DacDiem.comĐặc Điểm
Lễ hội và phong tục

Tết của người H'Mông: vì sao ăn Tết sớm và những tục ngày Tết

Người H'Mông ăn Tết sớm hơn Tết Nguyên đán, thường vào tháng Chạp: vì sao, chuẩn bị gì, nghi lễ trong nhà, điều kiêng, ném pao, khèn và Tết H'Mông hôm nay.

Hands pounding steamed sticky rice in a long wooden trough inside a stone-fenced courtyard on a rocky highland plateau, peach blossoms, chilly morning mist, people seen from behind

Người H'Mông có cái Tết riêng, thường rơi vào cuối tháng Mười một hoặc đầu tháng Chạp âm lịch, tức là sớm hơn Tết Nguyên đán khoảng một tháng. Lý do được nhắc nhiều nhất là Tết gắn với lịch nông nghiệp vùng cao: khi ngô, lúa đã thu hoạch xong, thóc ngô đã vào kho, gia đình làm lễ tạ ơn tổ tiên và nghỉ ngơi trước một năm mới. Nhiều tài liệu phiên âm tên gọi cái Tết này là Nào Pê Chầu.

Bài này nói về thời điểm và lý do ăn Tết sớm, những việc chuẩn bị, nghi lễ trong nhà, các điều kiêng thường gặp, hoạt động vui xuân và chuyện nhiều bản H'Mông hôm nay ăn cả hai cái Tết. Người H'Mông có nhiều nhóm và sống rải rác trên nhiều tỉnh, nên phong tục ở mỗi nơi có khác; những gì viết dưới đây là nét chung, kèm ghi chú khi tài liệu chưa thống nhất.

Tết H'Mông rơi vào lúc nào

Không có một ngày cố định chung cho mọi bản H'Mông. Phần lớn tài liệu ghi Tết bắt đầu vào khoảng cuối tháng Mười một hoặc ngày đầu tháng Chạp theo âm lịch, có nơi tính theo lịch riêng của cộng đồng. Khi một dòng họ hay một bản thống nhất ngày, các gia đình cùng chuẩn bị và cùng vào Tết.

Tết thường kéo dài nhiều ngày. Mấy ngày đầu dành cho nghi lễ trong nhà và sum họp gia đình; những ngày sau là thời gian đi thăm họ hàng, bạn bè, đi chợ phiên, gặp gỡ trai gái. Ở nhiều bản, không khí vui xuân kéo dài sang tận tháng Giêng, nối với các lễ hội đầu năm như lễ hội Gầu Tào.

Vì Tết rơi vào tháng Chạp, khi vùng núi đá phía Bắc đang lạnh nhất, cảnh Tết H'Mông thường gắn với sương mù, bếp lửa đỏ trong nhà trình tường, hoa đào, hoa mận nở sớm trên nương. Ở các vùng H'Mông thuộc Tuyên Quang, Lào Cai, Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Thanh Hoá, Nghệ An, thời điểm có thể chênh nhau vài ngày, tuỳ mùa vụ và tuỳ nhóm.

Vì sao người H'Mông ăn Tết sớm hơn Tết Nguyên đán

Theo mùa vụ. Lời giải thích phổ biến nhất: vùng cao chỉ có một vụ chính, thu hoạch xong vào khoảng tháng Mười, tháng Mười một âm lịch. Khi lương thực đã vào kho, việc nương tạm nghỉ, đó là lúc hợp lý nhất để làm lễ tạ ơn và nghỉ ngơi, không cần đợi theo lịch của vùng xuôi.

Theo lịch và tập quán riêng. Người H'Mông có cách tính thời gian và chu kỳ năm gắn với quan sát thời tiết, cây cỏ, mùa vụ. Cái Tết là điểm khép một năm canh tác theo cách tính đó, nên nó độc lập với Tết Nguyên đán của người Kinh và người Hoa.

Những câu chuyện kể dân gian. Trong dân gian có nhiều câu chuyện giải thích vì sao Tết sớm, mỗi vùng kể một kiểu. Những truyện này có giá trị văn hoá, nhưng các nhà nghiên cứu thường không coi là bằng chứng lịch sử; khi đọc, nên phân biệt truyện kể với tư liệu.

Không phải "lệch" mà là khác. Cách nói "người H'Mông ăn Tết trước" chỉ đúng nếu lấy Tết Nguyên đán làm mốc. Với cộng đồng H'Mông, đó đơn giản là ngày năm mới của mình, giống như nhiều dân tộc khác ở Việt Nam và trong khu vực có năm mới theo mùa vụ riêng.

Chuẩn bị Tết: thịt lợn, rượu ngô, bánh dày và giấy bản

Những ngày trước Tết, cả nhà bận rộn với các việc quen thuộc:

  • Mổ lợn Tết. Con lợn nuôi cả năm được mổ để cúng và đãi khách; một phần thịt được treo gác bếp hoặc làm món để dành cho những ngày sau.
  • Nấu rượu ngô. Rượu ngô nấu từ ngô nương, ủ men lá, là thứ không thể thiếu khi cúng tổ tiên và mời khách.
  • Giã bánh dày. Xôi nếp đồ chín được giã trong máng gỗ hoặc cối gỗ bằng chày dài, rồi nặn thành bánh tròn, dẹt. Giã bánh cần sức, thường là việc của đàn ông và thanh niên.
  • Dọn nhà, sửa sang. Nhà cửa được quét dọn, củi được chất sẵn đủ dùng trong mấy ngày Tết, chuồng trại được gia cố.
  • Chuẩn bị trang phục mới. Phụ nữ thường may, thêu bộ váy áo mới từ nhiều tháng trước; Tết là dịp mặc đẹp nhất trong năm.
  • Giấy bản. Những mảnh giấy bản được chuẩn bị để dán lên cửa, cột nhà, bàn thờ và lên các nông cụ trong lễ cuối năm.

Bánh dày ngày Tết của người H'Mông khác bánh giầy của người Kinh: bánh to hơn, không nhân, ăn bằng cách nướng trên than hoặc rán, chấm mật. Ngoài dùng cúng, bánh còn là quà biếu khi đi thăm họ hàng.

Nghi lễ trong nhà ngày Tết

Trọng tâm của Tết H'Mông là các nghi lễ trong gia đình, do người đàn ông chủ nhà thực hiện. Trước hết là lễ cúng tổ tiên và các vị thần được thờ trong nhà, như thần cửa, thần bếp, thần cột cái, tuỳ quan niệm từng dòng họ. Lễ vật thường có thịt lợn, gà, bánh dày, rượu ngô, kèm tiền giấy cắt từ giấy bản.

Một nét được nhắc nhiều là việc dán giấy bản lên các nông cụ như cày, cuốc, dao, gùi. Cách giải thích phổ biến là để công cụ lao động cũng được "nghỉ Tết", cảm ơn chúng đã giúp gia đình cả năm. Trong những ngày đầu Tết, nhiều nhà kiêng dùng các đồ này.

Một số gia đình làm lễ gọi hồn, cầu bình an cho các thành viên, nhất là trẻ nhỏ và người đi xa về. Đêm cuối năm, cả nhà quây quần bên bếp lửa; đến khi gà gáy lần đầu, người ta coi như đã bước sang năm mới. Sáng ngày đầu năm, một số nơi có tục ra suối, ra giếng lấy nước mới về nấu cơm cúng.

Các nghi thức này mang đậm tính gia đình, dòng họ. Người ngoài đến chơi Tết thường được mời ăn uống nhưng không tham gia phần cúng, và nên hỏi chủ nhà trước khi vào gian có bàn thờ.

Những điều kiêng ngày Tết

Mỗi dòng họ H'Mông có những điều kiêng riêng, nên không thể liệt kê đủ. Tài liệu và lời kể của người trong cộng đồng thường nhắc tới vài nhóm kiêng cữ quen thuộc. Thứ nhất là kiêng làm việc nặng, nhất là việc nương, trong những ngày đầu Tết; công cụ đã dán giấy bản thì không đem ra dùng.

Thứ hai là kiêng người lạ vào nhà trong một số ngày hoặc khi gia đình đang cúng. Nhiều nơi treo một cành lá hoặc dấu hiệu nhỏ ở cửa để báo cho người ngoài biết nhà đang có lễ, người đến nên dừng lại hỏi trước, không tự ý bước vào. Đây là điều khách du lịch rất nên biết khi đi bản vào dịp Tết.

Thứ ba là những kiêng cữ trong lời nói và cách cư xử: tránh cãi cọ, tránh nói điều xui, tránh làm đổ vỡ đồ trong nhà. Có nơi kiêng quét nhà, kiêng cho mượn đồ trong mấy ngày đầu năm. Những điều kiêng này không giống nhau giữa các bản; khi không rõ, cách tốt nhất là hỏi người trong nhà.

Nhìn chung, các kiêng cữ ngày Tết thể hiện mong muốn một năm mới yên ổn, đủ đầy. Người ngoài không cần hiểu hết ý nghĩa từng điều, chỉ cần tôn trọng và làm theo lời chủ nhà.

Vui xuân: ném pao, đánh quay, khèn và hát giao duyên

Ném pao. Quả pao là một túi vải nhỏ khâu nhiều màu, bên trong nhồi hạt, có tua vải. Trai gái đứng thành hai hàng, ném pao qua lại; người ném hỏng có khi phải "nộp" một vật nhỏ rồi chuộc lại bằng bài hát. Đây là dịp làm quen, trò chuyện, nhiều đôi nên duyên từ những buổi ném pao ngày Tết.

Đánh quay. Con quay gỗ do nam giới tự đẽo, quấn dây rồi phóng cho quay trên nền đất; người khác dùng quay của mình đánh vào quay đang quay. Đây là môn thi tài khéo léo phổ biến của thanh niên và cả người lớn tuổi trong những ngày đầu năm.

Khèn và múa khèn. Tiếng khèn H'Mông vang khắp bản trong dịp Tết. Người thổi khèn vừa thổi vừa múa, xoay, nhún, có khi nhào lộn. Khèn có mặt cả trong nghi lễ lẫn sinh hoạt vui xuân, và được coi là biểu tượng văn hoá của cộng đồng.

Hát giao duyên, thổi sáo, đàn môi. Trai gái dùng tiếng hát, tiếng sáo, tiếng đàn môi để bày tỏ tình cảm. Nhiều cuộc hẹn hò, thăm hỏi diễn ra trong dịp Tết và chợ phiên đầu năm.

Đua ngựa ở một số vùng. Ở những nơi nuôi nhiều ngựa, thanh niên tổ chức đua ngựa trên các bãi rộng. Hoạt động này tuỳ địa phương, không phải bản nào cũng có.

Tết H'Mông hôm nay và chuyện hai cái Tết

Từ nhiều thập kỷ nay, phần đông người H'Mông cũng ăn Tết Nguyên đán cùng cả nước, nhất là ở những nơi sống xen cư với các dân tộc khác, có con em đi học, đi làm xa. Vì thế nhiều gia đình có hai cái Tết: Tết truyền thống vào tháng Chạp và Tết Nguyên đán vào tháng Giêng. Có nơi Tết riêng được giữ đậm, có nơi chỉ còn làm lễ cúng gọn trong gia đình.

Một số địa phương có đông người H'Mông đã tổ chức ngày hội văn hoá vào dịp Tết truyền thống, với khèn, ném pao, đánh quay, trình diễn trang phục, để giữ nếp và giới thiệu với du khách. Cách làm này giúp người trẻ biết về Tết của ông bà, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về việc biến nghi lễ gia đình thành sự kiện trình diễn; phần cúng bái thực sự vẫn diễn ra trong từng nhà, không phải trên sân khấu.

Nếu muốn đi bản vào dịp Tết H'Mông, nên hỏi trước chính quyền xã hoặc người trong bản về ngày Tết năm đó, vì mỗi nơi một khác. Khi đến, ăn mặc ấm và kín đáo, hỏi trước khi chụp ảnh người, không vào nhà đang có dấu hiệu kiêng, nhận lời mời ăn uống có chừng mực. Tìm hiểu thêm có thể xem phần trưng bày về người H'Mông ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và các bài nghiên cứu của Viện Dân tộc học về lịch nông nghiệp vùng cao.

Câu hỏi thường gặp

Tết của người H'Mông vào ngày nào?

Không có ngày cố định chung. Phần lớn tài liệu ghi Tết H'Mông bắt đầu khoảng cuối tháng Mười một hoặc đầu tháng Chạp âm lịch, tuỳ nhóm, tuỳ bản và tuỳ mùa vụ năm đó. Muốn đi dự nên hỏi trước người trong bản.

Vì sao người H'Mông ăn Tết sớm hơn Tết Nguyên đán?

Lý do phổ biến nhất là Tết gắn với lịch nông nghiệp vùng cao: thu hoạch xong, lương thực vào kho thì làm lễ tạ ơn và nghỉ ngơi. Đó là năm mới theo cách tính riêng của cộng đồng chứ không phải lệch so với Tết của người Kinh.

Nào Pê Chầu là gì?

Đó là cách nhiều tài liệu phiên âm tên gọi cái Tết truyền thống của người H'Mông. Cách viết có thể khác nhau giữa các tài liệu vì được phiên từ tiếng H'Mông sang chữ quốc ngữ.

Ném pao ngày Tết của người H'Mông diễn ra thế nào?

Trai gái đứng thành hai hàng, ném quả pao bằng vải nhồi hạt qua lại cho nhau. Ai ném hỏng có thể phải nộp một vật nhỏ và chuộc lại bằng bài hát. Đây là dịp làm quen, trò chuyện của thanh niên.

Khách đến bản H'Mông dịp Tết cần chú ý gì?

Nên hỏi trước khi vào nhà, nhất là nhà có treo cành lá hay dấu hiệu ở cửa báo đang kiêng; hỏi trước khi chụp ảnh; không chạm vào bàn thờ, đồ cúng; ăn mặc kín đáo; uống rượu có chừng mực và cảm ơn chủ nhà.

Người H'Mông bây giờ còn ăn Tết riêng không?

Còn ở nhiều nơi, nhưng phần đông cũng ăn Tết Nguyên đán. Nhiều gia đình có hai cái Tết, Tết truyền thống được giữ đậm hay nhạt tuỳ bản; một số địa phương tổ chức ngày hội văn hoá vào dịp này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138