DacDiem.comĐặc Điểm
Tổng quan 54 dân tộc và tiếng nói

Dạy và học tiếng dân tộc thiểu số trong trường phổ thông diễn ra thế nào

Tiếng dân tộc thiểu số là môn tự chọn trong chương trình phổ thông: những thứ tiếng nào có chương trình, ai được học, giáo viên ở đâu, phụ huynh cần hỏi gì.

Empty rural classroom in the Central Highlands with wooden desks, a blank green chalkboard and children's backpacks on hooks, morning sun through open shutters

Trong trường phổ thông Việt Nam, tiếng dân tộc thiểu số được dạy như một môn học tự chọn, học sinh đăng ký theo nguyện vọng; hiện có chương trình chính thức cho tám thứ tiếng: Bahnar, Chăm, Ê Đê, Jrai, Khmer, Mông, M'nông và Thái. Ngôn ngữ dạy học chính trong nhà trường vẫn là tiếng Việt.

Bên cạnh môn học này còn có hai hướng khác dễ bị lẫn: dùng tiếng mẹ đẻ để giúp trẻ dân tộc thiểu số học tiếng Việt khi mới vào trường, và dạy tiếng dân tộc cho cán bộ, giáo viên người Kinh công tác ở vùng cao. Bài này tách rõ từng hướng, nói về giáo viên, sách và những câu phụ huynh nên hỏi nhà trường.

Ba việc khác nhau thường bị gọi chung là "dạy tiếng dân tộc"

Việc thứ nhất là dạy tiếng dân tộc như một môn học: học sinh học nghe, nói, đọc, viết tiếng và chữ của dân tộc mình (hoặc dân tộc khác, nếu muốn), có sách giáo khoa, có đánh giá như các môn khác. Mục đích là để trẻ biết đọc biết viết tiếng mẹ đẻ, hiểu văn hoá của cộng đồng.

Việc thứ hai là dùng tiếng mẹ đẻ làm cầu nối trong những năm đầu đi học. Nhiều trẻ ở bản vùng cao khi vào lớp một mới bắt đầu nghe tiếng Việt thường xuyên. Nếu cô giáo chỉ nói tiếng Việt, trẻ dễ ngơ ngác, sợ trường. Các chương trình tăng cường tiếng Việt cho trẻ mầm non và tiểu học, cùng các mô hình song ngữ thí điểm, nhằm giải quyết khó khăn này.

Việc thứ ba là dạy tiếng dân tộc cho người lớn, chủ yếu là cán bộ, công chức, giáo viên, bác sĩ, bộ đội làm việc ở vùng đồng bào. Biết tiếng giúp họ trò chuyện với dân, giải thích chính sách, khám bệnh, dạy học hiệu quả hơn. Ba việc này có mục tiêu, đối tượng, cách tổ chức khác nhau; khi đọc tin tức hay văn bản, nên xác định đang nói tới việc nào.

Khung pháp lý: học tiếng mẹ đẻ là quyền, học theo nguyện vọng

Hiến pháp quy định các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết của mình. Luật Giáo dục khẳng định tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức dùng trong cơ sở giáo dục, đồng thời Nhà nước tạo điều kiện để người dân tộc thiểu số được học tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình nhằm giữ gìn bản sắc văn hoá và giúp học sinh tiếp thu kiến thức thuận lợi hơn.

Việc dạy và học tiếng nói, chữ viết dân tộc thiểu số trong trường phổ thông và trung tâm giáo dục thường xuyên được quy định chi tiết trong Nghị định số 82/2010/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn. Một số nguyên tắc dễ nhớ: học sinh học theo nguyện vọng; thứ tiếng được dạy phải có bộ chữ đã được cơ quan có thẩm quyền phê chuẩn hoặc chấp thuận; trường tổ chức lớp khi có đủ điều kiện về học sinh, giáo viên, tài liệu.

Các văn bản này có thể đã được sửa đổi, bổ sung, và cách tổ chức cụ thể khác nhau giữa các tỉnh. Khi cần chắc chắn về quyền đăng ký học, số tiết hay chế độ cho giáo viên, hãy tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc hỏi Sở Giáo dục và Đào tạo của tỉnh.

Tám thứ tiếng có chương trình môn học chính thức

Năm 2020, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành chương trình môn học cho tám thứ tiếng dân tộc thiểu số theo Chương trình giáo dục phổ thông mới. Bảng ghi nơi các môn này thường được dạy:

TiếngDân tộcVùng thường tổ chức dạy (tỉnh hiện nay)
BahnarBa NaGia Lai, Quảng Ngãi (vùng Kon Tum cũ)
ChămChămKhánh Hoà (vùng Ninh Thuận cũ), Lâm Đồng (vùng Bình Thuận cũ), An Giang
Ê ĐêÊ ĐêĐắk Lắk
JraiGia RaiGia Lai, Quảng Ngãi (vùng Kon Tum cũ)
KhmerKhmerCần Thơ, Vĩnh Long, An Giang, Cà Mau và các tỉnh Tây Nam Bộ
MôngMôngCác tỉnh miền núi phía Bắc như Lào Cai, Tuyên Quang, Điện Biên, Lai Châu, Sơn La
M'nôngMnôngLâm Đồng (vùng Đắk Nông cũ), Đắk Lắk
TháiTháiSơn La, Điện Biên, Lai Châu, Nghệ An, Thanh Hoá

Một số tỉnh còn tổ chức dạy các thứ tiếng khác theo chương trình địa phương hoặc trong hoạt động ngoài giờ, như lớp chữ Nôm Dao, tiếng Cơ Tu, tiếng Raglai. Những lớp này thường do sở giáo dục, hội văn học nghệ thuật hoặc chính cộng đồng tổ chức.

Giáo viên, sách và những khó khăn thật

Thiếu giáo viên vừa thạo tiếng vừa thạo nghề. Người dạy cần nói tiếng dân tộc như tiếng mẹ đẻ, đọc viết thạo chữ và có nghiệp vụ sư phạm. Ba điều kiện này ít khi hội đủ ở một người; nhiều tỉnh phải bồi dưỡng giáo viên tiểu học người dân tộc để dạy thêm môn này.

Phương ngữ khác nhau. Tiếng Mông, Thái, Khmer đều có nhiều giọng địa phương. Sách giáo khoa chọn một chuẩn, nhưng học sinh ở bản bên cạnh lại quen một giọng khác, khiến giáo viên phải giải thích thêm.

Sách và tài liệu đọc thêm còn ít. Ngoài sách giáo khoa, trẻ cần truyện, báo, bài hát bằng tiếng mẹ đẻ để đọc. Kho tài liệu này đang được bổ sung, nhưng còn mỏng so với tiếng Việt.

Áp lực thời gian và sự lựa chọn của gia đình. Môn tự chọn phải xếp cạnh các môn bắt buộc. Một số phụ huynh lo con học tiếng dân tộc sẽ chậm tiếng Việt, nên không đăng ký. Thực tế nhiều nghiên cứu giáo dục cho thấy trẻ vững tiếng mẹ đẻ thường học ngôn ngữ thứ hai thuận lợi hơn, nhưng quyết định vẫn thuộc về gia đình.

Học sinh không cùng dân tộc. Lớp học ở vùng cư trú xen kẽ có trẻ nhiều dân tộc. Nhà trường phải cân nhắc dạy thứ tiếng nào cho phù hợp, và trẻ dân tộc khác vẫn có thể học nếu muốn.

Song ngữ dựa vào tiếng mẹ đẻ và tăng cường tiếng Việt

Từ cuối thập niên 2000, ngành giáo dục phối hợp với các tổ chức quốc tế thí điểm mô hình giáo dục song ngữ dựa trên tiếng mẹ đẻ ở một số tỉnh, với tiếng Mông, tiếng Jrai và tiếng Khmer. Theo mô hình này, trẻ bắt đầu học chữ bằng tiếng mẹ đẻ ở mẫu giáo và lớp một, rồi chuyển dần sang tiếng Việt; tiếng mẹ đẻ vẫn được giữ như một môn học ở các lớp sau.

Song song là các đề án tăng cường tiếng Việt cho trẻ mầm non và học sinh tiểu học vùng dân tộc thiểu số. Nội dung gồm: tổ chức cho trẻ năm tuổi làm quen tiếng Việt trước khi vào lớp một, xây dựng góc đọc, đồ dùng học tập song ngữ, bồi dưỡng giáo viên cách dạy tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai, và huy động người trong bản làm trợ giảng.

Hai hướng này không đối lập. Mục tiêu chung là để trẻ vào trường không bị ngợp, học tiếng Việt tốt mà vẫn giữ được tiếng nói của gia đình. Khi đọc các báo cáo về mô hình song ngữ, nên chú ý đó là kết quả ở địa bàn thí điểm nào, trong thời gian bao lâu, tránh suy rộng cho mọi nơi.

Phụ huynh muốn con học tiếng dân tộc: nên làm gì

Nếu gia đình bạn muốn con học tiếng và chữ của dân tộc mình ở trường, có thể đi theo các bước sau:

  1. Hỏi giáo viên chủ nhiệm hoặc ban giám hiệu xem trường đã tổ chức môn tiếng dân tộc chưa, dạy thứ tiếng nào, từ lớp mấy.
  2. Nếu trường chưa có lớp, đề nghị nhà trường ghi nhận nguyện vọng. Khi đủ số học sinh đăng ký, trường mới có căn cứ đề xuất mở lớp với cấp trên.
  3. Hỏi về sách giáo khoa và tài liệu đọc thêm, xem có bản dành cho phụ huynh không, để cùng con ôn ở nhà.
  4. Ở nhà, giữ thói quen nói tiếng mẹ đẻ với con, kể chuyện, hát ru, dạy con tên gọi đồ vật, cây cỏ bằng tiếng dân tộc. Đây là nền tảng để học chữ dễ hơn.
  5. Nếu ở vùng không có lớp, tìm lớp cộng đồng do người già, nghệ nhân hoặc hội đoàn tổ chức vào dịp hè, cuối tuần.
  6. Theo dõi sự hứng thú của con thay vì chỉ nhìn kết quả bài kiểm tra; việc học tiếng mẹ đẻ có giá trị lâu dài với bản sắc của trẻ.

Với gia đình có cha mẹ khác dân tộc, trẻ có thể học tiếng của cả hai bên. Không có quy định bắt buộc trẻ phải học tiếng của dân tộc ghi trên giấy khai sinh.

Người lớn học tiếng dân tộc: cán bộ, giáo viên, người làm nghề

Ngoài trường phổ thông, nhiều tỉnh tổ chức lớp bồi dưỡng tiếng dân tộc thiểu số cho cán bộ, công chức, viên chức công tác ở vùng đồng bào. Các khoá học thường kéo dài vài tháng, tập trung vào giao tiếp: chào hỏi, hỏi thăm sức khoẻ, giải thích thủ tục, nói về mùa vụ, chăn nuôi. Người học được cấp chứng chỉ, và ở nhiều nơi đây là điều kiện hoặc lợi thế khi làm việc ở vùng cao.

Giáo viên mầm non, tiểu học người Kinh dạy ở bản là nhóm được khuyến khích học tiếng nhất, vì họ là người đầu tiên trẻ gặp khi rời gia đình. Một cô giáo biết vài trăm câu tiếng Mông, tiếng Gia Rai có thể làm trẻ bớt sợ trường hơn bất cứ món đồ chơi nào. Bác sĩ, y sĩ ở trạm y tế xã cũng cần tiếng để hỏi bệnh chính xác.

Với người tự học vì yêu thích, có thể bắt đầu từ sách giáo khoa môn tiếng dân tộc, chương trình phát thanh, truyền hình bằng tiếng dân tộc, rồi tìm người bản ngữ để luyện nói. Học một thứ tiếng là cách tôn trọng sâu sắc nhất với một cộng đồng: nó cho thấy bạn muốn hiểu họ bằng chính lời của họ.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh dân tộc thiểu số có bắt buộc học tiếng dân tộc không?

Không. Tiếng dân tộc thiểu số là môn học tự chọn, học sinh học theo nguyện vọng của bản thân và gia đình. Ngôn ngữ dạy học chính trong nhà trường vẫn là tiếng Việt, và học sinh nào cũng học môn Tiếng Việt, Ngữ văn như nhau.

Học sinh người Kinh có được học tiếng dân tộc không?

Được, nếu trường có tổ chức lớp và học sinh có nguyện vọng. Ở những vùng cư trú xen kẽ, một số học sinh người Kinh học tiếng Thái, tiếng Khmer hay tiếng Ê Đê để giao tiếp với bạn bè và hiểu thêm văn hoá địa phương.

Có những thứ tiếng dân tộc nào được dạy trong trường?

Hiện có chương trình môn học chính thức cho tám thứ tiếng: Bahnar, Chăm, Ê Đê, Jrai, Khmer, Mông, M'nông và Thái. Một số tỉnh còn tổ chức dạy thêm các thứ tiếng khác theo chương trình địa phương hoặc lớp ngoài giờ.

Học tiếng mẹ đẻ có làm trẻ chậm tiếng Việt không?

Nhiều nghiên cứu giáo dục cho thấy trẻ vững tiếng mẹ đẻ thường học ngôn ngữ thứ hai thuận lợi hơn, vì đã có nền tảng đọc hiểu. Kết quả cụ thể phụ thuộc chất lượng giáo viên và cách tổ chức lớp, nên phụ huynh có thể trao đổi thêm với nhà trường.

Muốn trở thành giáo viên dạy tiếng dân tộc cần gì?

Thường cần biết thạo tiếng và chữ dân tộc, có bằng sư phạm phù hợp và được bồi dưỡng về chương trình môn tiếng dân tộc. Điều kiện cụ thể do ngành giáo dục quy định và có thể thay đổi, nên hỏi Sở Giáo dục và Đào tạo của tỉnh hoặc trường sư phạm địa phương.

Văn bản nào quy định việc dạy tiếng dân tộc trong trường?

Văn bản thường được nhắc tới là Nghị định số 82/2010/NĐ-CP về dạy và học tiếng nói, chữ viết dân tộc thiểu số, cùng Luật Giáo dục và chương trình môn học do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Các văn bản có thể đã được sửa đổi, nên tra văn bản hiện hành trước khi dẫn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138