DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc vùng Đông Bắc

Dân tộc Nùng: các nhóm Nùng, đời sống, trang phục và phong tục

Người Nùng khoảng 1,08 triệu người, đông ở Lạng Sơn, Cao Bằng: các nhóm Nùng An, Nùng Giang, Phàn Slình, nghề rèn, hát sli, nhà đất và áo chàm.

Blacksmith hands hammering a glowing blade on an anvil inside a smoky earthen workshop in a Cao Bang mountain hamlet, sparks flying, close shot of hands and tools only

Dân tộc Nùng có khoảng 1,08 triệu người theo Tổng điều tra năm 2019, đông thứ bảy cả nước, sống tập trung nhất ở Lạng Sơn và Cao Bằng. Người Nùng nói ngôn ngữ nhóm Tày – Thái, rất gần tiếng Tày, nhưng có lịch sử định cư, cách chia nhóm, lối hát sli và nhiều nghề thủ công riêng. Điểm dễ nhớ nhất: Nùng là một dân tộc gồm nhiều nhóm mang tên quê gốc, như Nùng An, Nùng Giang, Nùng Phàn Slình, Nùng Inh, Nùng Lòi.

Dưới đây là hồ sơ người Nùng theo khung chung của trang: tên gọi và các nhóm, ngôn ngữ, nơi cư trú theo tỉnh mới, kinh tế, nhà ở, trang phục, phong tục, tiếng nói và đời sống hôm nay. Điểm giống và khác giữa Nùng với Tày có bài so sánh riêng trong cùng danh mục.

Tên gọi và các nhóm người Nùng

Phần lớn tổ tiên người Nùng di cư từ vùng Quảng Tây (Trung Quốc) sang Việt Nam qua nhiều đợt, chủ yếu trong khoảng ba, bốn thế kỷ gần đây, rồi định cư ở vùng biên Cao Bằng, Lạng Sơn và lan dần xuống phía nam. Vì đến theo từng dòng người, từng quê gốc, nên cộng đồng Nùng chia thành nhiều nhóm.

Các nhóm thường được nhắc gồm Nùng An, Nùng Giang, Nùng Xuồng, Nùng Phàn Slình, Nùng Inh, Nùng Lòi, Nùng Cháo, Nùng Quy Rin, Nùng Dín, Khèn Lài. Nhiều tên gọi theo địa danh quê cũ: Nùng An gốc ở vùng An Kết, Nùng Cháo gốc ở vùng Long Châu, theo cách giải thích phổ biến trong tài liệu dân tộc học. Tài liệu khác nhau đôi chỗ về số nhóm và cách viết tên, nên khi tra cứu nên đối chiếu nhiều nguồn.

Sau nhiều đời sống cạnh người Tày, người Kinh, các nhóm Nùng giao thoa mạnh. Ở nhiều làng, người già vẫn nhớ mình là Nùng gì, nhưng lớp trẻ chỉ còn gọi chung là Nùng. Khác biệt giữa các nhóm hiện còn rõ nhất ở giọng nói, lối hát và một vài chi tiết trang phục.

Người Nùng sống ở đâu theo 34 tỉnh thành

Địa danh dưới đây ghi theo tỉnh sau sáp nhập từ 1/7/2025; cột giữa nhắc vùng cũ để đối chiếu với sách báo xuất bản trước đó.

Tỉnh hiện nayVùng cũ tương ứngNgười Nùng ở đây
Lạng Sơngiữ nguyênĐông nhất cả nước, nhiều nhóm Nùng Phàn Slình, Nùng Cháo, Nùng Inh
Cao Bằnggiữ nguyênNhiều làng Nùng An, Nùng Giang; vùng Quảng Uyên, Phục Hoà cũ
Bắc Ninhgồm Bắc Giang cũCác làng Nùng ở vùng Lục Ngạn, Lục Nam, Sơn Động cũ
Thái Nguyêngồm Bắc Kạn cũSống xen với người Tày, Dao, Sán Chay
Tuyên Quang, Lào Caigồm Hà Giang, Yên Bái cũNhóm Nùng ở vùng Hoàng Su Phì, Xín Mần cũ và rải rác vùng thấp
Đắk Lắk, Lâm Đồnggồm Phú Yên, Đắk Nông cũCộng đồng Nùng di cư từ phía Bắc vào Tây Nguyên sau năm 1975
Đồng Naigồm Bình Phước cũMột số làng Nùng định cư từ giữa thế kỷ trước

Người Nùng thường ở vùng thấp và giữa, cạnh người Tày, nhưng nhiều làng nằm sâu trong thung lũng núi đá, ruộng ít, nên phải làm nương nhiều hơn. Cộng đồng Nùng ở Tây Nguyên ngày nay đã thành một phần quan trọng của dân cư nhiều xã mới lập.

Kinh tế: ruộng bậc thang, nương và nghề rèn

Trồng trọt là chính. Người Nùng làm ruộng nước ở thung lũng, ruộng bậc thang ở sườn đồi, nương ngô, sắn, đậu tương trên núi đá. Ở vùng núi đá Cao Bằng, Lạng Sơn, đất ít, người Nùng nhặt đá đắp thành bờ để giữ từng hốc đất trồng ngô, một cách canh tác rất chịu khó.

Cây hồi, cây ăn quả. Lạng Sơn nổi tiếng với hồi, mà người Nùng là những người trồng và chưng cất tinh dầu hồi lâu đời. Nhiều gia đình trồng quýt, hồng, mận, trám; vùng Lục Ngạn cũ có vải thiều do cả người Kinh lẫn người Nùng, Sán Chay trồng.

Nghề rèn có tiếng. Người Nùng An ở làng Phúc Sen, vùng Quảng Uyên cũ của Cao Bằng, nổi tiếng cả vùng với nghề rèn dao, cuốc, liềm. Thợ Phúc Sen làm thủ công bằng bễ thổi, đe và búa tay, nắm vững độ nóng của thép qua màu lửa. Nghề được truyền trong gia đình qua nhiều đời.

Thủ công khác. Phụ nữ Nùng dệt vải, nhuộm chàm; nhiều nơi có nghề đan, làm giấy bản, làm hương, nấu rượu men lá. Chợ phiên ở vùng biên là nơi bán nông cụ, gia súc và vải vóc, đồng thời là chỗ gặp gỡ của các nhóm Nùng từ nhiều làng.

Làm ăn ở vùng cửa khẩu. Sống gần các cửa khẩu Lạng Sơn, Cao Bằng, nhiều gia đình Nùng tham gia buôn bán, vận chuyển hàng nông sản, mở quán, làm dịch vụ. Nhờ vốn tiếng mẹ đẻ gần với tiếng nói của cư dân bên kia biên giới, một số người làm phiên dịch, làm trung gian trong các chuyến hàng. Đời sống nhờ vậy khá lên ở nhiều làng, nhưng cũng kéo lớp trẻ rời ruộng nương sớm hơn trước.

Nông nghiệp hàng hoá ở Tây Nguyên. Người Nùng di cư vào Đắk Lắk, Lâm Đồng mang theo kinh nghiệm làm ruộng núi, rồi chuyển sang trồng cà phê, hồ tiêu, điều. Ở nhiều xã, họ giữ được tiếng nói, lối hát và Tết cổ truyền của quê gốc phía Bắc, tạo nên những làng Nùng giữa đất đỏ bazan.

Nhà ở: nhà sàn, nhà nửa sàn và nhà đất tường trình

Nhà của người Nùng đa dạng hơn nhà Tày. Ở những vùng nhiều gỗ, người Nùng làm nhà sàn tương tự người Tày. Ở vùng núi đá và vùng biên Lạng Sơn, Cao Bằng, rất phổ biến kiểu nhà đất tường trình hoặc tường xây gạch mộc, mái lợp ngói máng, có nhà hai tầng với gác trên cao để chứa lương thực.

Một kiểu riêng đáng chú ý là nhà nửa sàn nửa đất: phía sau đặt trên nền đất đào vào sườn đồi, phía trước dựng sàn trên cột, tận dụng địa hình dốc. Tường đất dày giúp nhà ấm vào mùa đông gió bấc và mát vào mùa hè, phù hợp với khí hậu vùng biên.

Bên trong, gian giữa dành cho bàn thờ tổ tiên. Nhiều gia đình Nùng còn có ban thờ Quan Âm đặt cao hơn ban thờ tổ tiên, một nét khác với người Tày; đây là thực hành văn hoá gia đình, chuyện thờ cúng chi tiết thuộc một trang chuyên đề khác. Bếp, chỗ ngủ, chỗ để thóc lúa chia theo nếp riêng từng nhóm.

Trang phục người Nùng và cách nhận biết nhóm

Trang phục Nùng cũng chủ đạo màu chàm như Tày nhưng có nhiều chi tiết phân biệt. Phụ nữ mặc áo năm thân hoặc áo cánh, cài khuy bên phải, thường ngắn hơn áo dài Tày, quần chàm, đầu quấn khăn. Nhiều nhóm có đường viền vải màu ở cổ tay, nẹp áo hoặc ở mép khăn, kèm vòng bạc, dây xà tích.

Người trong cộng đồng thường nhận ra nhau qua cách quấn khăn, độ dài áo và kiểu túi đeo. Nùng Phàn Slình được tả là đội khăn chàm chít gọn, áo có miếng vải đắp màu ở nách; Nùng Inh có kiểu khăn, kiểu áo riêng. Tuy vậy, mô tả trong tài liệu không thống nhất hết, nên ở đây chỉ nêu nguyên tắc nhận biết chứ không vẽ chi tiết từng nhóm.

Nam giới mặc áo cánh hoặc áo dài chàm, quần ống rộng. Trong sinh hoạt thường ngày, phần lớn người Nùng hiện mặc thường phục; bộ áo chàm dành cho lễ Tết, chợ phiên, đám cưới và hội diễn. Nghề nhuộm chàm, đặc biệt ở các làng Nùng vùng cao, vẫn còn người làm để may áo cho người già.

Phong tục, lễ hội và hát sli

Hát sli. Sli là lối hát đối đáp nhiều bè của người Nùng, hát không cần nhạc đệm, giọng cao vút, thường giữa nam và nữ ở chợ phiên, trong lễ hội, đám cưới. Nùng Phàn Slình và Nùng Cháo ở Lạng Sơn được biết đến với sli; người Nùng cũng hát then, hát lượn như người Tày.

Lồng tồng và hội đầu xuân. Giống người Tày, người Nùng mở hội Lồng tồng cầu mùa vào đầu năm, có tung còn, kéo co, đánh cờ. Một số làng Nùng có hội riêng gắn với đền, miếu của làng.

Tết và các lễ trong năm. Người Nùng ăn Tết Nguyên đán, Tết thanh minh, Tết mùng năm tháng năm, rằm tháng bảy, Tết cơm mới. Mâm cỗ có bánh chưng, bánh dày, xôi ngũ sắc tuỳ vùng.

Gia đình và dòng họ. Gia đình Nùng theo phụ hệ, con cái mang họ cha. Các họ phổ biến như Hoàng, Nông, Lương, Lý, Chu, Vi, nhiều họ trùng với người Tày. Người cao tuổi được kính trọng, giữ vai trò quan trọng trong việc làng và việc họ.

Chu kỳ đời người. Người Nùng có lễ đầy tháng, lễ mừng thọ khi cha mẹ cao tuổi; tục cưới hỏi nhiều bước với lời hát của người dẫn đường. Phần cưới hỏi chi tiết thuộc trang chuyên về cưới hỏi các dân tộc.

Tiếng nói, chữ viết và người Nùng hôm nay

Tiếng Nùng thuộc nhóm Tày – Thái, gần tiếng Tày tới mức hai bên hiểu nhau phần lớn câu chuyện, nhưng có khác biệt về từ vựng và thanh điệu giữa các nhóm. Trước đây người Nùng dùng chữ Nôm Nùng dựa trên chữ Hán để ghi truyện thơ, lời hát, sách cúng. Bộ chữ Tày – Nùng Latinh từ năm 1961 dùng chung cho cả hai dân tộc.

Hôm nay người Nùng có mặt trong mọi lĩnh vực của đời sống địa phương: buôn bán ở cửa khẩu, làm nông nghiệp hàng hoá, làm cán bộ, giáo viên. Nhiều làng Nùng ở Lạng Sơn, Cao Bằng phát triển du lịch cộng đồng, giữ nghề rèn, nghề nhuộm chàm, lập câu lạc bộ hát sli, then. Lớp trẻ đi học, đi làm xa nhiều, nên việc truyền tiếng mẹ đẻ trong gia đình là điều nhiều người lớn tuổi trăn trở.

Muốn đọc thêm về người Nùng, nên tìm các ấn phẩm của Viện Dân tộc học, trưng bày của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, bảo tàng tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, và tư liệu của Bộ Dân tộc và Tôn giáo. Tên nhóm Nùng và số nhóm có thể khác nhau giữa các sách; khi có chênh lệch, nên ghi "có tài liệu ghi" thay vì khẳng định một con số.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Nùng có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Nùng có khoảng 1,08 triệu người, đứng thứ bảy trong 54 dân tộc. Đông nhất ở Lạng Sơn và Cao Bằng, sau đó là Bắc Ninh (gồm Bắc Giang cũ), Thái Nguyên và các tỉnh Tây Nguyên.

Người Nùng có những nhóm nào?

Các nhóm hay được nhắc gồm Nùng An, Nùng Giang, Nùng Xuồng, Nùng Phàn Slình, Nùng Inh, Nùng Lòi, Nùng Cháo, Nùng Quy Rin, Nùng Dín và Khèn Lài. Phần lớn tên nhóm gọi theo quê gốc trước khi di cư, các tài liệu đôi khi ghi khác nhau.

Người Nùng và người Tày có nói chuyện hiểu nhau không?

Phần lớn là hiểu được, vì tiếng Nùng và tiếng Tày cùng nhóm Tày – Thái và rất gần nhau. Khác biệt nằm ở một số từ vựng, thanh điệu và giọng địa phương, giống như người miền Bắc nghe người miền Trung nói.

Hát sli của người Nùng là gì?

Sli là lối hát đối đáp nhiều bè, không nhạc đệm, của người Nùng, phổ biến ở Lạng Sơn với nhóm Nùng Phàn Slình và Nùng Cháo. Sli thường được hát ở chợ phiên, lễ hội, đám cưới, nội dung là lời làm quen, hỏi han, ca ngợi quê hương.

Làng rèn Phúc Sen ở đâu?

Làng rèn Phúc Sen của người Nùng An nằm ở vùng Quảng Uyên cũ, nay thuộc tỉnh Cao Bằng. Thợ ở đây rèn dao, cuốc, liềm thủ công bằng bễ, đe và búa tay, nghề truyền trong gia đình qua nhiều thế hệ.

Nhà của người Nùng có gì khác nhà người Tày?

Người Nùng cũng làm nhà sàn nhưng phổ biến hơn kiểu nhà đất tường trình, nhà gạch mộc và nhà nửa sàn nửa đất, nhất là ở vùng núi đá biên giới. Nhiều nhà Nùng còn đặt ban thờ Quan Âm cao hơn ban thờ tổ tiên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138