớn, và theo tập quán không kết hôn với nhau. Họ tộc là đơn vị tổ chức các lễ cúng tổ tiên; ở nhiều nơi, khi chuyển bản, các gia đình cùng họ thường đi cùng nhau.

Do tư liệu được ghi ở nhiều thời điểm, nhiều vùng, danh sách tên họ và điều kiêng trong các sách không hoàn toàn trùng nhau. Khi trích dẫn, bạn nên ghi rõ đây là ghi nhận ở vùng nào, theo tài liệu nào. Hiện nay, nhiều người Khơ Mú dùng họ theo cách viết của tiếng Việt như Lò, Vi, Lữ, Quàng… trên giấy tờ, phần nhiều mượn từ các họ của người Thái láng giềng, trong khi tên họ gốc vẫn được nhớ trong gia đình.

Nhà ở, trang phục và nghi lễ trong năm

Người Khơ Mú ở nhà sàn. Ở vùng sống xen với người Thái Đen, nhiều nhà có mái hình mai rùa và khau cút ở đầu nóc, giống nhà Thái; ở các vùng khác nhà nhỏ hơn, mái thấp, lợp cỏ tranh hoặc lá, sàn và vách bằng tre nứa. Bếp lửa trên sàn là trung tâm sinh hoạt; trong nhà có chỗ dành để thờ cúng tổ tiên mà người ngoài không nên tự ý chạm vào.

Trang phục nữ Khơ Mú hiện gần với trang phục Thái: áo cánh ngắn, nhiều nơi có hàng cúc bạc phía trước, váy ống màu sẫm, khăn đội đầu. Trước đây đồ trang sức bạc, vòng cổ, vòng tay được coi trọng. Đàn ông mặc áo cánh, quần ống rộng. Do vay mượn từ láng giềng từ lâu, trang phục không phải là dấu hiệu đáng tin để nhận ra người Khơ Mú.

Lịch nghi lễ gắn với rẫy: lễ cúng trước khi phát rẫy, khi tra hạt, khi lúa trổ và lễ mừng cơm mới khi gặt xong, cùng các lễ cúng bản, cúng tổ tiên, gọi hồn khi có người ốm. Tên gọi và trình tự từng lễ khác nhau theo vùng; lễ mừng lúa mới của nhiều dân tộc có bài tổng hợp ở chuyên mục lễ hội.

Hát Tơm, nhạc cụ tre và tiếng nói

Dân ca Khơ Mú có nhiều thể loại, nổi tiếng nhất là Tơm, lối hát dùng trong sinh hoạt, ngày hội, hát đối đáp giữa trai gái hoặc giữa chủ và khách. Người hát Tơm giỏi được cả bản quý trọng. Nhạc cụ phần lớn làm từ tre, nứa: sáo, ống gõ, đàn môi, cùng các nhạc cụ gõ dùng trong lễ.

Tiếng Khơ Mú thuộc nhóm Môn – Khmer, khác hẳn tiếng Thái về nguồn gốc dù mượn khá nhiều từ tiếng Thái. Người Khơ Mú không có chữ viết truyền thống được dùng rộng rãi; truyện cổ, dân ca, luật tục được truyền miệng. Ở một số địa phương đã có các nỗ lực xây dựng chữ viết và tài liệu dạy tiếng Khơ Mú, chủ yếu ở quy mô thử nghiệm.

Phần lớn người Khơ Mú hôm nay nói được tiếng Việt, nhiều người nói thêm tiếng Thái, trẻ em học tiếng Việt ở trường. Vì vậy nguy cơ mai một tiếng mẹ đẻ là có thật, nhất là ở những bản sống xen kẽ. Ghi âm lời kể của người già, dạy hát Tơm trong các câu lạc bộ là những việc đang được làm ở một số nơi.

Đời sống hôm nay và gợi ý tìm hiểu tôn trọng

Nhiều bản Khơ Mú nằm ở vùng biên, đường sá khó khăn, là đối tượng của các chương trình hỗ trợ phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Nội dung, mức hỗ trợ và đối tượng được quy định trong văn bản của từng giai đoạn, nên khi cần thông tin cụ thể, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi chính quyền địa phương thay vì dựa vào bài viết cũ.

Điện, trường học, điện thoại và đường ô tô đã tới nhiều bản, kéo theo đổi thay trong cách làm ăn và sinh hoạt. Nhà sàn vẫn phổ biến, nhưng nhà xây ngày càng nhiều. Một số bản ở Nghệ An và Điện Biên làm du lịch cộng đồng, giới thiệu đồ đan, ẩm thực rẫy, hát Tơm.

Khi tìm hiểu về người Khơ Mú, nên đọc các công trình của Viện Dân tộc học, xem hiện vật tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và bảo tàng các tỉnh Nghệ An, Điện Biên. Đến bản, hãy hỏi trước khi chụp ảnh, không tự ý chạm vào nơi thờ cúng, và mua đồ đan theo giá người làm đưa ra thay vì mặc cả quá mức — một chiếc gùi tốt là nhiều ngày công.

Câu hỏi thường gặp

Khơ Mú có phải là người Thái không?

Không. Người Khơ Mú nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer, khác nguồn gốc với tiếng Thái. Do sống xen kẽ lâu đời, nhiều người Khơ Mú nói thạo tiếng Thái và mặc, dựng nhà giống người Thái, nhưng dòng họ, tiếng nói và nhiều nghi lễ là riêng.

Người Khơ Mú sống nhiều nhất ở đâu?

Nghệ An là nơi đông người Khơ Mú nhất, ở các vùng Kỳ Sơn, Tương Dương, Quế Phong cũ. Tiếp theo là Điện Biên và Sơn La, ngoài ra có ở Lai Châu, Lào Cai và Thanh Hoá.

Xá Cẩu có phải tên khác của người Khơ Mú?

Đúng, Xá Cẩu là một trong những tên khác được ghi trong danh mục. Tuy vậy chữ Xá từng mang sắc thái coi thường, nên hiện nay nên gọi là Khơ Mú, đúng với tên tự gọi của cộng đồng.

Hát Tơm là gì?

Tơm là thể loại dân ca tiêu biểu của người Khơ Mú, hát trong sinh hoạt, ngày hội, hát đối đáp giữa trai gái hoặc giữa chủ và khách. Người hát Tơm giỏi được cả bản quý trọng, và nhiều nơi đang mở lớp dạy cho thanh niên.

Người Khơ Mú có chữ viết riêng không?

Không có chữ viết truyền thống dùng rộng rãi. Truyện cổ, dân ca, luật tục được truyền miệng. Một số địa phương đã thử xây dựng chữ viết và tài liệu dạy tiếng Khơ Mú, nhưng chưa phổ biến.

Đồ đan của người Khơ Mú có gì đặc biệt?

Người Khơ Mú dùng mây, tre, giang đan gùi, giỏ, mâm, hộp đựng xôi với nhiều kiểu nan và hoa văn, chắc và bền. Đồ đan của họ được các dân tộc láng giềng ưa chuộng và trao đổi từ lâu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138