DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc vùng Đông Bắc

Dân tộc Sán Chay: hai nhóm Cao Lan, Sán Chỉ và lối hát sình ca

Người Sán Chay khoảng 200 nghìn người, gồm hai nhóm Cao Lan và Sán Chỉ nói hai thứ tiếng khác nhau, nổi tiếng với hát sình ca, múa tắc xình, nhà sàn.

A small group of villagers seen from behind, sitting around a glowing hearth fire on a wooden stilt house floor at night in Tuyen Quang, warm amber light, intimate wide shot

Dân tộc Sán Chay gồm hai nhóm chính là Cao Lan và Sán Chỉ, có khoảng 200 nghìn người theo Tổng điều tra năm 2019, sống chủ yếu ở Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Ninh (gồm Bắc Giang cũ), Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng và Phú Thọ. Điều đặc biệt là hai nhóm nói hai thứ tiếng khác nhau: người Cao Lan nói tiếng thuộc nhánh Tày – Thái, còn người Sán Chỉ nói một thổ ngữ gốc Hán, nhưng cùng chung một tên dân tộc, chung nhiều phong tục và cùng tự hào về lối hát đêm sình ca.

Trong danh mục chính thức, Sán Chay được xếp vào nhóm ngôn ngữ Tày – Thái. Bài này giải thích vì sao hai cộng đồng nói khác nhau lại là một dân tộc, họ sống ở đâu, làm ăn ra sao, nhà cửa, trang phục, sình ca, múa tắc xình và đời sống hôm nay.

Tên gọi: Sán Chay, Cao Lan, Sán Chỉ

Tên Sán Chay là tên chung được dùng trong danh mục các dân tộc Việt Nam. Bên trong có hai bộ phận lớn: Cao Lan và Sán Chỉ. Trong một số tài liệu, hai nhóm còn được ghi bằng tên khác như Hờn Bạn, Sơn Tử, Mán Cao Lan; chữ "Mán" là tên cũ mang sắc thái miệt thị, ngày nay nên tránh dùng.

Hai nhóm có gốc gác, phong tục, tổ chức dòng họ gần nhau, cùng di cư từ phía bắc biên giới sang Việt Nam qua nhiều đợt, phần lớn trong vài thế kỷ gần đây, rồi cư trú xen kẽ ở vùng trung du và núi thấp Đông Bắc. Chính sự gần gũi về văn hoá, lối sống khiến chúng được xếp chung một dân tộc.

Khác biệt lớn nhất là tiếng nói. Người Cao Lan nói tiếng gần với tiếng Tày – Nùng; người Sán Chỉ nói thổ ngữ gần tiếng Quảng Đông. Một gia đình Cao Lan và một gia đình Sán Chỉ có thể sống cùng xã, cùng hát sình ca bằng lời thơ chữ Hán, nhưng nói chuyện hằng ngày phải dùng tiếng Việt hoặc tiếng của nhóm kia.

Người Sán Chay sống ở đâu

Tên tỉnh ghi theo địa giới từ 1/7/2025. Phân bố của hai nhóm có chồng lấn; cột cuối chỉ nêu xu hướng theo tài liệu dân tộc học.

Tỉnh hiện nayVùng cũ tương ứngGhi chú
Tuyên Quanggồm Hà Giang cũĐông người Sán Chay nhất cả nước, chủ yếu nhóm Cao Lan ở vùng Sơn Dương, Yên Sơn cũ
Thái Nguyêngồm Bắc Kạn cũCả Cao Lan và Sán Chỉ; vùng Phú Lương, Đại Từ, Đồng Hỷ cũ
Bắc Ninhgồm Bắc Giang cũNhiều làng Cao Lan ở vùng Lục Ngạn, Sơn Động, Yên Thế cũ
Quảng Ninhgiữ nguyênCác làng Sán Chay ở vùng núi phía đông tỉnh
Cao Bằng, Lạng Sơngiữ nguyênNhiều nơi là nhóm Sán Chỉ, sống xen với Tày, Nùng, Dao
Phú Thọgồm Vĩnh Phúc, Hoà Bình cũMột số làng Cao Lan ở vùng trung du

Người Sán Chay ưa chọn vùng đồi thấp, chân núi, gần suối, nơi vừa khai ruộng nước được vừa có đồi trồng chè, sắn, cây ăn quả. Họ thường ở xen với người Tày, Nùng, Dao, Sán Dìu và người Kinh, ít khi lập vùng riêng tách biệt.

Kinh tế và nghề truyền thống

Lúa nước và nương đồi. Người Sán Chay trồng lúa nước là chính, có kinh nghiệm làm thuỷ lợi nhỏ bằng phai, mương. Trên đồi trồng lúa nương, ngô, sắn, khoai, xưa còn phát nương theo chu kỳ bỏ hoá để đất nghỉ.

Cây chè, cây ăn quả. Ở vùng Thái Nguyên, Tuyên Quang, nhiều gia đình Sán Chay trồng chè; vùng Bắc Giang cũ có vải, nhãn, na. Kinh tế đồi rừng với keo, quế đã thành nguồn thu chính ở nhiều thôn.

Thủ công gia đình. Đàn ông Sán Chay đan lát giỏi: gùi, rổ, sọt, nong nia, mâm tre. Phụ nữ trước đây trồng bông, dệt vải, nhuộm chàm, nay nghề dệt ít người làm, chủ yếu mua vải về may.

Săn bắt, hái lượm ngày trước. Xưa kia, săn bắt, đánh cá suối, hái măng, nấm, rau rừng góp phần quan trọng vào bữa ăn. Nhiều động tác của nghề săn, nghề nương được tái hiện trong điệu múa tắc xình.

Nhà ở và trang phục

Người Cao Lan truyền thống ở nhà sàn gỗ, mái lợp cỏ gianh, lá cọ hoặc ngói, cầu thang đặt ở đầu hồi; gầm sàn để nông cụ, củi. Người Sán Chỉ có nơi ở nhà sàn, có nơi ở nhà đất, tuỳ địa hình và ảnh hưởng của người ở xung quanh. Ngày nay nhà sàn còn ở nhiều thôn vùng cao, còn ven đường lớn thì phần nhiều đã chuyển sang nhà xây.

Bên trong nhà, gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên, cạnh đó là chỗ tiếp khách; bếp lửa giữ vai trò trung tâm của sinh hoạt gia đình. Đêm hát sình ca thường diễn ra quanh bếp lửa trong nhà sàn, nên ngôi nhà gắn với cả đời sống tinh thần chứ không chỉ là chỗ ở.

Trang phục Sán Chay chủ đạo màu chàm. Phụ nữ mặc áo dài chàm cài khuy bên nách, thắt lưng vải nhiều màu buộc lửng phía sau hoặc bên hông, quần hoặc váy tuỳ nhóm, đeo vòng bạc, xà tích; khăn đội đầu có đường thêu ở mép. Nam giới mặc áo cánh, quần chàm. Nhìn chung bộ áo Sán Chay giản dị như của người Tày, điểm nhấn là thắt lưng màu và đồ bạc.

Sình ca và sấng cọ: hát đêm bằng thơ chữ Hán

Sình ca là lối hát giao duyên nổi tiếng nhất của người Cao Lan. Lời sình ca là những bài thơ bảy chữ, chép bằng chữ Hán nhưng đọc theo âm Cao Lan, được truyền qua những cuốn sách chép tay quý giá trong gia đình. Hát sình ca là hát đối đáp giữa nam và nữ, có khi kéo dài nhiều đêm liền khi có khách bản khác đến chơi.

Nội dung sình ca rất rộng: chào hỏi, mời trầu, mời nước, hỏi tên tuổi, kể chuyện lao động, nói về tình yêu đôi lứa và cả những chuyện tích xưa. Nhóm Sán Chỉ có lối hát tương tự gọi là sấng cọ, cũng dùng lời thơ chép bằng chữ Hán, hát theo giọng Sán Chỉ. Hai lối hát này là kho văn học dân gian lớn, vì một làng có thể giữ hàng trăm bài thơ cổ.

Từ cuối thế kỷ trước, nhiều câu lạc bộ sình ca, sấng cọ được lập ở Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Giang cũ. Một số nghệ nhân mở lớp dạy cho thanh niên, chép lại và phiên âm các cuốn sách hát để khỏi thất lạc. Đây là một trong những di sản tinh thần đặc sắc của vùng Đông Bắc.

Múa tắc xình, lễ cầu mùa và phong tục

Múa tắc xình. Tắc xình là điệu múa dân gian của người Sán Chay, thường diễn trong lễ cầu mùa đầu năm. Động tác mô phỏng việc phát nương, tra hạt, gặt lúa, săn thú và dáng con vật quen thuộc, nhịp theo nhạc cụ gõ. Các làng Sán Chay ở Thái Nguyên, Bắc Giang cũ đã phục dựng và đưa vào hội diễn.

Lễ cầu mùa. Đầu xuân, làng Sán Chay làm lễ cầu mùa để mong mưa thuận gió hoà, có cúng thần làng, múa, hát và các hoạt động vui chơi. Đây là dịp cả làng góp công, góp gạo, cùng ăn uống.

Lễ cấp sắc. Người Sán Chay có lễ cấp sắc cho đàn ông trưởng thành, gần với lễ cấp sắc của người Dao. Ý nghĩa và các bậc lễ được tả ở chuyên đề lễ cấp sắc trong mục lễ hội và phong tục.

Gia đình và dòng họ. Gia đình theo phụ hệ, con mang họ cha. Các họ thường gặp như Hoàng, Lý, Trần, Lưu, Đặng. Mỗi dòng họ giữ sách hát, gia phả, và người già trong họ có tiếng nói lớn trong việc cưới xin, làm nhà.

Đừng nhầm Sán Chay với Sán Dìu

Hai tên gọi cùng bắt đầu bằng chữ "Sán" và cùng sống ở vùng trung du Đông Bắc, nên người ngoài rất hay lẫn. Thực ra Sán Chay và Sán Dìu là hai dân tộc khác nhau. Sán Dìu được xếp vào nhóm ngôn ngữ Hán, tự gọi là Sán Déo nhín, nổi tiếng với lối hát soọng cô; Sán Chay xếp vào nhóm Tày – Thái, nổi tiếng với sình ca và múa tắc xình.

Chỗ dễ lẫn nhất là nhóm Sán Chỉ: tiếng nói của họ gốc Hán giống Sán Dìu, nhưng phong tục, dòng họ và ý thức cộng đồng lại gắn với người Cao Lan, nên vẫn thuộc dân tộc Sán Chay. Ngược lại, người Sán Dìu thường ở nhà đất, làm ruộng ở vùng đồi thấp quanh Tam Đảo, Thái Nguyên, Bắc Giang cũ, Quảng Ninh, và có trang phục, lễ tục riêng.

Cách chắc nhất vẫn là hỏi người dân họ tự nhận là ai. Khi đọc sách cũ, nên để ý thêm: một số tài liệu trước đây gọi chung nhiều nhóm vùng đồi là "Mán" hoặc ghép tên theo địa phương, dẫn tới nhầm lẫn khi đối chiếu. Hồ sơ người Sán Dìu có bài riêng ngay trong danh mục này.

Người Sán Chay hôm nay

Phần lớn người Sán Chay nay sống ở vùng trung du gần đô thị và khu công nghiệp, nên đời sống thay đổi nhanh. Thanh niên đi học, đi làm ở Thái Nguyên, Bắc Ninh; nhà xây mọc lên cạnh nhà sàn; tiếng Việt dần thành tiếng nói chính ở nhiều gia đình trẻ. Tiếng Cao Lan và tiếng Sán Chỉ vì thế chủ yếu còn ở người lớn tuổi và trong lời hát.

Song song là nỗ lực giữ gìn: các xã có đông người Sán Chay lập câu lạc bộ sình ca, phục dựng lễ cầu mùa, múa tắc xình, dạy đan lát cho trẻ. Một số thôn làm du lịch cộng đồng, mời khách nghe hát đêm trong nhà sàn.

Nguồn để tìm hiểu thêm gồm trưng bày của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng tỉnh Tuyên Quang, Thái Nguyên, các chuyên khảo của Viện Dân tộc học về người Sán Chay, và các tuyển tập sình ca đã được phiên âm, dịch nghĩa. Tài liệu đôi khi ghi khác nhau về tên nhóm, về số dân từng vùng, nên khi trích dẫn nên ghi rõ nguồn và năm.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Sán Chay gồm những nhóm nào?

Sán Chay gồm hai nhóm chính là Cao Lan và Sán Chỉ. Hai nhóm có phong tục, lối sống gần nhau nên được xếp chung một dân tộc, nhưng tiếng nói khác nhau: Cao Lan nói tiếng gần Tày – Nùng, Sán Chỉ nói thổ ngữ gốc Hán.

Người Sán Chay sống ở tỉnh nào nhiều nhất?

Tuyên Quang là nơi có đông người Sán Chay nhất. Ngoài ra họ sống ở Thái Nguyên, Bắc Ninh (gồm Bắc Giang cũ), Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng và Phú Thọ, chủ yếu vùng trung du và núi thấp.

Sình ca là gì?

Sình ca là lối hát đối đáp giao duyên của người Cao Lan, lời là thơ bảy chữ chép bằng chữ Hán nhưng đọc theo âm Cao Lan. Người ta thường hát vào ban đêm quanh bếp lửa, có khi kéo dài nhiều đêm.

Sấng cọ khác sình ca thế nào?

Sấng cọ là lối hát của nhóm Sán Chỉ, cũng dùng lời thơ chép bằng chữ Hán nhưng hát theo giọng Sán Chỉ. Sình ca là của nhóm Cao Lan. Hai lối hát giống nhau về hình thức đối đáp và kho lời thơ cổ.

Múa tắc xình của dân tộc nào?

Múa tắc xình là điệu múa dân gian của người Sán Chay, thường diễn trong lễ cầu mùa đầu năm. Động tác mô phỏng lao động nương rẫy, săn bắt và dáng con vật, được nhiều làng ở Thái Nguyên, Bắc Giang cũ phục dựng.

Có nên gọi người Sán Chay là Mán Cao Lan không?

Không nên. Chữ Mán là tên gọi cũ mang sắc thái miệt thị đối với một số dân tộc miền núi. Nên dùng tên chính thức Sán Chay, hoặc tên nhóm Cao Lan, Sán Chỉ khi cần nói rõ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138