DacDiem.comĐặc Điểm
Các dân tộc Tây Nguyên

Dân tộc Rơ Măm: làng Le vùng biên và đời sống một dân tộc rất ít người

Rơ Măm là dân tộc rất ít người, khoảng 600 người, nói tiếng Môn – Khmer, sống ở làng Le vùng Sa Thầy cũ, nay thuộc Quảng Ngãi; trồng bông, dệt vải, làm rẫy.

Cotton plants with open white bolls on a hillside field at the edge of a tropical forest near the border, a woven basket resting on the ground, bright overcast light

Rơ Măm là một trong những dân tộc có số dân ít nhất Việt Nam, khoảng 639 người theo Tổng điều tra năm 2019, sống gần như toàn bộ ở làng Le, vùng Mô Rai thuộc huyện Sa Thầy cũ của tỉnh Kon Tum, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Người Rơ Măm nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer, làm rẫy lúa, trồng bông và dệt vải, sống ở vùng rừng biên giới giáp Campuchia cạnh Vườn quốc gia Chư Mom Ray.

Tư liệu về người Rơ Măm không nhiều, nên hồ sơ này chỉ ghi những điều các nguồn nêu thống nhất và tránh thêm thắt tục lạ. Bài đi qua tên gọi và ngôn ngữ, làng Le và vùng Mô Rai, cách hiểu số dân, kinh tế và nghề dệt, làng và đời sống cộng đồng, tiếng nói trước sức ép của các ngôn ngữ lớn, rồi chính sách hỗ trợ và cách tìm hiểu một cách tôn trọng.

Tên gọi và ngôn ngữ

Tên chính thức trong danh mục 54 dân tộc là Rơ Măm. Đây là một trong những dân tộc nhỏ nhất của Tây Nguyên và cả nước. Không giống người Brâu có cộng đồng cùng gốc đông đảo bên kia biên giới, người Rơ Măm ở Việt Nam được tài liệu mô tả như một cộng đồng nhỏ có tên gọi và tiếng nói riêng, sống tập trung ở một làng.

Tiếng Rơ Măm thuộc nhóm Môn – Khmer, nhánh Ba Na. Trong vùng cư trú, người Rơ Măm sống cạnh người Gia Rai, một dân tộc rất đông nói tiếng Nam Đảo. Vì vậy phần lớn người Rơ Măm biết tiếng Gia Rai, và ngày nay hầu hết biết tiếng Việt. Tình trạng đa ngữ này là chuyện bình thường ở vùng biên, nhưng với một cộng đồng vài trăm người, nó cũng đặt ra câu hỏi về tương lai của tiếng mẹ đẻ.

Tiếng Rơ Măm chưa có chữ viết được dạy ở trường. Một số công trình nghiên cứu ngôn ngữ đã ghi chép từ vựng, ngữ pháp cơ bản, nhưng chưa thành tài liệu học tập phổ biến. Khi gặp từ ngữ Rơ Măm trong sách báo, nên coi đó là cách ghi của từng tác giả, không phải chính tả đã thống nhất.

Làng Le và vùng Mô Rai

Người Rơ Măm sống gần như toàn bộ ở làng Le, trước đây thuộc xã Mô Rai, huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính từ tháng 7 năm 2025, vùng này thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới; khi tra cứu nên dùng tên làng Le kèm ghi chú "vùng Mô Rai, Sa Thầy cũ", vì tên xã có thể đã thay đổi theo đợt sắp xếp.

Mô Rai là vùng biên giới giáp Campuchia, nằm cạnh Vườn quốc gia Chư Mom Ray, một khu rừng lớn được bảo vệ với nhiều loài động thực vật quý. Địa hình đồi núi thấp, nhiều sông suối, khí hậu nóng ẩm, mùa mưa kéo dài. Đây cũng là vùng có nhiều làng Gia Rai, Xơ Đăng và người Kinh đến lập nghiệp trong các chương trình phát triển vùng biên.

Làng Le ngày nay có đường, điện, trường học và trạm y tế gần; nhiều nhà được xây dựng hoặc sửa chữa nhờ các chương trình hỗ trợ. Vì làng nằm trong khu vực biên giới, người ngoài muốn đến tìm hiểu nên liên hệ trước với chính quyền xã và đi cùng người địa phương, tôn trọng các quy định của vùng biên và của khu rừng đặc dụng.

Hiểu số dân của người Rơ Măm cho đúng

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Rơ Măm có khoảng 639 người. Cùng với Brâu, Ơ Đu, Pu Péo, Si La, Rơ Măm thuộc nhóm các dân tộc có số dân ít nhất Việt Nam. Con số này cần được đọc như một ước lượng có năm, có nguồn, không phải số tuyệt đối.

Ở cộng đồng chỉ vài trăm người, một vài gia đình chuyển đi, một vài cuộc hôn nhân với người Gia Rai hay người Kinh, cách khai dân tộc cho con cái trong những gia đình như vậy đều làm số liệu thay đổi đáng kể giữa hai kỳ điều tra. Vì thế, so sánh hai con số rồi kết luận "tăng nhanh" hay "suy giảm" thường dẫn tới hiểu sai.

Điều đáng chú ý hơn con số là những chỉ báo về đời sống: trẻ em có được đi học đầy đủ không, sức khoẻ bà mẹ và trẻ em ra sao, tiếng nói có còn được dùng trong gia đình không, người trẻ có sinh kế ổn định không. Đó là những câu hỏi mà các chương trình hỗ trợ dân tộc rất ít người hướng tới. Cách viết về một dân tộc nhỏ nên tránh các từ giật gân như "sắp tuyệt chủng", vì đó là những con người đang sống bình thường, có quyền được mô tả bằng sự tôn trọng.

Rẫy lúa, cây bông và nghề dệt

Kinh tế truyền thống của người Rơ Măm dựa vào rẫy lúa, trồng xen ngô, sắn, bầu bí, đậu và các loại rau. Rẫy luân canh, sau vài vụ thì để đất nghỉ. Săn bắt, hái lượm, đánh cá ở sông suối bổ sung bữa ăn; chăn nuôi heo, gà, trâu dùng cả cho sinh hoạt và lễ cúng.

Nét riêng được các tài liệu nhắc tới là người Rơ Măm trồng bông và tự dệt vải. Bông được trồng trên rẫy, thu hoạch, cán bỏ hạt, bật cho tơi, se thành sợi rồi dệt bằng khung dệt thủ công. Phụ nữ là người dệt; vải làm váy, khố, tấm choàng, túi. Đàn ông đan gùi, giỏ, nong nia bằng tre, mây. Nghề dệt từ bông tự trồng trước đây khá phổ biến ở nhiều dân tộc Tây Nguyên, nhưng ở nhiều nơi đã nhường chỗ cho sợi mua sẵn.

Ngày nay, người Rơ Măm làm thêm ruộng nước, trồng cao su, sắn, điều và nhận khoán bảo vệ rừng. Một số thanh niên đi làm công ở các nông trường, doanh nghiệp quanh vùng. Các chương trình hỗ trợ đã cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật, nhưng việc chuyển đổi sinh kế vẫn gặp khó vì đất đai, vốn và khoảng cách tới thị trường.

Làng, nhà ở và nếp sống cộng đồng

Làng Rơ Măm truyền thống gồm những ngôi nhà sàn bằng gỗ, tre, mái tranh, bếp đặt trong nhà. Việc chung của làng do già làng và những người lớn tuổi có uy tín bàn bạc theo luật tục: chia đất rẫy, giữ rừng, hoà giải chuyện trong làng, tổ chức lễ cúng. Với một cộng đồng nhỏ sống tập trung, quan hệ họ hàng chằng chịt, gần như ai cũng có họ với nhau, và sự đoàn kết của làng là điều kiện sống còn.

Lễ nghi của người Rơ Măm, như nhiều dân tộc Tây Nguyên, gắn với mùa rẫy và vòng đời: lễ cúng khi phát rẫy, khi tra hạt, lễ mừng lúa mới, lễ cưới, lễ tang. Chiêng, trống và rượu cần có mặt trong các dịp lớn. Vì tư liệu mô tả chi tiết từng nghi lễ của người Rơ Măm còn ít, ở đây chỉ nêu ở mức chung, tránh gán cho họ những tục của dân tộc láng giềng.

Ngày nay nhiều gia đình Rơ Măm sống trong nhà xây, nhà gỗ kiểu mới; trẻ em đi học ở trường xã, thanh niên dùng điện thoại, xe máy như mọi nơi. Trang phục truyền thống chủ yếu xuất hiện trong các dịp lễ, hội diễn văn hoá. Những thay đổi này là bình thường, và việc giữ gìn văn hoá không có nghĩa là bắt cộng đồng sống như trăm năm trước.

Giữ tiếng nói và văn hoá giữa những ngôn ngữ lớn

Với người Rơ Măm, tiếng nói là phần dễ mất nhất. Một đứa trẻ trong làng lớn lên nghe tiếng Rơ Măm ở nhà, tiếng Gia Rai ở xóm bên, tiếng Việt ở trường và trên tivi. Khi số người nói còn ít, mỗi gia đình chuyển sang dùng ngôn ngữ khác trong bữa cơm đều ảnh hưởng tới cả cộng đồng.

Những việc có thể làm được thường rất cụ thể: người lớn tuổi nói tiếng mẹ đẻ với con cháu hằng ngày; ghi âm, ghi hình các bài hát, lời khấn, câu chuyện cổ cùng nghệ nhân; tổ chức lớp dạy dệt, dạy chiêng cho thiếu nữ, thiếu niên; đưa nội dung văn hoá địa phương vào hoạt động ngoại khoá ở trường. Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ, cán bộ văn hoá và chính cộng đồng cùng làm thì kết quả bền hơn.

Người ngoài muốn góp phần có thể bắt đầu từ việc gọi đúng tên dân tộc, viết về họ bằng giọng tôn trọng, không chụp ảnh hay đăng tải hình ảnh người dân khi chưa xin phép, và ủng hộ sản phẩm thủ công làm ra từ chính người Rơ Măm khi có dịp.

Chính sách hỗ trợ và nguồn tìm hiểu

Người Rơ Măm thuộc nhóm dân tộc rất ít người, được hưởng các chính sách hỗ trợ riêng về sinh kế, nhà ở, học tập, chăm sóc sức khoẻ và bảo tồn văn hoá. Nội dung và mức hỗ trợ cụ thể thay đổi theo từng giai đoạn; ai cần áp dụng nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan công tác dân tộc ở tỉnh. Những vướng mắc pháp lý như ghi dân tộc cho con trong gia đình có cha mẹ khác dân tộc nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc cơ quan hộ tịch nơi cư trú.

Nguồn đọc thêm đáng tin: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam; các ấn phẩm về dân tộc rất ít người của Viện Dân tộc học; tư liệu của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, cơ quan tiếp nhận chức năng của Ủy ban Dân tộc từ tháng 3 năm 2025; Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam ở Đồng Mô, nơi tổ chức nhiều hoạt động giới thiệu văn hoá các dân tộc. Số liệu nên đối chiếu Tổng điều tra 2019 và Điều tra thực trạng kinh tế – xã hội 53 dân tộc thiểu số.

Khi đọc tài liệu cũ hoặc bài báo về người Rơ Măm, nên để ý năm xuất bản và tên địa danh: nhiều bài viết trước năm 2025 dùng tên huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum. Hồ sơ này dùng tên tỉnh mới kèm tên cũ để người đọc dễ đối chiếu.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc Rơ Măm có bao nhiêu người?

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Rơ Măm có khoảng 639 người, thuộc nhóm các dân tộc có số dân ít nhất Việt Nam. Con số có thể dao động giữa các kỳ điều tra vì hôn nhân, di chuyển và cách khai dân tộc.

Người Rơ Măm sống ở đâu?

Người Rơ Măm sống gần như toàn bộ ở làng Le, vùng Mô Rai thuộc huyện Sa Thầy cũ của tỉnh Kon Tum, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới, giáp biên giới Campuchia và cạnh Vườn quốc gia Chư Mom Ray.

Tiếng Rơ Măm thuộc nhóm ngôn ngữ nào?

Tiếng Rơ Măm thuộc nhóm Môn – Khmer, nhánh Ba Na. Phần lớn người Rơ Măm còn biết tiếng Gia Rai của dân tộc láng giềng và tiếng Việt. Tiếng Rơ Măm chưa có chữ viết được dạy ở trường.

Người Rơ Măm làm nghề gì?

Truyền thống là làm rẫy lúa, trồng bông và dệt vải, đan lát, săn bắt, hái lượm. Ngày nay họ làm thêm ruộng nước, trồng cao su, sắn, điều, nhận khoán bảo vệ rừng và đi làm công.

Vì sao không nên gọi Rơ Măm là dân tộc sắp tuyệt chủng?

Vì đó là cách nói giật gân và thiếu tôn trọng với những con người đang sống bình thường. Số dân nhỏ là thực tế, nhưng cách mô tả chuẩn mực là nêu số liệu theo nguồn và chỉ ra thách thức cụ thể như giữ tiếng nói, giáo dục, sinh kế.

Muốn đến làng Le tìm hiểu cần lưu ý gì?

Làng Le nằm trong khu vực biên giới, nên cần liên hệ trước với chính quyền xã và đi cùng người địa phương. Khi đến, hỏi phép trước khi chụp ảnh, tôn trọng lễ nghi và các quy định của khu rừng đặc dụng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138