Tày và Nùng là hai dân tộc riêng biệt trong danh mục 54 dân tộc Việt Nam, dù cùng nhóm ngôn ngữ Tày – Thái, nói chuyện phần lớn hiểu nhau và thường sống chung một vùng. Khác biệt chính nằm ở lịch sử định cư (Tày là cư dân bản địa lâu đời, Nùng phần lớn di cư sang trong vài thế kỷ gần đây), ở giọng nói và từ vựng, ở chi tiết khăn áo, ở kiểu nhà phổ biến và ở lối hát: Tày nổi bật với lượn, Nùng nổi bật với sli.
Người ngoài hay gộp "Tày – Nùng" vì thấy hai cộng đồng giống nhau, cùng dùng một bộ chữ Latinh, cùng hát then, cùng mở hội xuống đồng. Cách gộp đó tiện trong một số việc như dạy chữ, làm sách, nhưng khi nói về một người hay một làng cụ thể thì cần gọi đúng dân tộc mà họ tự nhận. Các mục dưới đây đặt hai cộng đồng cạnh nhau để thấy chỗ giống, chỗ khác.
Bảng so sánh nhanh Tày và Nùng
Bảng chỉ nêu xu hướng chung. Vì hai dân tộc sống xen kẽ nhiều đời, ở từng làng có thể thấy ngoại lệ, nhất là về nhà cửa và trang phục.
| Tiêu chí | Người Tày | Người Nùng |
|---|---|---|
| Số dân (Tổng điều tra 2019) | khoảng 1,85 triệu, đông thứ hai cả nước | khoảng 1,08 triệu, đông thứ bảy cả nước |
| Lịch sử cư trú | Bản địa, có mặt ở Việt Bắc từ rất sớm | Phần lớn di cư từ vùng Quảng Tây qua nhiều đợt, ba bốn thế kỷ gần đây |
| Nơi đông nhất | Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang | Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Ninh (gồm Bắc Giang cũ) |
| Chia nhóm | Ít nhóm: Ngạn, Phén, Thu Lao, Pa Dí | Nhiều nhóm theo quê gốc: Nùng An, Giang, Phàn Slình, Inh, Cháo… |
| Lối hát nổi bật | Lượn, phong slư, then | Sli, cũng hát then và lượn |
| Nhà phổ biến | Nhà sàn gỗ ven thung lũng | Nhà đất tường trình, nhà nửa sàn, nhà sàn tuỳ vùng |
| Áo phụ nữ | Áo năm thân dài quá gối | Áo thường ngắn hơn, nhiều chi tiết viền theo nhóm |
| Ban thờ trong nhà | Tổ tiên, bà mụ, thổ công | Tổ tiên; nhiều nhà thêm ban thờ Quan Âm đặt cao |
Đọc bảng xong sẽ thấy hai cộng đồng giống nhau nhiều hơn khác nhau. Chính sự giống đó khiến người ngoài khó phân biệt, còn người trong cuộc thì nghe một câu nói, nhìn một chiếc khăn là biết ngay ai là Tày, ai là Nùng.
Nguồn gốc và thời điểm định cư
Điểm khác căn bản nhất là thời gian có mặt. Người Tày được giới nghiên cứu coi là cư dân bản địa, gắn bó với vùng Việt Bắc qua rất nhiều thế kỷ, có quan hệ lâu đời với các triều đại phong kiến Việt. Nhiều dòng họ Tày từng giữ chức thổ ty, cai quản các châu vùng biên dưới thời Lê, thời Nguyễn.
Người Nùng thì phần lớn đến sau. Các đợt di cư từ vùng Quảng Tây sang diễn ra rải rác, nhiều nhất trong khoảng thế kỷ XVII đến XIX, mỗi dòng người mang theo tên quê gốc của mình, vì thế mới có Nùng An, Nùng Cháo, Nùng Giang. Đến nơi, họ thường lập làng ở vùng núi đá, thung lũng hẹp, những chỗ ruộng tốt ở đáy thung lũng phần nhiều đã có người Tày canh tác từ trước.
Hai cộng đồng sống cạnh nhau, lấy nhau, học tiếng của nhau, nên ranh giới mờ dần theo thời gian. Có những dòng họ mà một nhánh khai là Tày, nhánh khác khai là Nùng. Đây là chuyện bình thường của các dân tộc cùng gốc sống xen kẽ, không nên coi là "nhầm lẫn" hay "mất gốc".
Tiếng nói: gần nhau nhưng không là một
Tiếng Tày và tiếng Nùng cùng thuộc nhánh Tày – Thái của ngữ hệ Thái – Kadai. Người Tày ở Lạng Sơn trò chuyện với người Nùng ở Lạng Sơn gần như không cần phiên dịch. Tuy vậy, người bản ngữ nhận ra khác biệt ở thanh điệu, ở cách phát âm một số phụ âm đầu và ở từ vựng hằng ngày.
Do sống lâu bên người Kinh, tiếng Tày vay nhiều từ tiếng Việt và từ Hán Việt đọc theo âm Việt. Tiếng Nùng thì giữ nhiều yếu tố gần với các phương ngữ ở vùng quê gốc phía bắc biên giới, mỗi nhóm Nùng một giọng, có khi người Nùng Phàn Slình nghe người Nùng An còn thấy lạ hơn nghe người Tày cùng huyện.
Về chữ viết, cả hai dân tộc đều từng dùng chữ Nôm riêng dựa trên chữ Hán để chép truyện thơ, lời hát, sách lễ. Năm 1961 có bộ chữ Tày – Nùng dùng mẫu tự Latinh, soạn chung cho cả hai, là lý do sách giáo khoa, báo chí địa phương thường in ghép "Tày – Nùng". Bộ chữ chung không làm hai dân tộc thành một, chỉ phản ánh độ gần của hai ngôn ngữ.
Đài phát thanh, truyền hình các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn có chương trình tiếng Tày và tiếng Nùng riêng hoặc xen kẽ, cho thấy cộng đồng vẫn coi đây là hai thứ tiếng. Người nghe lâu năm nhận ra ngay khi phát thanh viên chuyển từ giọng Tày sang giọng Nùng, dù người ngoài nghe chỉ thấy cùng một âm điệu.
Trang phục: cùng sắc chàm, khác chi tiết
Màu chủ đạo. Cả Tày và Nùng đều mặc vải bông nhuộm chàm, ít thêu. Nhìn từ xa, một đám đông Tày và một đám đông Nùng đều xanh đen như nhau.
Độ dài áo. Phụ nữ Tày nổi bật với áo năm thân dài quá gối. Áo phụ nữ Nùng phổ biến dáng ngắn hơn, nhiều nhóm mặc áo cánh ngang hông, dù vẫn có nơi người Nùng mặc áo dài.
Đường viền, miếng đắp. Nhiều nhóm Nùng điểm vải màu ở cổ tay, nẹp áo, nách áo, dùng làm dấu hiệu nhận nhóm. Áo Tày thường trơn hơn, điểm nhấn ở trang sức bạc.
Khăn và cách quấn. Khăn là chi tiết "chỉ mặt đặt tên" rõ nhất. Mỗi nhóm Nùng có kiểu chít khăn riêng, người Tày cũng có kiểu riêng theo vùng; người trong cộng đồng nhìn khăn để nhận ra nhau ở chợ phiên.
Ngày thường hôm nay. Trong sinh hoạt thường ngày, cả hai dân tộc phần lớn mặc thường phục; áo chàm dành cho lễ Tết và hội diễn. Vì vậy muốn phân biệt bằng trang phục, nên quan sát vào dịp lễ hoặc qua hiện vật ở bảo tàng.
Nếp nhà và nếp thờ
Người Tày gắn với hình ảnh nhà sàn gỗ ở rìa thung lũng ruộng nước. Người Nùng, vì hay lập làng ở vùng núi đá ít gỗ và gió rét, dựng nhiều nhà đất tường trình, nhà gạch mộc hai tầng, hoặc nhà nửa sàn nửa đất tựa vào sườn đồi. Tuy nhiên ở nơi gỗ sẵn, người Nùng cũng làm nhà sàn, và ở Lạng Sơn có cả người Tày ở nhà đất, nên đây chỉ là xu hướng chứ không phải dấu hiệu chắc chắn.
Trong nhà, cả hai đặt ban thờ tổ tiên ở gian giữa. Nét hay được nhắc ở nhà Nùng là ban thờ Quan Âm đặt cao hơn ban thờ tổ tiên, thường gọi là thờ Phật bà theo cách nói trong làng. Người Tày thì có ban thờ bà mụ, nơi gắn với việc sinh nở và nuôi con nhỏ. Các thực hành này mô tả như một phần văn hoá gia đình, không bàn đúng sai.
Cách bố trí bếp, chỗ ngủ của con dâu, chỗ ngồi của khách cũng khác nhau giữa các nhóm, kèm nhiều kiêng kỵ riêng. Chuyên đề về nhà của người Tày, Nùng ở mục nhà ở và bản làng đi sâu vào từng chi tiết đó.
Lượn của người Tày, sli của người Nùng
Nếu chỉ được chọn một dấu hiệu để phân biệt bằng tai, nhiều người Việt Bắc sẽ chọn lối hát. Lượn là lối hát giao duyên phổ biến của người Tày, giai điệu mềm, ngân dài, có nhiều làn điệu theo vùng như lượn cọi, lượn slương, hát đối đáp giữa trai gái qua nhiều đêm.
Sli của người Nùng thì hát nhiều bè, giọng cao, luyến láy mạnh, không cần nhạc đệm, nghe từ xa là nhận ra. Sli gắn với nhóm Nùng Phàn Slình, Nùng Cháo ở Lạng Sơn, thường vang lên ở chợ phiên, đám cưới, lễ mừng nhà mới.
Hát then thì chung cả hai, và cả người Thái ở Tây Bắc. Năm 2019, UNESCO ghi danh Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Hội Lồng tồng đầu xuân cũng là lễ chung, cùng nghi thức cầu mùa, tung còn, nên ở hội làng rất khó phân biệt ai là Tày, ai là Nùng nếu không hỏi.
Con lai Tày – Nùng ghi dân tộc nào, và vì sao nên gọi đúng
Trong gia đình có cha mẹ khác dân tộc, việc ghi dân tộc cho con trên giấy khai sinh thực hiện theo quy định của pháp luật hộ tịch và dân sự hiện hành. Theo nguyên tắc chung, dân tộc của con được xác định theo dân tộc của cha hoặc mẹ theo thoả thuận của cha mẹ, và có trường hợp được xin xác định lại theo luật định. Quy định chi tiết, hồ sơ cần nộp và cơ quan giải quyết có thể thay đổi theo thời gian, nên trước khi làm thủ tục cần tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Ngoài giấy tờ, gọi đúng tên dân tộc là một phép lịch sự. Với nhiều người Nùng, bị gọi là "người Tày" cũng giống như một người Huế bị gọi là người Nghệ: không xúc phạm, nhưng cho thấy người nói chưa để tâm. Khi viết bài, làm phim hay giới thiệu một làng, nên hỏi trực tiếp người dân họ tự nhận là dân tộc gì và nhóm nào.
Muốn kiểm chứng, có thể đối chiếu danh mục các dân tộc Việt Nam do cơ quan thống kê ban hành, trưng bày của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và các chuyên khảo của Viện Dân tộc học về cư dân Tày – Thái vùng Đông Bắc.
Câu hỏi thường gặp
Tày và Nùng có phải cùng một dân tộc không?
Không. Tày và Nùng là hai dân tộc riêng trong danh mục 54 dân tộc Việt Nam. Hai dân tộc cùng nhóm ngôn ngữ Tày – Thái, có nhiều nét văn hoá giống nhau và hay sống chung vùng nên thường được nhắc ghép "Tày – Nùng".
Vì sao sách hay viết chung chữ Tày – Nùng?
Vì hai ngôn ngữ rất gần nhau nên năm 1961 có một bộ chữ Latinh soạn chung, gọi là chữ Tày – Nùng, dùng cho sách, báo, lớp học ở vùng Việt Bắc. Cách viết ghép phản ánh sự gần gũi về tiếng nói, không có nghĩa là hai dân tộc là một.
Làm sao phân biệt người Tày và người Nùng?
Cách chắc nhất là hỏi người đó tự nhận dân tộc gì. Ngoài ra có thể để ý giọng nói, kiểu chít khăn, độ dài áo phụ nữ, lối hát lượn hay sli và kiểu nhà, nhưng các dấu hiệu này chỉ là xu hướng, có nhiều ngoại lệ.
Dân tộc nào đông hơn, Tày hay Nùng?
Người Tày đông hơn. Theo Tổng điều tra năm 2019, người Tày có khoảng 1,85 triệu người, đông thứ hai cả nước; người Nùng có khoảng 1,08 triệu người, đông thứ bảy.
Người Tày và người Nùng có cùng hát then không?
Có. Then là thực hành chung của người Tày, Nùng và Thái, được UNESCO ghi danh năm 2019. Bên cạnh then, người Tày nổi bật với hát lượn, người Nùng nổi bật với hát sli.
Con có cha Tày, mẹ Nùng thì ghi dân tộc gì?
Theo nguyên tắc chung, dân tộc của con được xác định theo dân tộc của cha hoặc mẹ theo thoả thuận của cha mẹ khi đăng ký khai sinh. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên cần tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm thủ tục.