DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc Tây Nguyên

Dân tộc Brâu: cư dân ít người vùng ngã ba biên giới và dàn chiêng

Brâu là một trong những dân tộc ít người nhất Việt Nam, khoảng 500 người, sống ở làng Đắk Mế gần ngã ba biên giới Việt – Lào – Campuchia, quý dàn chiêng.

Two old bronze gongs with central knobs hanging from a wooden beam under a stilt house, dappled afternoon light through bamboo, rural border village, medium shot

Brâu là một trong những dân tộc có số dân ít nhất Việt Nam, khoảng 525 người theo Tổng điều tra năm 2019, sống tập trung ở làng Đắk Mế gần ngã ba biên giới Việt Nam – Lào – Campuchia, vùng trước đây thuộc huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Người Brâu nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer, là một phần của cộng đồng Brao lớn hơn sống bên kia biên giới, và coi dàn chiêng là tài sản quý nhất của gia đình.

Vì số dân rất nhỏ và tư liệu viết về người Brâu không nhiều, hồ sơ này chỉ ghi những điều được các nguồn đáng tin nêu thống nhất; chỗ nào tài liệu còn khác nhau thì ghi rõ. Bài đi qua tên gọi và nguồn gốc cộng đồng, vùng cư trú, cách đọc số dân, kinh tế, dàn chiêng, các tục xưa, rồi đời sống và chính sách hỗ trợ hôm nay.

Người Brâu là ai: tên gọi và cộng đồng hai bên biên giới

Tên chính thức trong danh mục 54 dân tộc là Brâu; một số tài liệu ghi Brao. Tên Brao là tên được dùng phổ biến ở Lào và Campuchia, nơi có cộng đồng cùng gốc đông hơn nhiều so với ở Việt Nam. Nói cách khác, người Brâu ở Việt Nam là một phần nhỏ của một cộng đồng xuyên biên giới, sống ở vùng rừng núi nơi ba nước giáp nhau.

Theo các tài liệu dân tộc học, người Brâu đến cư trú ở vùng Đắk Mế tương đối muộn so với các dân tộc tại chỗ khác của Tây Nguyên, sau những đợt di chuyển từ phía Lào và Campuchia trong khoảng thế kỷ XX. Chi tiết về thời điểm và lý do của từng đợt chuyển cư không được ghi giống nhau giữa các nguồn, nên ở đây chỉ nêu ở mức chung.

Tiếng Brâu thuộc nhóm Môn – Khmer, nhánh Ba Na. Trong vùng ngã ba biên giới, người Brâu sống gần người Gia Rai, Xơ Đăng (nhóm Hà Lăng), Giẻ Triêng và người Kinh, nên phần lớn người Brâu biết thêm một hai ngôn ngữ khác ngoài tiếng mẹ đẻ, ngày nay chủ yếu là tiếng Việt. Tiếng Brâu chưa có chữ viết được dạy rộng rãi ở trường.

Làng Đắk Mế và vùng ngã ba biên giới

Phần lớn người Brâu ở Việt Nam sống trong làng Đắk Mế, trước đây thuộc xã Bờ Y, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum. Từ tháng 7 năm 2025, tỉnh Kon Tum hợp nhất vào tỉnh Quảng Ngãi mới và cấp huyện không còn; khi tra cứu nên tìm theo tên làng Đắk Mế kèm ghi chú "vùng Ngọc Hồi cũ", vì tên xã sau sắp xếp có thể đã đổi.

Vùng này nằm sát ngã ba biên giới Việt Nam – Lào – Campuchia, nơi có cột mốc ba nước và cửa khẩu quốc tế Bờ Y. Địa hình đồi núi thấp xen thung lũng, khí hậu hai mùa mưa nắng rõ rệt. Đường quốc lộ 40 nối vùng này với Lào chạy gần làng, nên trong vài chục năm qua đời sống làng thay đổi nhanh theo đường giao thông và kinh tế cửa khẩu.

Trước đây, người Brâu sống trong các làng nhỏ trong rừng, dời làng khi đất rẫy bạc màu. Từ nửa sau thế kỷ XX, họ định cư ổn định ở Đắk Mế. Làng ngày nay có điện, đường, trường học, trạm y tế gần; nhà sàn truyền thống xen với nhà xây do các chương trình hỗ trợ làm cho. Khách muốn đến tìm hiểu nên liên hệ qua chính quyền xã hoặc người làm du lịch cộng đồng uy tín ở địa phương, vì đây là vùng biên giới.

Đọc số dân của một dân tộc rất ít người cho đúng

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Brâu có khoảng 525 người, cùng với Ơ Đu, Rơ Măm, Pu Péo, Si La thuộc nhóm các dân tộc có số dân ít nhất cả nước. Với một cộng đồng nhỏ như vậy, cần đọc số liệu cẩn thận.

Thứ nhất, số dân của một dân tộc rất ít người dao động khá mạnh giữa các kỳ điều tra, không chỉ vì sinh và tử mà còn vì hôn nhân với dân tộc khác, vì cách con cái được khai dân tộc, vì di chuyển đi học, đi làm. Một con số tăng hoặc giảm vài chục người không đủ để kết luận cộng đồng đang "phát triển" hay "biến mất". Thứ hai, số người khai là Brâu không đồng nghĩa với số người nói thạo tiếng Brâu; việc giữ ngôn ngữ là một câu hỏi riêng.

Thứ ba, cần tránh lối viết giật gân kiểu "dân tộc sắp tuyệt chủng". Đó là cách nói thiếu tôn trọng với những con người đang sống, làm ăn, sinh con, đi học như mọi người khác. Cách viết chuẩn mực là nêu số liệu theo nguồn, ghi năm, ghi chữ "khoảng", rồi mô tả những thách thức cụ thể: giữ tiếng nói, nâng cao sức khoẻ sinh sản, giáo dục, sinh kế.

Kinh tế: từ rẫy và rừng tới cây trồng mới

Kinh tế truyền thống của người Brâu dựa vào rẫy lúa, ngô, sắn trồng xen các loại rau, bầu bí, kết hợp với săn bắn, hái lượm, đánh bắt cá ở suối. Rừng cung cấp măng, nấm, rau, củ, mật ong và nguyên liệu làm nhà, làm đồ dùng. Lối sống ấy đòi hỏi nhiều đất rừng và gắn với việc dời làng theo chu kỳ rẫy.

Theo các tài liệu, người Brâu trước đây trao đổi hàng hoá khá nhiều với các cộng đồng lân cận, kể cả bên kia biên giới, để có những món đồ không tự làm được như chiêng, ché, nồi đồng, muối. Đồ đan lát như gùi, giỏ thì tự làm.

Từ khi định cư, người Brâu học làm ruộng nước, trồng cao su, cà phê, sắn và cây ăn trái; một số người làm công ở các nông trường, trang trại quanh vùng. Các chương trình hỗ trợ dân tộc rất ít người đã giúp làm nhà, mở đường, cấp giống cây, con, hỗ trợ học sinh. Thay đổi sinh kế diễn ra nhanh trong một thế hệ, kèm theo những khó khăn quen thuộc của mọi cộng đồng nhỏ: thiếu vốn, thiếu kinh nghiệm thị trường, đất canh tác hạn chế.

Dàn chiêng: tài sản quý nhất của gia đình Brâu

Như nhiều dân tộc Tây Nguyên, người Brâu coi chiêng là tài sản lớn và là vật thiêng của gia đình. Chiêng được đánh trong các lễ lớn: lễ mừng lúa mới, lễ cưới, lễ tang, lễ cúng cầu sức khoẻ. Âm thanh chiêng được coi là tiếng nói để giao tiếp với các vị thần và với tổ tiên.

Có tài liệu ghi rằng người Brâu đặc biệt quý một loại bộ chiêng có núm gồm ít chiếc, gọi là chiêng tha, mỗi gia đình chỉ có một hai bộ và giữ gìn cẩn thận qua nhiều đời. Ngoài ra còn có các bộ chiêng nhiều chiếc dùng cho lễ của cả làng. Chiêng xưa thường có được qua trao đổi với các cộng đồng khác, giá trị tính bằng trâu, bằng ché.

Bên cạnh chiêng, người Brâu có trống, các nhạc cụ tre nứa, khèn và lối hát kể, hát đối đáp trong lễ. Rượu cần ủ trong ché là thức uống không thể thiếu khi đánh chiêng. Vì cộng đồng nhỏ, số người biết đánh chiêng, biết hát kể không nhiều; việc truyền dạy cho lớp trẻ hiện được làng và các đơn vị văn hoá địa phương quan tâm, nhưng vẫn phụ thuộc vào một vài người lớn tuổi.

Nhà ở, trang phục và những tục xưa

Nhà truyền thống của người Brâu là nhà sàn bằng tre, gỗ, mái lợp tranh hoặc lá, cầu thang bằng thân cây đẽo bậc. Nhà không lớn, bếp đặt giữa sàn, xung quanh là chỗ ngủ và cất đồ. Trước đây làng có nhà chung cho sinh hoạt cộng đồng. Ngày nay nhiều gia đình ở nhà xây hoặc nhà gỗ được hỗ trợ, nhà sàn cũ chỉ còn ít.

Trang phục truyền thống đơn giản: đàn ông đóng khố, phụ nữ quấn váy, mùa lạnh khoác tấm chăn. Đồ trang sức gồm vòng cổ, vòng tay bằng đồng, bạc, chuỗi hạt. Phần lớn vải được trao đổi từ bên ngoài. Hiện nay người Brâu mặc quần áo như người Kinh trong sinh hoạt thường ngày.

Trước đây, giống một số dân tộc ở vùng này, người Brâu có tục cà răng (mài bớt răng cửa) và căng tai (đeo vật trang sức làm rộng dái tai) khi đến tuổi trưởng thành, coi đó là chuẩn mực của cái đẹp và dấu hiệu đã thành người lớn. Những tục này đã không còn ở lớp người trẻ, chỉ còn thấy ở một số người cao tuổi. Khi nói về các tục xưa, nên đặt chúng trong quan niệm thẩm mỹ của thời ấy, tránh mô tả như chuyện lạ để câu khách.

Giữ tiếng nói, chính sách hỗ trợ và nguồn đọc thêm

Thách thức lớn nhất với người Brâu hôm nay là giữ tiếng nói và nghi lễ trong một cộng đồng vài trăm người, sống cạnh những ngôn ngữ đông người hơn. Trẻ em đi học bằng tiếng Việt, thanh niên đi làm xa, hôn nhân với người dân tộc khác ngày càng phổ biến. Việc ghi âm tiếng Brâu, ghi lại các bài hát kể, các lễ cúng cùng người lớn tuổi là công việc có ý nghĩa lâu dài.

Nhà nước có các chính sách riêng cho nhóm dân tộc rất ít người, nhằm hỗ trợ sinh kế, nhà ở, học tập (như ưu tiên tuyển sinh, cử tuyển), chăm sóc sức khoẻ và giữ gìn văn hoá. Nội dung cụ thể, mức hỗ trợ và đối tượng được hưởng thay đổi theo từng giai đoạn, nên người cần áp dụng nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan công tác dân tộc ở địa phương. Với các vướng mắc pháp lý như xác định dân tộc trên giấy tờ, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Nguồn đọc thêm: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam; các ấn phẩm của Viện Dân tộc học về dân tộc rất ít người; tư liệu của Bộ Dân tộc và Tôn giáo (trước tháng 3 năm 2025 là Ủy ban Dân tộc); bảo tàng tỉnh ở Kon Tum cũ. Số liệu dân số nên đối chiếu với kết quả Tổng điều tra 2019 và Điều tra thực trạng kinh tế – xã hội 53 dân tộc thiểu số, ghi rõ năm và chữ "khoảng".

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Brâu có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Brâu có khoảng 525 người, thuộc nhóm các dân tộc có số dân ít nhất Việt Nam. Số liệu của các dân tộc rất ít người có thể dao động giữa các kỳ điều tra.

Người Brâu sống ở đâu?

Người Brâu sống tập trung ở làng Đắk Mế, trước đây thuộc xã Bờ Y, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới, gần ngã ba biên giới Việt Nam – Lào – Campuchia.

Người Brâu có liên quan tới người Brao ở Lào, Campuchia không?

Có. Người Brâu ở Việt Nam là một phần của cộng đồng Brao cùng gốc, sống đông hơn ở Lào và Campuchia. Tài liệu ghi người Brâu chuyển cư sang vùng Đắk Mế trong thế kỷ XX.

Tiếng Brâu thuộc nhóm ngôn ngữ nào?

Tiếng Brâu thuộc nhóm Môn – Khmer, nhánh Ba Na. Phần lớn người Brâu biết thêm tiếng Việt và có người biết tiếng của các dân tộc láng giềng. Tiếng Brâu chưa có chữ viết được dạy rộng rãi ở trường.

Chiêng có ý nghĩa gì với người Brâu?

Chiêng là tài sản quý nhất và là vật thiêng của gia đình, được đánh trong lễ mừng lúa mới, lễ cưới, lễ tang, lễ cầu sức khoẻ. Có tài liệu ghi người Brâu đặc biệt quý bộ chiêng có núm gọi là chiêng tha.

Dân tộc rất ít người được hỗ trợ những gì?

Các chính sách thường hướng tới sinh kế, nhà ở, học tập, chăm sóc sức khoẻ và giữ gìn văn hoá. Nội dung và mức hỗ trợ thay đổi theo giai đoạn, nên cần tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan công tác dân tộc ở địa phương.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138