DacDiem.comĐặc Điểm
Tổng quan 54 dân tộc và tiếng nói

Gọi tên các dân tộc cho đúng: tên tự gọi, tên khác và cách gọi nên tránh

Mông hay H'Mông, Ê Đê hay Rađê, vì sao không nên gọi Mèo, Mán: phân biệt tên chính thức, tên tự gọi, tên khác, nhóm địa phương và cách viết đúng.

Close view of rows of handmade embroidered cloth bags and woven sashes hanging at a highland market stall, low angle, vivid indigo and red, blurred crowd far behind

Mỗi dân tộc ở Việt Nam có thể có ba lớp tên: tên chính thức trong Danh mục 54 dân tộc (dùng trên giấy tờ), tên tự gọi của cộng đồng, và các tên khác do láng giềng hoặc tài liệu cũ đặt ra. Cách gọi đúng là dùng tên chính thức hoặc tên tự gọi, tránh các tên cũ mang sắc thái miệt thị như Mèo, Mán, Mọi.

Ví dụ người Mông tự gọi là Hmông, tài liệu cũ từng ghi là Mèo; người Dao tự gọi là Kìm Miền hoặc Kìm Mùn, xưa bị gọi là Mán. Bài này giải thích vì sao một dân tộc lại có nhiều tên, bảng tra các tên hay gặp, quy tắc viết tên cho thống nhất và những lỗi gọi tên phổ biến cần sửa.

Vì sao một dân tộc có nhiều tên

Tên gọi của một cộng đồng hình thành theo nhiều đường. Tên tự gọi là tên người trong cộng đồng dùng để chỉ chính mình, thường có nghĩa là "người" hoặc gắn với một vùng đất, một tổ tiên. Tên láng giềng gọi là tên các dân tộc xung quanh đặt cho họ, có khi theo màu áo, kiểu nhà, nơi ở, có khi mang ý chê bai. Tên trong tài liệu là tên các nhà nghiên cứu, quan lại hoặc người nước ngoài ghi lại, nhiều khi là phiên âm sai lệch của hai loại tên trên.

Trước năm 1979, ba lớp tên này lẫn lộn trong sách báo. Danh mục các thành phần dân tộc công bố năm đó đã chọn cho mỗi dân tộc một tên chính thức, ưu tiên tên tự gọi hoặc tên phổ biến không mang nghĩa xấu, và liệt kê các tên khác để quy về. Từ đó đến nay, một số tên chính thức được điều chỉnh chính tả theo nguyện vọng cộng đồng, như cách viết Mông và Hmông, Cơ Lao và Cờ Lao.

Hiểu ba lớp tên giúp bạn đọc tài liệu cũ không bị rối. Khi gặp một tên lạ trong sách xưa, hãy tra xem đó là tên khác của dân tộc nào trước khi kết luận đó là một dân tộc riêng.

Bảng tra một số tên khác hay gặp

Bảng chỉ ghi những tên phổ biến trong tài liệu dân tộc học. Cột cuối cho biết tên đó nên dùng hay nên tránh trong văn viết hiện nay.

Tên chính thứcTên tự gọi, tên khác, nhóm địa phươngGhi chú khi dùng
MôngHmông; các nhóm Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đen, Mông Xanh; tên cũ MèoViết Mông hoặc H'Mông đều gặp; tránh "Mèo"
DaoKìm Miền, Kìm Mùn; các nhóm Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt, Dao Thanh Y; tên cũ MánGọi theo nhóm khi cần cụ thể; tránh "Mán"
Tàytên cũ Thổ; các nhóm Ngạn, Phén, Thu Lao, Pa DíKhông gọi Thổ để khỏi nhầm với dân tộc Thổ ở xứ Nghệ
TháiThái Đen, Thái Trắng và các nhóm địa phương ở Thanh Hoá, Nghệ AnThái Đen, Thái Trắng là nhóm, không phải dân tộc riêng
Mườngtự gọi Mol, Mon, Moan theo từng vùngDùng Mường
Khơ MúKmhmú; tên cũ Xá CẩuTránh gọi chung là "Xá"
Ê ĐêRađê; viết Ê-đêÊ Đê và Ê-đê đều gặp, nên thống nhất trong một bài
Gia RaiJraiTài liệu tiếng dân tộc và chương trình dạy tiếng dùng Jrai
Ba NaBahnar; nhiều nhóm như Rơ Ngao, Giơ Lâng, Tơ LôMôn học ở trường gọi là tiếng Bahnar
Chămtên cũ Chàm trong sử sáchDùng Chăm; "Chàm" chỉ còn trong tên di tích, hiện vật cũ
Chứtcác nhóm Sách, Mày, Rục, Arem, Mã LiềngCác nhóm này đều ghi là Chứt trên giấy tờ

Với những dân tộc có tên chính thức viết theo nhiều cách (Mnông và M'Nông, Xtiêng và S'tiêng, Raglai và Ra Glai), không có cách nào sai; điều quan trọng là thống nhất một cách trong cùng một văn bản.

Những tên cũ nên tránh và vì sao

Một số tên từng phổ biến trong sách báo và lời nói hằng ngày nay được coi là thiếu tôn trọng. "Mọi" là chữ người xưa dùng gọi chung cư dân miền núi phía Nam với nghĩa coi thường; chữ này tuyệt đối nên tránh. "Mèo" và "Mán" là tên cũ chỉ người Mông và người Dao, gắn với thời kỳ người miền xuôi nhìn cư dân vùng cao bằng con mắt xa lạ. Dù nhiều người dùng không có ý xấu, người trong cộng đồng thường không thích bị gọi như vậy.

Tên "Xá" từng được dùng gọi chung nhiều dân tộc nhỏ nói tiếng Môn – Khmer và Tạng – Miến ở Tây Bắc, như Xá Cẩu (Khơ Mú), Xá Khao (Kháng), Xá Lá Vàng (La Hủ). Cách gọi gộp này xoá đi sự khác biệt giữa các dân tộc, nên trong văn viết hiện nay chỉ dùng khi giải thích tên cũ. Tương tự, những tên người miền xuôi từng dùng để gọi người Khmer ở Nam Bộ nay không còn phù hợp; gọi là người Khmer.

Có những địa danh vẫn giữ các chữ cũ, như Mèo Vạc ở vùng cao nguyên đá Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang. Đó là tên đất, dùng bình thường khi chỉ địa danh. Nguyên tắc chung là: khi chỉ con người, hãy dùng tên chính thức hoặc tên tự gọi; khi trích tài liệu cũ có tên cũ, hãy đặt trong ngoặc kép và ghi chú tên hiện nay.

Nhóm địa phương không phải là dân tộc riêng

Một dân tộc, nhiều nhóm. Hầu hết các dân tộc đông dân đều có nhiều nhóm địa phương với khác biệt về trang phục, giọng nói, phong tục. Người Dao có Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt, Dao Thanh Y, Dao Áo Dài; người Mông có Mông Hoa, Mông Trắng, Mông Đen. Tên nhóm thường đặt theo màu áo, kiểu quần, đồ trang sức.

Tự nhận vẫn là một. Dù khác biệt, các nhóm đều tự nhận chung một dân tộc và có chung tên tự gọi. Đó là lý do danh mục chính thức không tách họ ra.

Khi nào nên gọi theo nhóm. Khi tả trang phục, lễ hội hay tục lệ cụ thể, gọi theo nhóm giúp chính xác hơn: "phụ nữ Dao Đỏ đội khăn đỏ" đúng, còn "phụ nữ Dao đội khăn đỏ" thì sai với nhiều nhóm Dao khác.

Trên giấy tờ chỉ ghi tên dân tộc. Giấy khai sinh, căn cước ghi theo tên trong danh mục, ví dụ "Dao", không ghi "Dao Đỏ". Ghi tên nhóm có thể làm hồ sơ bị trả lại.

Có nhóm từng được đề nghị tách riêng. Một số nhóm có tiếng nói khá khác dân tộc chính, như các nhóm trong dân tộc Chứt hay Pa Cô trong dân tộc Tà Ôi, từng được bàn trong giới nghiên cứu. Cho tới nay vẫn xếp theo danh mục 54 dân tộc.

Quy tắc viết tên dân tộc cho thống nhất

Các cơ quan báo chí, xuất bản có thể có quy định riêng, nhưng mấy quy tắc sau được dùng rộng rãi và dễ áp dụng:

  • Viết hoa chữ cái đầu mỗi âm tiết trong tên dân tộc: Ba Na, Giẻ Triêng, Bru – Vân Kiều.
  • Chữ "dân tộc", "người" đứng trước viết thường: dân tộc Tày, người Khmer.
  • Tên ghép hai bộ phận nối bằng gạch: Bru – Vân Kiều; tên có dấu phẩy trên như M'Nông giữ nguyên nếu đã chọn lối viết đó.
  • Không viết tắt tên dân tộc trong bài viết phổ thông; nếu bảng biểu cần viết gọn, chú thích ở cuối bảng.
  • Không thêm chữ "đồng bào" trước mọi tên gọi một cách máy móc; "đồng bào" hợp trong văn phong trang trọng, còn văn tả thì gọi "người Thái", "người Ê Đê" là đủ.
  • Không dùng "người dân tộc" để chỉ riêng dân tộc thiểu số; người Kinh cũng là một dân tộc.

Khi trích ý kiến của người trong cộng đồng, hãy hỏi họ muốn được gọi thế nào. Nhiều người trẻ người Mông thích viết H'Mông, nhiều người Ê Đê viết Êđê liền; tôn trọng lựa chọn đó trong phần trích dẫn là cách làm đúng mực.

Những lỗi gọi tên thường gặp trong đời sống

Lỗi phổ biến nhất là gọi theo ấn tượng ngoại hình: thấy váy xoè sặc sỡ thì đoán là người Mông, thấy khăn đỏ thì đoán là người Dao, trong khi nhiều dân tộc khác cũng mặc váy xoè hay đội khăn đỏ. Muốn biết người đối diện thuộc dân tộc nào, cách lịch sự nhất là hỏi, rồi gọi theo cách họ tự giới thiệu.

Lỗi thứ hai là gộp vùng thành dân tộc: gọi chung mọi cư dân Tây Nguyên là "người Thượng" hay mọi cư dân vùng cao phía Bắc là "người H'Mông". Tây Nguyên có hơn mười dân tộc bản địa, vùng cao phía Bắc có hơn ba mươi; gộp lại làm mất đi bản sắc của từng cộng đồng.

Lỗi thứ ba hay gặp trong quảng cáo du lịch là gắn tên dân tộc cho sản phẩm không đúng gốc, ví dụ ghi "thổ cẩm H'Mông" cho vải dệt công nghiệp, hay gán một điệu múa cho dân tộc không có điệu đó. Việc này vừa sai sự thật, vừa có thể làm tổn thương cộng đồng. Viết đúng tên, đúng nguồn gốc là cách thể hiện sự tôn trọng đơn giản nhưng có sức nặng.

Tên dân tộc khi viết bằng tiếng nước ngoài

Khi giới thiệu các dân tộc Việt Nam với khách nước ngoài hoặc dịch tài liệu sang tiếng Anh, tên gọi lại có thêm một lớp nữa. Tài liệu quốc tế thường dùng tên tự gọi hoặc tên phổ biến trong ngôn ngữ học: Hmong cho người Mông, Yao hoặc Dao cho người Dao, Tai cho các nhóm Thái, Bahnar cho Ba Na, Jarai cho Gia Rai, Rhade cho Ê Đê, Katu cho Cơ Tu, Kinh hoặc Viet cho người Kinh.

Có hai điểm dễ nhầm. Thứ nhất, chữ "Thai" trong tiếng Anh thường hiểu là người Thái Lan, nên tài liệu chuyên môn hay viết "Tai" hoặc "Black Tai", "White Tai" để chỉ người Thái ở Việt Nam. Thứ hai, "Montagnard" là tên người Pháp từng dùng gọi chung cư dân miền núi, gần giống cách gọi "người Thượng", nên trong văn bản hiện nay nên tránh và gọi đúng tên từng dân tộc.

Cách an toàn khi dịch là ghi tên chính thức tiếng Việt, rồi ghi tên quốc tế phổ biến trong ngoặc ở lần nhắc đầu tiên, ví dụ "Ê Đê (Rhade)". Như vậy người đọc nước ngoài tra cứu được, còn người đọc trong nước vẫn nhận ra đúng dân tộc theo danh mục chính thức.

Câu hỏi thường gặp

Nên viết Mông hay H'Mông?

Cả hai cách đều được dùng. Danh mục chính thức và giấy tờ hành chính dùng Mông, còn báo chí, du lịch và nhiều người trong cộng đồng hay viết H'Mông hoặc Hmông. Điều quan trọng là thống nhất một cách trong cùng văn bản và không dùng tên cũ Mèo.

Vì sao không nên gọi người Dao là Mán?

Mán là tên cũ người miền xuôi dùng để gọi người Dao, mang sắc thái coi cư dân vùng cao là xa lạ, kém hơn. Người Dao tự gọi là Kìm Miền hoặc Kìm Mùn, tên chính thức trên giấy tờ là Dao, nên dùng tên này khi nói và viết.

Thái Đen và Thái Trắng có phải hai dân tộc không?

Không. Thái Đen và Thái Trắng là hai nhóm địa phương lớn trong dân tộc Thái, khác nhau về trang phục, một số phong tục và giọng nói. Trên giấy tờ cả hai đều ghi là dân tộc Thái.

Người Kinh có tên gọi nào khác không?

Người Kinh còn được gọi là người Việt. Trong văn bản chính thức và giấy tờ hành chính, tên dân tộc ghi là Kinh, còn "người Việt" thường dùng khi nói về ngôn ngữ, lịch sử hoặc cộng đồng người Việt ở nước ngoài.

Gọi chung là người Thượng có được không?

Không nên. "Người Thượng" là cách gọi chung cư dân miền núi phía Nam từ thời trước, gộp hơn mười dân tộc khác nhau vào một tên. Nên gọi đúng tên từng dân tộc như Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, Mnông, Cơ Ho.

Làm sao biết một tên lạ trong sách cũ là dân tộc nào?

Hãy tra phần tên gọi khác trong Danh mục các thành phần dân tộc Việt Nam hoặc trong các sách dân tộc học của Viện Dân tộc học. Hầu hết tên cũ, tên địa phương đều đã được quy về một trong 54 dân tộc chính thức.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138