Lễ bỏ mả là nghi lễ cuối cùng trong chu kỳ tang ma của nhiều dân tộc Tây Nguyên, đánh dấu việc người sống chia tay vĩnh viễn với người đã khuất. Người Gia Rai và người Ba Na gọi là Pơ thi. Sau lễ, gia đình thôi chăm nom ngôi mộ, người đã khuất được tiễn về thế giới của tổ tiên, còn người sống trở lại nhịp sinh hoạt bình thường.
Với khách bên ngoài, lễ bỏ mả gây ấn tượng bởi nhà mồ, tượng gỗ, tiếng cồng chiêng và vòng xoang kéo dài nhiều ngày đêm. Nhưng trước hết đây là một nghi lễ tang ma, cần được hiểu và tôn trọng như vậy. Bài này giải thích ý nghĩa, việc chuẩn bị, trình tự chính, các thành tố nghệ thuật và những thay đổi hiện nay.
Lễ bỏ mả mang ý nghĩa gì
Trong quan niệm truyền thống của người Gia Rai, Ba Na và một số dân tộc Tây Nguyên khác, sau khi một người qua đời, hồn của người đó chưa đi hẳn mà vẫn quanh quẩn ở khu mộ. Trong thời gian này, gia đình phải chăm nom mộ, mang cơm nước ra thăm, coi như người thân vẫn còn ở gần. Lễ bỏ mả là lúc tiễn hồn người chết sang hẳn thế giới tổ tiên.
Vì thế lễ bỏ mả có ý nghĩa kép. Với người đã khuất, đó là lễ tiễn đưa trọn vẹn, có nhà mồ mới, có lễ vật, có cồng chiêng. Với người sống, đó là lễ giải phóng khỏi nghĩa vụ chăm mộ, thôi để tang. Theo tập quán ở nhiều nơi, sau lễ bỏ mả, người goá vợ hoặc goá chồng mới được tính chuyện đi bước nữa.
Lễ còn là dịp cả buôn làng chung tay với gia đình có tang. Một lễ bỏ mả cần nhiều công sức, lễ vật, nên thường cả họ hàng, láng giềng góp gạo, rượu, công làm nhà mồ, tạc tượng. Qua đó, nghi lễ củng cố sợi dây cố kết của cộng đồng. Nhiều nhà nghiên cứu xem lễ bỏ mả là một trong những nghi lễ lớn nhất, giàu tính nghệ thuật nhất của văn hoá Tây Nguyên.
Lễ bỏ mả diễn ra khi nào
Không có khoảng cách thời gian cố định giữa ngày mất và ngày bỏ mả. Có gia đình làm sau một năm, có gia đình đợi vài năm, tuỳ khả năng chuẩn bị lễ vật và tuỳ tập quán từng làng. Nhiều làng gộp các gia đình có người mất trong cùng giai đoạn để làm chung một lễ lớn, chia sẻ chi phí và công sức.
Lễ thường được tổ chức vào mùa khô, sau khi thu hoạch, khoảng từ cuối năm dương lịch tới tháng Tư năm sau. Đây là lúc lúa đã vào kho, rượu cần đã ủ đủ, đường đi lại thuận tiện, bà con các làng khác có thể đến dự. Mùa khô cũng là mùa của các lễ hội lớn ở Tây Nguyên, nên khách đến vùng này dịp đầu năm có nhiều khả năng gặp một lễ bỏ mả.
Thời lượng lễ thường từ hai đến ba ngày, có nơi kéo dài hơn. Ngày giờ cụ thể do gia đình và những người có uy tín trong làng bàn bạc quyết định. Khu nhà mồ thường nằm ở bìa rừng, cách xa khu nhà ở, nên phần lớn nghi lễ diễn ra tại đó, cộng thêm những phần sinh hoạt ở nhà gia đình có tang.
Chuẩn bị: nhà mồ mới và tượng gỗ
Phần chuẩn bị tốn nhiều công sức nhất, có khi kéo dài cả tháng:
- Dựng nhà mồ mới. Nhà mồ tạm dựng lúc chôn cất được thay bằng nhà mồ mới, chắc chắn và trang trí công phu hơn. Mái nhà mồ của người Gia Rai, Ba Na thường cao, trang trí hoa văn, vẽ màu.
- Tạc tượng nhà mồ. Những người đàn ông khéo tay trong làng dùng rìu, dao tạc tượng từ thân gỗ, đặt quanh hàng rào nhà mồ. Tượng tả người ngồi ôm mặt, người mang thai, đôi nam nữ, chim, thú, cảnh sinh hoạt.
- Rào khu mộ. Hàng rào quanh mộ được làm mới, các cột rào là nơi đặt tượng.
- Ủ rượu cần. Nhiều ché rượu được ủ từ trước để đủ mời khách suốt mấy ngày lễ.
- Chuẩn bị lễ vật. Gạo, lợn, gà, có nơi trâu hoặc bò, cùng các vật dụng hằng ngày của người đã khuất như gùi, ché, bát, chia cho người chết mang theo.
- Mời các làng. Gia đình báo tin cho họ hàng, các làng lân cận; các đội cồng chiêng chuẩn bị đến góp vui.
Tượng nhà mồ được tạc nhanh, mộc mạc, không đánh bóng, và sau lễ sẽ bị bỏ mặc cho mưa nắng. Chính sự mộc mạc ấy khiến nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật đánh giá cao tượng nhà mồ như một dòng điêu khắc dân gian độc đáo.
Trình tự chính của lễ bỏ mả
Trình tự khác nhau giữa các dân tộc và từng làng. Khung dưới đây là những phần được mô tả nhiều trong tài liệu về lễ Pơ thi của người Gia Rai, Ba Na:
- Ngày đầu: gia đình và họ hàng tập trung ở nhà mồ, làm lễ báo với người đã khuất rằng sắp làm lễ bỏ mả; đội cồng chiêng bắt đầu đánh, rượu cần được mở.
- Người thân khóc bên mộ, nhắc lại kỷ niệm với người đã khuất. Đây là lần khóc cuối cùng theo tập quán, sau lễ không còn khóc than nữa.
- Các làng đến dự, mang theo rượu, gạo, đội chiêng; vòng xoang quanh nhà mồ kéo dài suốt đêm, người già kể chuyện, uống rượu, hát kể.
- Ở một số làng Gia Rai có phần hoá trang: những người đàn ông đeo mặt nạ, quấn lá, giả làm các nhân vật, nhảy múa quanh nhà mồ, đem lại tiếng cười giữa không khí tang ma.
- Phần dâng lễ vật: các vật dụng chia cho người chết được đặt ở nhà mồ, nhiều đồ được làm vỡ hoặc làm thủng một chút, theo quan niệm đồ của thế giới bên kia phải khác đồ của người sống.
- Kết thúc: gia đình làm lễ tạ, chia tay người đã khuất lần cuối; người thân tắm rửa, thay áo, ăn uống cùng cộng đồng, trở lại cuộc sống thường ngày. Từ đây khu nhà mồ không được chăm nữa.
Trước đây, nhiều lễ bỏ mả có hiến sinh trâu, bò với nghi thức kéo dài. Ngày nay, ở nhiều làng, việc hiến sinh đã được giảm bớt hoặc thay đổi; cộng đồng và chính quyền địa phương cùng vận động tổ chức lễ gọn nhẹ, tiết kiệm, phù hợp đời sống mới.
Cồng chiêng và vòng xoang trong lễ bỏ mả
Cồng chiêng là linh hồn của lễ bỏ mả. Người Tây Nguyên tin tiếng chiêng là cầu nối giữa người sống với tổ tiên và các đấng siêu nhiên, nên trong lễ tiễn hồn, chiêng gần như không bao giờ ngừng. Mỗi làng có bộ chiêng riêng, có những bài chiêng dành riêng cho tang lễ, khác hẳn bài chiêng mừng lúa mới hay đón khách. Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO ghi danh từ năm 2005, và lễ bỏ mả là một trong những môi trường thực hành quan trọng nhất của di sản này.
Đi cùng cồng chiêng là xoang, điệu múa vòng tròn chậm rãi quanh nhà mồ. Phụ nữ trong trang phục truyền thống nắm tay hoặc đi nối nhau, bước theo nhịp chiêng, động tác nhẹ, đều. Vòng xoang có thể kéo dài nhiều giờ liền, người mỏi thì ra nghỉ, người khác vào thay.
Ngoài xoang còn có các điệu múa của nam giới, múa với khiên, giáo gỗ hoặc chiêng trên tay, và phần hoá trang ở một số làng. Những ai từng dự lễ bỏ mả thường kể lại cảm giác lạ: một nghi lễ của sự mất mát mà không khí lại đông vui, tiếng chiêng và tiếng cười lẫn vào nhau. Đó chính là quan niệm của người Tây Nguyên: tiễn người đi cho trọn vẹn để người ở lại sống tiếp.
Những hiểu lầm thường gặp về lễ bỏ mả
"Lễ bỏ mả là bỏ rơi người chết." Thực ra ngược lại: lễ được tổ chức công phu nhất có thể, để tiễn người đã khuất cho trọn vẹn. Chữ "bỏ" ở đây là thôi chăm nom mộ sau khi đã làm tròn bổn phận, không phải là bỏ mặc. Với gia đình, làm được một lễ bỏ mả tử tế là làm tròn chữ hiếu, chữ tình.
"Đây là lễ hội để xem." Khách thường thấy cồng chiêng, múa xoang, người đông như hội, nhưng bản chất vẫn là tang lễ của một gia đình. Những phục dựng trên sân khấu để giới thiệu văn hoá khác với lễ thật diễn ra ở khu nhà mồ của làng.
"Dân tộc nào ở Tây Nguyên cũng làm giống nhau." Lễ bỏ mả được ghi nhận rõ nhất ở người Gia Rai và Ba Na; các dân tộc khác có nghi lễ kết thúc tang với tên gọi, thời điểm, nghi thức riêng, có dân tộc không có lễ này theo đúng nghĩa. Khi đọc tài liệu, cần chú ý tài liệu đang nói về dân tộc nào, làng nào.
"Tượng nhà mồ là đồ thờ cúng để giữ lâu." Tượng được tạc để phục vụ lễ và để tự mục theo thời gian; người làm tượng không có ý định giữ chúng mãi. Vì vậy tượng nhà mồ trong bảo tàng là những hiện vật được sưu tầm để lưu giữ, không phải đồ thờ được chăm sóc trong làng.
Lễ bỏ mả hôm nay và cách ứng xử của khách
Lễ bỏ mả vẫn được thực hành ở nhiều làng Gia Rai, Ba Na và một số dân tộc khác thuộc Gia Lai, Quảng Ngãi (vùng Kon Tum cũ), Đắk Lắk. Tuy nhiên quy mô đã thu nhỏ ở nhiều nơi; có làng chuyển sang chôn cất theo kiểu nghĩa trang chung, có gia đình theo tôn giáo khác nên không làm lễ. Nhà mồ và tượng nhà mồ cổ ngày càng hiếm, một phần vì tượng gỗ để ngoài trời vốn không bền, một phần vì từng có thời bị mua gom.
Ngành văn hoá các tỉnh Tây Nguyên đã tổ chức sưu tầm, phục dựng lễ bỏ mả trong các dịp lễ hội, đồng thời khuyến khích các làng giữ lễ trong đời sống thực. Một số tượng nhà mồ được trưng bày ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tại Hà Nội và các bảo tàng tỉnh, là nơi phù hợp để xem kỹ mà không làm phiền gia đình có tang.
Nếu có dịp được dự một lễ bỏ mả thật, nên đi cùng người địa phương hoặc xin phép gia đình trước. Ăn mặc kín đáo, màu tối; không chạm vào tượng, không trèo lên hàng rào nhà mồ; không lấy bất cứ đồ vật nào ở khu mộ, kể cả những thứ trông như bỏ đi. Hỏi trước khi chụp ảnh, tránh chụp cận người đang khóc. Nhận lời mời rượu có chừng mực và nhớ rằng mình đang dự một lễ tang, không phải một buổi trình diễn.
Câu hỏi thường gặp
Lễ bỏ mả là gì?
Lễ bỏ mả là nghi lễ cuối cùng trong chu kỳ tang ma của nhiều dân tộc Tây Nguyên như Gia Rai, Ba Na. Lễ tiễn hồn người đã khuất về thế giới tổ tiên, sau đó gia đình thôi chăm mộ và trở lại cuộc sống thường ngày.
Pơ thi có phải là lễ bỏ mả không?
Đúng vậy. Pơ thi là tên gọi lễ bỏ mả trong tiếng Gia Rai và tiếng Ba Na. Các dân tộc khác ở Tây Nguyên có lễ tương tự với tên gọi và nghi thức riêng.
Lễ bỏ mả được tổ chức sau khi mất bao lâu?
Không cố định. Có gia đình làm sau một năm, có gia đình đợi vài năm tuỳ khả năng chuẩn bị. Lễ thường làm vào mùa khô sau thu hoạch, nhiều làng gộp các gia đình làm chung một lễ.
Tượng nhà mồ Tây Nguyên thể hiện những gì?
Tượng nhà mồ tạc người ngồi ôm mặt, phụ nữ mang thai, đôi nam nữ, chim, thú và cảnh sinh hoạt thường ngày. Tượng được tạc mộc mạc bằng rìu, dao, đặt quanh hàng rào nhà mồ và để mặc cho mưa nắng sau lễ.
Khách có được dự lễ bỏ mả không?
Có thể nếu đi cùng người địa phương hoặc được gia đình cho phép. Khách nên ăn mặc kín đáo, không chạm vào tượng, không lấy đồ ở khu mộ, hỏi trước khi chụp ảnh và nhớ rằng đây là nghi lễ tang ma.
Vì sao sau lễ bỏ mả người ta không chăm mộ nữa?
Theo quan niệm truyền thống, sau lễ bỏ mả hồn người đã khuất đã về hẳn với tổ tiên, mối liên hệ giữa người sống và khu mộ chấm dứt. Nhà mồ và tượng được để tự mục theo thời gian.